Pars tertia - De origine et natura affectuum · 4

Nos id omne etiam agere conabimur, quod homines cum Lætitia aspicere imaginamur, et contra id agere aversabimur, quod homines[6] aversari imaginamur.

Ex eo, quod imaginamur homines aliquid amare vel odio habere, nos idem amabimus vel odio habebimus (per Prop. 27 hujus); hoc est (per Schol. Prop. 13 hujus), eo ipso ejus rei præsentia lætabimur vel contristabimur; adeoque (per præc. Prop.) id omne, quod homines amare cum Lætitia aspicere imaginamur, conabimur agere, etc. Q. E. D.

Hic conatus aliquid agendi, et etiam omittendi, ea sola de causa, ut hominibus placeamus, vocatur Ambitio, præsertim quando adeo impense vulgo placere conamur, ut cum nostro aut alterius damno quædam agamus vel omittamus; alias Humanitas appellari solet. Deinde Lætitiam, qua alterius actionem, qua nos conatus est delectari, imaginamur, Laudem voco; Tristitiam vero, qua contra ejusdem actionem aversamur, Vituperium voco.

Si quis aliquid egit, quod reliquos Lætitia afficere imaginatur, is Lætitia, concomitante idea sui tanquam causa, afficietur; sive se ipsum cum Lætitia contemplabitur. Si contra aliquid egit, quod reliquos Tristitia afficere imaginatur, se ipsum cum Tristitia contra contemplabitur.

Qui se reliquos Lætitia vel Tristitia afficere imaginatur, eo ipso (per Prop. 27 hujus) Lætitia vel Tristitia afficietur. Cum autem homo (per Prop. 19 et 23 p. II) sui sit conscius per affectiones, quibus ad agendum determinatur; ergo qui aliquid egit, quod ipse imaginatur reliquos Lætitia afficere, Lætitia cum conscientia sui tanquam causa afficietur, sive, seipsum cum Lætitia contemplabitur, et contra. Q. E. D.

Cum Amor (per Schol. Prop. 13 hujus) sit Lætitia concomitante idea causæ externæ, et Odium Tristitia concomitante etiam idea causæ externæ; erit ergo hæc Lætitia et Tristitia Amoris et Odii species. Sed quia Amor et Odium ad objecta externa referuntur, ideo hos Affectus aliis nominibus significabimus; nempe Lætitiam concomitante idea causæ internæ[7] Gloriam, et Tristitiam huic contrariam Pudorem appellabimus: Intellige, quando Lætitia vel Tristitia ex eo oritur, quod homo se laudari vel vituperari credit; alias Lætitiam concomitante idea causæ internæ[7] Acquiescentiam in se ipso, Tristitiam vero eidem contrariam Pœnitentiam vocabo. Deinde quia (per Coroll. 17 p. II) fieri potest, ut Lætitia, qua aliquis se reliquos afficere imaginatur, imaginaria tantum sit, et (per Prop. 25 hujus) unusquisque de se id omne conatur imaginari, quod se Lætitia afficere imaginatur; facile ergo fieri potest, ut gloriosus superbus sit, et se omnibus gratum esse imaginetur, quando omnibus molestus est.

Si aliquem imaginamur amare, vel cupere, vel odio habere aliquid, quod ipsi amamus, cupimus, vel odio habemus, eo ipso rem constantius amabimus, etc. Si autem id, quod amamus, cum aversari imaginamur, vel contratum animi fluctuationem patiemur.

Ex eo solo, quod aliquem aliquid amare imaginamur, eo ipso idem amabimus (per Prop. 27 hujus). At sine hoc nos idem amare supponimus; accedit ergo Amori nova causa, a qua fovetur; atque adeo id, quod amamus, hoc ipso constantius amabimus. Deinde ex eo, quod aliquem aliquid aversari imaginamur, idem aversabimur (per eandem Prop.). At si supponamus, nos eodem tempore id ipsum amare, eodem ergo tempore hoc idem amabimus et aversabimur, sive (vid. Schol. Prop. 17 hujus) animi fluctuationem patiemur. Q. E. D.

Hinc et ex Prop. 28 hujus sequitur, unumquemque quantum potest conari, ut unusquisque id, quod ipse amat, amet, et quod ipse odit, odio etiam habeat; unde illud Poetæ:

Hic conatus efficiendi, ut unusquisque probet id, quod ipse amat vel odio habet, revera est Ambitio (vid. Schol. 29 hujus); atque adeo videmus unumquemque ex natura appetere, ut reliqui ex ipsius ingenio vivant; quod dum omnes pariter appetunt, pariter sibi impedimento, et dum omnes ab omnibus laudari seu amari volunt, odio invicem sunt.

Si aliquem re aliqua, qua unus solus potiri potest, gaudere imaginamur conabimur efficere, ne ille illa re potiatur.

Ex eo solo, quod aliquem re aliqua gaudere imaginamur (per Prop. 27 hujus cum ejusdem 1 Coroll.), rem illam amabimus eaque gaudere cupiemus. At (per hypothesin) huic Lætitiæ obstare imaginamur, quod ille eadem hac re gaudeat ergo (per Prop. 28 hujus), ne ille eadem potiatur, conabimur. Q. E. D.

Videmus itaque, cum hominum natura plerumque ita comparatum esse, ut eorum, quibus male est, misereantur, et quibus bene est, invideant, et (per Prop. præc.) eo majore odio, quo rem, qua alium potiri imaginantur, magis amant. Videmus deinde, ex eadem naturæ humanæ proprietate, ex qua sequitur, homines esse misericordes, sequi etiam, eosdem esse invidos et ambitiosos. Denique, si ipsam experientiam consulere velimus, ipsam hæc omnia docere experiemur; præsertim si ad priores nostræ ætatis annos attenderimus. Nam pueros, quia eorum corpus continuo veluti in æquilibrio est, ex hoc solo ridere vel flere experimur, quod alios ridere vel flere vident; et quicquid præterea vident alios facere, id imitari statim cupiunt, et omnia denique sibi cupiunt quibus alios delectari imaginantur; nimirum quia rerum imagines, ut diximus, sunt ipsæ humani Corporis affectiones, sive modi, quibus Corpus humanum a causis externis afficitur disponiturque ad hoc vel illud agendum.

Cum rem nobis similem amamus, conamur, quantum possumus, efficere, ut nos contra amet.

Rem, quam amamus præ reliquis, quantum possumus, imaginari conamur (per Prop. 12 hujus). Si igitur res nobis sit similis, ipsam præ reliquis Lætitia afficere conabimur (per Prop. 29 hujus), sive conabimur, quantum possumus, efficere, ut res amata Lætitia afficiatur concomitante idea nostri, hoc est (per Schol. Prop. 13 hujus), ut nos contra amet. Q. E. D.

Quo majori affectu rem amatam erga nos affectam esse imaginamur, eo magis gloriabimur.

Nos (per Prop. præced.) conamur, quantum possumus, ut res amata. nos contra amet; hoc est (per Schol. Prop. 13 hujus), ut res amata Lætitia afficiatur concomitante idea nostri. Quo itaque rem amatam majori Lætitia nostra de causa affectam esse imaginamur, eo magis hic conatus juvatur; hoc est (per Prop. 11 hujus cum ejus Schol.), eo majore Lætitia afficimur. At cum ex eo lætemur, quod alium nobis similem Lætitia affecimus, tum nosmet cum Lætitia contemplamur (per Prop. 30 hujus): ergo quo majori affectu rem amatam erga nos affectam esse imaginamur, eo majori Lætitia nosmet contemplabimur, sive (per Schol. Prop. 30 hujus) eo magis gloriabimur. Q. E. D.

Si quis imaginatur rem amatam eodem vel arctiore vinculo Amicitiæ, quo ipse eadem solus potiebatur, alium sibi jungere, Odio erga ipsam rem amatam afficietur, et illi alteri invidebit.

Quo quis majore amore rem amatam erga se affectam esse imaginatur, eo magis gloriabitur (per præced. Prop.), hoc est (per Schol. Prop. 30 hujus) lætabitur; adeoque (per Prop. 28 hujus) conabitur, quantum potest, imaginarirem amatam ipsi quum arctissime devinctam; qui quidem conatus sive appetitus fomentatur, si alium idem sibi cupere imaginatur (per Prop. 31 hujus). At hic conatus sive appetitus ab ipsius rei amatæ imagine concomitante imagine illius, quem res amata sibi jungit coerceri supponitur; ergo (per Schol. Prop. 11 hujus) eo ipso Tristitia afficietur, concomitante idea rei amatæ tanquam causa, et simul imagine alterius, hoc est (per Schol. Prop. 13 hujus), odio erga rem amatam afficietur, et simul erga illum alterum (per Coroll. Prop. 15 hujus), cui propterea (per Prop. 23 hujus), quod re amata delectatur, invidebit. Q. E. D.

Hoc Odium erga rem amatam Invidiæ junctum Zelotypia vocatur, quæ proinde nihil aliud est, quam animi fluctuatio orta ex Amore et Odio simul, concomitante idea alterius, cui invidetur. Præterea hoc Odium erga rem amatam majus erit pro ratione Lætitiæ, qua Zelotypus ex reciproco rei amatæ Amore solebat affici, et etiam pro ratione affectus, quo erga illum, quem sibi rem amatam jungere imaginatur, affectus erat. Nam si eum oderat, eo ipso rem amatam (per Prop. 24 hujus) odio habebit, quia ipsam id, quod ipse odio habet, Lætitia afficere imaginatur; et etiam (per Coroll. Prop. 15 hujus) ex eo, quod rei amatæ imaginem imagini ejus, quem odit, jungere cogitur. Quæ ratio plerumque locum habet in Amore erga fæminam; qui enim imaginatur mulierem, quam amat, alteri sese prostituere, non solum ex eo, quod ipsius appetitus coercetur, contristabitur, sed etiam, quia rei amatæ imaginem pudendis et excrementis alterius jungere cogitur, eandem aversatur; ad quod denique accedit, quod Zelotypus non eodem vultu, quem res amata ei præbere solebat, ab eadem excipiatur, qua etiam de causa amans contristatur, ut jam ostendam.

Qui rei, qua semel delectatusest, recordatur, cupit eamdem cum iisdem potiri circumstantiis, ac cum primo ipsa delectatus est.

Quicquid homo simul cum re, quæ ipsum delectavit, vidit, id omne (per Prop. 15 hujus) eri per accidens Lætitiae causa; adeoque (per Prop. 28 hujus) omni eo simul cum re, quæ ipsum delectavit, potiri cupiet, sive re cum omnibus iisdem circumstantiis potiri cupiet, ac cum primo eadem delectatus est. Q. E. D.

Si itaque unam ex iis circumstantiis deficere compererit, amans contristabitur.

Nam quatenus aliquam circumstantiam deficere comperit, eatenus aliquid imaginatur, quod ejus rei existentiam secludit. Cum autem ejus rei sive circumstantiæ (per Prop. præc.) sit præ amore cupidus, ergo (per Prop. 19 hujus), quatenus eandem deficere imaginatur, contristabitur. Q. E. D.

Hæc Tristitia, quatenus absentiam ejus, quod amamus, respicit, Desiderium vocatur.

Cupiditas, quæ præ Tristitia vel Lætitia præque Odio vel Amore oritur, eo est major, quo affectus major est.

Tristitia hominis agendi potentiam (per Schol. Prop. 11 hujus) minuit vel coercet, hoc est (per Prop. 7 hujus), conatum, quo homo in suo esse perseverare conatur, minuit vel coercet; adeoque (per Prop. 5 hujus) huic conatui est contraria; et quicquid homo Tristitia affectus conatur est Tristitiam amovere. At (per Tristitiæ Defin.) quo Tristitia major est, eo majori parti hominis agendi potentiæ necesse est opponi; ergo quo major Tristitia est, eo majore agendi potentia conabitur homo contra Tristitiam amovere; hoc est (per Schol. Prop. 9 hujus), eo majore cupiditate sive appetitu conabitur Tristitiam amovere. Deinde, quoniam Lætitia (per idem Schol. Prop. 11 hujus) hominis agendi potentiam auget vel juvat, facile eadem via demonstratur, quod homo, Lætitia affectus, nihil aliud cupit quam eandem conservare, idque eo majore Cupiditate, quo Lætitia major erit. Denique, quoniam Odium et Amor sunt ipsi Tristitiæ vel Lætitiæ affectus, sequitur eodem modo, quod conatus, appetitus, sive Cupiditas, quæ præ Odio vel Amore oritur, major erit pro ratione Odii et Amoris. Q. E. D.

Si quis rem amatam odio habere inceperit, ita ut Amor plane aboleatur, eandem majore odio, ex pari causa, prosequetur, quam si ipsam nunquam amavisset, et eo majori, quo Amor antea major fuerat.

Nam si quis rem, quam amat, odio habere incipit, plures ejus appetitus coercentur, quam si eandem non amavisset. Amor namque Lætitia est (per Schol. Prop. 13 hujus) quam homo, quantum potest (per Prop. 28 hujus), conservare conatur; idque (per idem Schol.) rem amatam ut præsentem contemplando, eandemque (per Prop. 21 hujus) Lætitia, quantum potest, afficiendo; qui quidem conatus (per Prop. præc.) eo est major quo amor major est, ut et conatus efficiendi, ut res amata ipsum contra amet (vid. Prop. 33 hujus). At hi conatus odio erga rem amatam coercentur (per Coroll. Prop. 13 et per Prop. 23 hujus); ergo amans (per Schol. Prop. 11 hujus) hac etiam de causa Tristitia afficietur, et eo majori, quo Amor major fuerat; hoc est, præter Tristitiam, quæ Odii fuit causa, alia ex eo oritur, quod rem amavit, et consequenter majore Tristitiæ affectu rem amatam contemplabitur, hoc est (per Schol. Prop. 13 hujus) majori odio prosequetur, quam si eandem non amavisset, et eo majori, quo amor major fuerat. Q. E. D.

Qui aliquem Odio habet, ei malum inferre conabitur, nisi ex eo majus sibi malum oriri timeat: et contra, qui aliquem amat, ei eadem lege benefacere conabitur.