Capítulo 10 de 26
· 10
प्रयक्नः संबन्धहेतुः । एतेन यजमानव्वमात्मनो व्याख्यातम् । अवराहुः- देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मनः आत्मीये देहादावहमभि- मानो गौणः, न मिथ्येति चेत्, न; प्रसिद्धवस्तुभेदस्य गोणत- मुख्यत्वप्रसिद्धेः । यस्य हि प्रसिद्धो वस्तुभेदः-यथा केस- रादिमानाकृतिविशेषोऽन्वयन्यतिरेकाभ्यां सिहश्ब्दप्रययभाङ् मुख्योऽन्यः सिद्धः, ततश्चान्यः पुरुषः प्रायिकेः कोयैश्ोया- दिभिः सिंहगणैः संपन्नः सिद्धः, तस्य तस्मिन्पुरुषे सिहशब्द- प्रययो गौणो भवतः; नाप्रसिद्धबस्तुमेदस्य । तस्य त्वन्यत्रान्य- राव्दप्रययौ श्रान्तिनिमिन्तावेव भवतः, न गोणौ; यथा मन्दा- न्धकारे स्थाणुरयभियगृद्यमाणविशेषे पुरूपराब्द प्रययौ स्था- एरुविषयौ, यथा वा शुक्तिकायामकस्माद्रजतमिदमिति निश्चितौ राच्दभ्रत्ययो, तद्रदेहादिसघाते, अहम् इति निरुपचारेण ₹ाब्द- प्रत्ययावात्मानात्मावितरेकेनोतपद्यमानौ कथं गौणौ शक्यौ बदि- तुम् । आत्मानात्मविवेकिनामपि पण्डितानामजाविपाखाना- मिवाविविक्तौ शब्दप्रत्ययौ भवतः । तस्मादेहादिव्यतिरिक्ता- त्मास्ित्ववादिनां देहादावहप्रययो मिथ्यैव, न गौणः । तस्मान्मिभ्याप्रययनिमित्तत्वात्सदारीरत्वस्य, सिद्धं जीवतो- ऽपि विदुषोऽदारीर्त्वम् । तथा च ब्रह्मविद्धिषया अ्रतिः-- ‹ तद्यथाहिनित्वेयनी बत्मीके मता प्रत्यस्ता दायीतैवमे-
वेद < शरीरं रोते अथायसरारीरोऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव ' इति; ‹ सचष्ुर चक्षुरिव सकर्णोऽकणे इव सवागवागिव सम- ५ १ ना अमना इव सप्राणोऽग्राण इव ` इति च । स्मृतिरपि-- ‹ स्थितप्रज्ञस्य का भाषा ` इत्याद्या स्थितप्रज्ञस्य टक्षणान्याच- क्षाणा विदुषः सवेप्रव्रच्यसंबन्धं दशयति । तस्मान्नावगत- ध थ ध ५ ४ थ ८७ ब्रह्म स्मभावस्य यथापूव संसारित्वम् । यस्य तु यथापूव संसारित्वं नासाववगतनव्रह्यात्मभाव इलयनवद्यम् ॥
य्पुनसुक्तं श्रवणात्रयाचीनयोमनननिदिध्यासनयोर्दशेना- द्विधिशेषत्वं ब्रह्मणः, न स्वरूपपयेवसायित्वमिति, तन्न; श्रव- णवदवगलयथेत्वान्मनननिदिध्यासनयोः । यदि दह्यवगतं ब्रह्या- न्य विनियुज्येत, भवत्तदा विधिरोषत्वम्; न तु तदस्ति, मनननिदिध्यासनयोरपि श्रवणवदवगलयर्थत्वात् । तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया शाखप्रमाणकत्वं ब्रह्मणः संमव- तीदयतः स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शाखप्रमाणकं वेदान्तवाक्यसम- न्वयादिति सिद्धम् । एवं च सति “ अथातो ब्रह्मलिज्ञासा ` इति तद्विषयः प्रथक् साखारम्भ उपपद्यते । प्रतिपत्तिवि- धिपरत्वे हि “अथातो धमजिज्ञासा ' इ्येवारन्धत्वान्न प्रथक् शाख्मारभ्येत; आरभ्यमाणं चैवमारभ्येत-- अथातः परि- शिष्टधर्मजिज्ञासेति, (अथातः कव्वर्थपुरुषाथयोर्जिज्ञासा
इतिवत् । ब्रह्मात्मेक्यावगतिस्त्वग्रतिज्ञातेति तदर्थो युक्तः दाखारम्भः-- ‹ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति । तस्मात् अहं ब्रह्मास्मीयेतदवसाना एव सर्वे विधयः सवणि चेत- राणि प्रमाणानि । न हहेयानुपादेयाद्रैतास्मावगतौ सत्याम्, निर्विषयाण्यप्रमाठृकाणि च प्रमाणानि भवितुमहेन्तीति । अपि चाहुः-- ‹ गौणभिथ्यात्मनाऽसत्त्वे पुत्रदेहादिबाधनात् । स- द्ह्याव्माहभिदेवं बोधे कार्यं कथं भवेत् ॥ अन्वेष्टव्यातम- विनज्ञानास्ाक्प्रमाचृत्वमात्मनः । अन्विष्टः स्यासपरमातिव पा- प्मदोषादिवर्जितः ॥ देहात्मप्रययो यद्रसमाणत्वेन कल्पितः । टौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात् ' इति ॥
एवं तावद्रेदान्तवाक्यानां ब्रह्मा्मावगतिप्रयोजनानां ब- ह्यात्मनि ता्पर्येण समन्वितानामन्तरेणापि कायौनुप्रवेदो बरह्मणि पयैवसानमुक्तम् । ब्रह्म च सवज्ञं सवराक्ति जगदु- त्पत्तिस्थितिख्यकारणमिव्युक्तम् । साख्यादयस्तु परिनिष्ठितं वस्तु प्रमाणान्तरगम्यभेवेत्ति मन्यमानाः प्रधानादीनि कार- णान्तराण्यनुमिमानास्तत्परतयैव वेदान्तवाक्यानि योजय- न्ति । सर्वेष्वेव वेदान्तवाक्येषु सृष्टिविषयेष्वनुमानेनैव कर्येण कारणं लिलक्षयिषितम् । प्रधानपुरुषसंयोगा नियान्ुमेया इति सांख्या मन्यन्ते । काणाद्स्त्वेतेभ्य एव॒ वाक्येम्य
दश्ररं निमित्तकारणमलुमिमते, अणूश्च समवायिकारणम् । एवमन्येऽपि ताकिंका वाक्याभासयुक्टयाभासावष्टम्भाः पूवे- पक्षवादिन दहोत्तिषठन्ते । तप्र पदवाक्यप्रमाणज्ञेनाचार्येण वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मात्मावगतिपरत्वप्रदश्चेनाय वाक्याभा- सयुक्याभासप्रतिपत्तयः पूवेप्षीकृलय निराक्रियन्ते ॥
तत्र सांख्याः प्रधानं त्रिगुणमचेतनं सखतन्त्रं जगत्कारण- मिति मन्यमाना आहुः-- यानि वेदान्तवाक्यानि सर्वज्ञस्य स्वदाक्ते्रह्मणीो जगत्कारणत्वं प्रदशेयन्तीयवोचः, तानि प्रधानकारणपक्षेऽपि योजयितुं शक्यन्ते । सवेशक्तित्वं ताव- सप्रधानस्यापि स्वविकारविषयसुपपद्यते । एवं सवेज्ञत्वमप्युप- पद्यते; कथम? यत्वं ज्ञानं मन्यसे, स सत्तवधमेः, ¦ सत्त्वात्सं- जायते ज्ञानम् ' इति स्मृतेः । तेन च सत््वधर्मेण ज्ञानेन काय- करणवन्तः पुरुषाः सबेज्ञा योगिनः प्रसिद्धाः । सत्त्वस्य हि निरतिश्योत्कर्षे सवज्ञत्वं प्रसिद्धम् । न केवर्स्य अकार्य- करणस्य पुरुषस्योपरुष्धिमात्रस्य सवेज्ञत्वं किंचिञ्ज्ञत्वं वा कर्पयितुं शक्यम् । त्रिगुणतात्तु प्रधानस्य सवेज्ञानकार- णभूतं सत्त्वं प्रधानावस्थायामपि विद्यत इति प्रधानस्या- चेतनस्यैव सतः स्ेज्ञत्वमुपचर्यते वेदान्तवाक्येषु । अवशयं च त्वयापि सर्वज्ञं ब्रहयत्यभ्युपगच्छता सव॑ज्ञानशक्तिमच्त्वेनैव
सर्वज्ञत्वमभ्युपगन्तव्यम् । न हि सव॑दा सविषयं ज्ञानं कुवे- देव ब्रह्म वर्तते । तथाहि-- ज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वातन्त्र्यं ब्रह्मणो हीयेत; अथानिलयं तदिति ज्ञानक्रियाया उपरमे उपरमेतापि ब्रह्म, तदा सरबज्ञानकशक्तिमत्तवेनैव स्व- ज्ञत्वमापतति । अपि च प्रागुत्पत्तेः सवेकारकड्यन्यं ब्रह्येष्यते त्वया | न च ज्ञानसाधनानां रारीरेन्द्रियादीनामभावे ज्ञानो- त्पत्तिः कस्यचिदुपपन्ना । अपि च प्रधानस्यानेकात्मकस्य परिणामसंभवात्कारणत्योपपत्तिगरेदादिवत्, नासंहतस्थैका- स्मकस्य ब्रह्मणः;-- इत्येवं प्राप्रे, इदं सूत्रमारभ्यते--
न॒ सांख्यपरिकस्पितमचेतनं प्रधान जगतः कारणं शक्यं वेदान्तेष्वाश्रयितुम । अशब्दं हि तत । कथमदाब्द्- ५५. ईक्षलययि- स्वम् १ इंश्रतेः ईक्षिकस्वश्रवणात्कारणस्य । करणम् । कथम् १ एवं हि श्रूयते-- ‹ सदेव सो- म्येद्मभ्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इत्युपक्रम्य ‹ तदैश्रत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तजोऽस्रजत ' इति । तन्न इदंशब्दवा- चर्यं नामरूपव्याकृतं जगत् प्रागुत्पत्तेः सदात्मनावधार्य, तस्येव प्रकृतस्य सच्छब्दवाच्यस्येक्षणपूरवैकं तेजःप्रभृतेः खषटूलं ददोयति । तथान्यत्र-- ° आत्मा वा इदमेक एवाग्र
आसीत्त । नान्यत्किचन मिषत् । स दक्षत रोकान्नु सजा इति । स इमांछोकानस्रजत' इतीक्षापूर्विकामेव खष्टिमा- चष्टे । कचिच्च षोडशयकटं पुरुषं प्रस्तुलयाह-- ‹ स॒ रईक्षा- क्रे, स प्राणमस्रजतः' इति । दक्षतेरिति च धात्वथनिर्दे- शोऽभिप्रेतः, यजतेरितिवत, न धातुनिर्देशः । तेन "यः स- वैज्ञः सवेवि्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्भद्य नाम रूप- मन्न च जयतेः इलयेवमादीन्यपि स्वेज्ञश्वरकारणपराणि वाक्यान्युदाहतेव्यानि ॥
यत्तूक्तं स्वधर्मेण ज्ञानेन सवेज्ञं प्रधान भविष्यतीति, तन्नोपपद्यते । न हि प्रधानावस्थायां गुणसाम्यात्सत्वधर्मो ज्ञानं संभवति । ननूक्तं सवेज्ञानशक्तिमन््वेन सर्वज्ञ भवि- ष्यतीति; तदपि नोपपद्यते । यदि गुणसाम्ये सति सत्वन्यपाश्रयां ज्ञानशक्तिमाभ्िय सरवेज्ञ॒प्रधानमुच्येत, कामं रजस्तमोव्यपाश्रयामपि ज्ञनप्रतिबन्धकराक्तिमाभिय किंचिञ्ज्ञमुच्येत । अपि च नासाक्षिका सत््ववृत्ति- जोनातिना अभिधीयते! न चचेतनस्य प्रधानस्य साक्षि- स्वमस्ति । तस्मादनुपपन्न प्रधानस्य सवेज्ञत्वम् । योगिनां तु चेतनत्वात्सत्वोत्कषनिमित्तं सवंज्ञत्वमुपपन्नमियनुदाहरणम् ।
अथ पुनः साक्षिनिमित्तमीक्षितरत्वं प्रधानस्यापि कस्प्येत,
यथाभ्रिनिमित्तमयःपिण्डादेदेग्धृत्वम्; तथा सति यन्निभि- नतमीधक्षितरतवं प्रधानस्य, तदेव सवेज्ञं ब्रह्म मुख्यं जगतः कारणमिति युक्तम् । यत्पुनरुक्तं ॒वब्रह्मणोऽपि न मुख्यं सर्वज्ञत्वमुपपद्यते, नियज्ञानक्रियत्वे ज्ञानक्रियां प्रति सखातन्व्यासंभवादिति; अच्रोच्यते-- इदं तावद्धवान्प्र- व्यः-- कथं निलज्ञानक्रियते सवेज्ञस्वहानिरिति । यस्य हि सर्वचिषयावभासनक्षमं ज्ञान नियमस्ति, सोऽस- वेज्ञ इति विप्रतिषिद्धम् । अनियते हि ज्ञानस्य, कद्ाचि- ज्नानाति कदाचिन्न जानातीलयस्वैज्ञत्वमपि स्यात् । नासौ ज्ञाननियत्वे दोषोऽस्ति । ज्ञाननिदयत्वे ज्ञानविषयः स्वात- न्यव्यपदेशो नोपपद्यते इति चेत्, न; प्रततोष्ण्यप्रकाोऽपि सवितरि ' दहति ` ' म्रकाङयति ` इति स्वातन्त््यन्यपदेशदरौ- नात् । ननु सवितुदाद्यप्रकादयसंयोगे सति ‹ दहति ` प्रकाायति ` इति व्यपदेराः स्यात्; न तु ब्रह्मणः प्रागु- स्पत्तेज्ञोनकर्मसयोगोऽस्तीति षिषमो टष्टन्तः । न; अस- यपि कमणि ' सविता प्रकाशते ' इति कर्तृस्वन्यपदेशदर- नात्, एवमसलयपि ज्ञानकर्मणि बह्यणः ‹ तदैक्षत ` इति कर्व- सन्यपदेशोपपत्तेनं वैषम्यम् । कममपेश्नायां तु बरह्मणि रश्षि- तृत्वश्रुतयः; सुतरामुपपन्नाः । किं पुनस्तत्कमं, यल्रागुत्पत्त-
सैश्वरज्ञानस्य विषयो भवतीति-- तत्वान्यत्वाभ्यामनिवै- चनीये नामरूपे अन्याकृते व्याचिकीषिते इति नूमः । यत्प्रसादाद्धि योगिनामप्यतीतानागतविषयं प्रयश्च ज्ञानमि- च्छन्ति योगराख्मविदः, किञ्च वक्तव्यं तस्य नियसिद्धस्ये- श्ररस्य सष्टिस्थितिसंद्ृतिषिषयं निलयज्ञानं भवतीति । यद्- पयुक्तं प्रागुत्पत्तब्रेह्यणः शरीरादि संबन्धमन्तरेणेक्षितत्वमनुप- पन्नमिति, न तश्चोद्यमवतरति; सवितरप्रकाङवद्भद्यणो ज्ञान- स्वरूपनियत्वे ज्ञानसाधनपेक्षानुपपत्तेः । अपि चाविद्यादि- मतः संसारिणः रारीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः स्यात्; न ज्ञान- प्रतिवन्धकारणरदहितस्येश्चरस्य । मनच्रौ चेमावीश्वरस्य शरी- राद्यनपेक्षतामनावरणज्ञानतां च दश्ेयतः-- (न तस्य कार्यं करणं च बिद्यते न तव्समश्चाभ्यधिकश्च दश्यते । परास्य दाक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ' इति । ‹ अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पर्ययचक्षुः स श्रणोयकणैः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहु- रम्यं पुरुषं महान्तम् इति च । नलु नास्ति तव ज्ञानप्र- तिबन्धकारणरहितेश्वरादन्यः संसारी-- “नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता" इयादिश्चुतेः; तत्र किमिद- स॒च्यते-- संसारिणः शरीरा्यपे्षा ज्ञानोत्पत्तिः, नेग्वरस्य-
ति? अत्रोच्यते--सयं नेश्ररादन्यः संसारी; तथापि देहादि- संघातोपाधिसंबन्ध इष्यत एव, धटकरकगिरिगुहादयुपाधि- संबन्ध इव व्योश्नः; तत्कृतश्च राब्दप्रययव्यवहासो छोकस्य टष्टः-- ‹ घरच्छिद्रमः ८ करकच्छिद्रम्' इदयादिः, आ- काराव्यतिरेकेऽपि; तत्कृता चाकाशे घटाकाश्चादिभेदाभि- थ्याबुद्धिरष्टा; तथेहापि देदादिसंघातोपाधिसंबन्धाविवेक- कृतेश्वरसंसारिमेदमिभ्याबुद्धिः । हर्यते चात्मन एव सतो देहादि संघातेऽनात्मन्यात्मत्वाभिनिवेशो मिध्याचुद्धिमात्रेण पर्वपूर्वेण । सति चैवं संसारित्वे देहादयपेक्षमीक्षिवत्वसुपपन्न संसारिणः । यदप्युक्तं प्रधानस्यानेकात्मकलत्वान्मरदादिवत्का- रणत्वोपपत्तिनासंहतस्य ब्रह्मण इति, तसप्रधानस्याशव्दत्वे- नैव प्रव्युक्तम् । यथा तु तर्केणापि ब्रह्मण एव कारणत्वं निर्वोदुं शक्यते, न प्रधानादीनाम्, तथा प्रपच्चयिष्यति ८ न विरक्षणत्वादस्य-- इयेवमादिना ॥
अत्राहु-- यदुक्तं नाचेतनं प्रधान जगत्कारणमीक्ित्- त्वश्रवणादिति, तदन्यथाप्युपपद्यते; अचेतनेऽपि चेतनब- दुपचारदरौनात् । यथा प्रयासन्नपतनतां नद्याः कूटस्या- क्य ' कूरं पिपतिषति ` इयचेतनेऽपि कूरे चेतनवदुप-
चारो दृष्टः, तददचेतनेऽपि प्रधाने प्रयासन्नसर्गे चेतनवदुप-
चारो भविष्यति ‹ तदैक्षत इति । यथा रोके कश्चिच्रेतनः स्नात्वा मुक्त्वा चापरहलं “ग्रामं रथेन गमिष्यामि ` इती- क्षित्वा अनन्तरं तथेव नियमेन प्रवर्तेते, तथा प्रधानमपि महदाद्याकारेण नियमेन प्रवतैते; तस्माच्ेतनवदुपचर्यते । कस्मात्पुनः कारणात् विहाय मुख्यमीक्षिदत्वम ओपचारिकं कल्प्यते ८ तत्तेज पक्त (ता आप रेक्षन्तः इति चाचेतनयोरप्यप्रजसोश्वेतनवदुपचारदशेनात्; तस्मात्सत्क- ठैकमपीक्षणमौपचारिकमिति गम्यते, उपचारप्राये वचनात्; --इयेवं प्राप्रे, इदं सूत्रमारभ्यते-
यदुक्तं प्रधानमचेतनं सच्छब्दवाच्यं तस्मिन्नौपचारिकमी- कषिदरस्वम् अप्रजसोरिवेति, तदसत्। कस्मात् १ आत्मराब्दात्; सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ' इत्युपक्रम्य, ‹ तदैक्षत ` ‹ तत्ते जोऽस्जतः इति च तेजोबन्नानां सष्टिमुक्त्वा, तदेव प्रकृतं सदीक्षितर तानि च तेजोवन्नानि देवताराब्देन परामृर्याह-- ‹ सेयं देवतैक्॒त ` ‹ हन्ताहमिमास्तिस्नो देवता अनेन जीवेनात्म- नानुप्रविर्य नामरूपे व्याकरवाणि ` इति । तच्र यदि प्रधान- मचेतनं गुणवरनतयेक्षितू कर्प्येत, तदेव प्रकृतत्वात् ‹ सेयं देवताः इति परामरदयेत; न तदा देवता जीवमात्मशब्देनाभिदध्यात् ।
जीवो हि नाम चेतनः शरीराध्यक्षः प्राणानां धारयिता, त- लसिद्धर्सिबैचनाच्च । स कथमचेतनस्य प्रधानस्यात्मा भवेत् । आत्मा हि नाम स्वरूपम् । नाचेतनस्य प्रधानस्य चे- तनो जीवः स्वरूपं भवितुमहति । अथ तु चेतनं ब्रह्म मु- ख्यमीक्ित्र परिगृह्यत, तस्य जीवविषय आत्मब्दप्रयोग उपपद्यते । तथा:स य एषोऽणिमेतदात्म्यमिद ५ सर्वं त- त्सलय < स आत्मा तत्त्वमसि भरेतकेतो ` इलयत्र ‹ स आत्मा ' द्रति प्रकृतं सदणिमानमात्मानमात्मरब्देनोपदिरय, ‹ तच्व- मसि श्रेतकेत) " इति चेतनस्य श्रेतकेतोरात्मत्वेनोपदिञति । अप्रेजसोस्तु-- विषयत्वाद्चेतनत्वम्, नामरूपव्याकरणादौ च प्रयोज्यत्वेनैव निर्देरात्, न चात्मशब्दबक्किचिन्भुख्यत्वे कारणमस्तीति-- युक्तं कूटवद्रौणत्वमीक्षिचसस्य । तयोरपि सदधिष्ठितत्वपेक्षमेवेक्षिवृखम् । सतस्त्वात्मशब्दान्न गौण- म्यीक्ठिवत्वमिव्युक्तम् ॥
अथोच्येत---अचेतनेऽपि प्रधाने भवलयात्मशब्द्ः, आ- त्मनः सर्वाथकारिस्वात्; यथा राज्ञः सवाथेकारिणि श्रये भवलयात्मराब्दः ' ममात्मा भद्रसेनः` इति । प्रधानं दहि पुरुषस्यात्मनो भोगापवगो कुवदुपकरोति, राज्ञ इव भ्रयः संधिविग्रहादिषु वतमानः । अथवैक एवात्मशब्दश्चेतनाचे-
तनविषयो भविष्यति, ‹ भूतास्मा ' ‹ इन्द्रियात्मा ' इति च प्रयोगददीनात्त्; यथैक एव ज्योतिःशब्दः क्रतुज्चरन- विषयः । तच्र कत एतदात्मराब्दादीक्षतेरगौणत्मियत उ- त्रं पठति--
न प्रधानमचेतनमात्मश्चव्दाछम्बने भवितुमहेति; ° स आत्मा ' इति प्रकृतं सदणिमानमादाय, ‹ तत्त्वमसि श्रेत- केतो ` इति चेतनस्य भ्रेतकेतोर्मोक्षयितन्यस्य तच्निष्ठामुप- दिश्य, आचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विभोश्तयेऽथ संपरस्ये ` इति मोक्षोपदेशात् । यदि ह्यचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् ‹ तत॒ असि इति प्राहयेत्, युस॒ष्चु चेतनं सन्तमचेतनोऽसीति, तदा विपरीतवादि राखं पुरुष- स्यान्थीयेदयप्रमाणं स्यात । न तु निर्दोषमिदं शाखमग्रमाणं कल्पयितुं युक्तम् । यदि चाज्ञस्य सतो मुसुक्रोरचेतनमनास्मा- नमास्मेव्युपदिशेखमाणमूतं साख्म्; स श्रदधानतया अन्ध- गोाज्गलन्यायेन तदात्मटष्टिं न परियजेत्, तन्यतिरिक्त चात्मानं न प्रतिपव्येत; तथा सति पुरुषाथाद्धिहन्येतः अनर्थ वा ऋच्छेत् । तस्माद्यथा खगौद्यथिनोऽग्निहोत्रादि- साधनं यथाभूतमुपदिरशति, तथा मुम॒क्षोरपि “स आत्मा
तत्त्वमसि श्रेतकेतो ' इति यथाभूतमेवात्मानमुपदिशतीति युक्तम । एवं च सति तप्रपरडुग्रहणमोक्षदरषान्तेन सया- भिसंधस्य मोक्षोपदेश उपपद्यते । अन्यथा ह्ययुख्ये सदा- त्मतन्त्वोपदेशो, " अहमुक्थमस्मीति विद्यात् ` इतिवत्संपन्मा- लमिदमनियफलटं स्यात्; तन्न॒ मोक्षोपदेश्छो नोपपद्येत । तस्मान्न सदणिमन्यात्मशब्दस्य गौणत्वम् । भये तु स्वामि- भ्रयमेदस्य प्रयक्षत्वादुपपन्नो गौण आस्मशच्दः “ममात्मा भद्रसेनः ` इति । अपि च कचिद्रौणः राब्दो दृष इति नैतावता रशब्दम्रमाणकेऽर्थे गौणीकल्पना न्याय्या, सर्व- तरानाश्चासप्रसङ्गात् । यत्तूक्तं चेतनाचेतनयोः साधारण आ- स्मदाब्द्, करतुञ्वख्नयोरिव अ्योतिःराष्द् इति, तन्न; अने- काथंत्वस्यान्यास्यत्वात् । तस्माच्चेतनविषय एव मुख्य आत्म- रब्दश्चेतनत्वोपचाराद्भूतादिषु प्रयुज्यते-- “ भूतात्मा ' ‹इ- न्द्रियात्मा ` इति च । साधारणत्वेऽप्यात्मक्चब्दस्य न प्रक- रणमुपपदं वा किंचिन्निश्चायकमन्तरेणान्यतरवरत्तिता निधो- रयितुं शक्यते । न चात्राचेतनस्य निश्चायकं किंचित्कार- णमस्ति । प्रकृतं तु सदी्षिद संनिहितश्च चेतनः श्वेतकेतुः । न हि चेतनस्य श्रेतकेतोरचेतन आत्मा संभवतीलयवोचाम । तस्माच्चेतनविषय इहास्मराष्द इति निश्चीयते । ज्योतिःरा-
व्दोऽपि छौकिकेन प्रयोगेण ज्वङन एव रूढः, अथैवादक- स्पितेन तु ज्वरनसारश्येन कतौ प्रवृत्त इदयदृ्टान्तः । अथवा पूर्वसूत्र एवात्मक्चब्दं निरस्तसमस्तगौणत्वसाधारण- त्वाक्षङ्कुतया व्याख्याय, ततः स्वतच्र एव प्रधानकारणनिरा- करण्हेतुव्योख्येयः-- ‹ तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेदात्' इति । तस्मान्नाचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् ॥
यद्यनात्मैव प्रधानं सच्छब्दवाच्यम्, ‹ स आत्मा तन्त्वम- सि” इतीहोपदिषं स्यात्; स तदुपदेशश्रवणादनात्मनज्ञतया त- निष्ठो मा भूदिति, मुख्यमात्मानमुपदिषदिक्षु शाखं तस्य हेयत्वं न्रूयात्त । यथारुन्धतीं दिदरोयिषुस्तत्समीपस्थां स्थूलां ताराम- म॒ख्यां प्रथममरुन्धतीति प्राहायेत्वा, तां प्रयाख्याय, पश्चाद्- रुन्धतीमेव ग्राहयति; तद्रन्नायमासमेति ब्रूयात् । न चैवम- बोचत्। सन्माच्रास्मावगतिनिध्रैव हि षष्ठप्रपाठके परिसमाप्नरि- हर्यते । च-शब्दः प्रतिज्ञाविरोधाभ्युच्चयप्रदशेना्थः । सखयपि हेयत्ववचने प्रतिज्ञाविरोधः प्रसज्येत । कारणविज्ञानाद्धिः स- य विज्ञातमिति प्रतिज्ञातम-- उत तमादेङामप्राक््यो येना-
श्रुतं श्रुतं भवलयमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति; कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति; यथा सोम्येकेन मृतिण्डन सवै मन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं यृत्तिफेयेव सलयम् ‹ एवं सोम्य स आदेशो भव- तिः इति वाक्योपक्रमे श्रवणात् । न च सन्छष्दवाच्य प्र धाने मोग्यवर्गकारणे देयत्वेनाहेयत्वेन वा विज्ञाते भोक्तृव- गो विज्ञातो भवति, अगप्रधानविकारत्वाद्धोक्वृवमेस्य । तस्मा- न्न प्रधान सच्छन्दवाच्यम् ॥
कुतश्च न प्रधान सच्छब्दवाच्यम् {-- सखाप्ययात् ॥ ९ ॥
तदेव सच्छव्दवाच्यं कारणं प्रकृ श्रूयते-- यत्रेतत्पु- रुषः स्वपिति नाम, सता सोम्य तदा संपन्नो भवति; स्व- मपीतो भवति; तस्मादेनं स्वपितीयाचश्चते; स्वं ह्यपीतो भ- । (^ पिती प भ (१५ # वति ` इति । एषा श्रुतिः स्वपितीयतस्पुरुषस्य लोकप्रसिद्धं नाम निवेक्ति । खरशब्देनेदात्मोच्यते । यः प्रकृतः सच्छब्द क, [क निर £ [क ¢ भ ई वाच्यस्तमपीतो मवलयपिगतो भवतीदयथैः । अपिपूवैस्यैतेल- याथंत्वं प्रसिद्धम्, प्रभवाप्ययावित्युत्पत्निप्रख्ययोः प्रयोगद्- सानात् । मनःप्रचारोपाधिविरोषसंबन्धादिन्द्रियाथौन्गृहंस्त-
द्वि्ोषापन्नो जीवो जागर्ति; तद्वासनाविरिषः स्वप्रान्पदय- न्मनःदाब्दवाच्यो भवति; स॒ उपाधिहयोपरमे सुषुप्रावस्था- यामुपाधिकृतविशेषाभावास्स्रासनि प्ररीन इवेति °स्वं ह्यपी- तो भवति ` इत्युच्यते । यथा हृदयशब्दनिवेचनं श्रुलया द- रितम स वा पप आत्मा हृदि, तस्यैतदेव निरुक्तम्- दरद्ययमिति; तस्माद्भूदयमिति '; यथा वारानायोदन्याशब्द्- रृत्तिमूकं दशयति श्रुतिः--° आप एव तदशितं नयन्ते ' ‹ तेज एव तत्पीतं नयते ' इति च; ‹ पवं स्वमात्मानं सच्छब्द वाच्यमपीता भवति ` इतीममर्थं स्वपितिनामनिवेचनेन द- यति । न च चेतन आला अचेतनं प्रधानं स्वरूपत्वेन प्रतिप- ग्ेत । यादि पुनः प्रधानमेवात्मीयस्वात्स्वशब्देनेवोच्येत, एव- मपि चेतनोऽचतनमप्येतीति विरद्धमापद्येत । श्रुयन्तरं च~ प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद् नान्तरम् ' इति सुषुप्तावस्थायां चेतने अप्ययं दरयति । अतो यस्मिन्न प्ययः सर्वेषां चेतनानां तच्चेतनं सच्छब्दवाच्यं जगतः कारणं स्यात्, नाचेतनं प्रधानम् ॥ कुतश्च न प्रधान जगतः कारणम् £~ गतिसामान्यात् ॥ १० ॥
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.