Capítulo 9 de 26
· 9
न्ति । यत्प्रयन्यभिसंविश्चन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्र्येति । तस्य च निणेयवाक्यम्-- आनन्दाद्धयेव खस्विमानि भूता- नि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्य- भिसंविशन्तिः इति । अन्यान्यप्येवंजातीयकानि वाक्यानि नियद्यद्धबुद्धमुक्तस्वभावसवेज्ञस्वरूपकारणविषयाणि उदाह्- तेव्यानि ॥
जगत्कारणत्वग्रदश्ैनेन सवेज्ञ॒ब्रह्यदयुपश्चिप्तम, तदेव द्रदयन्नाह-
महत ऋग्वेदादेः राखस्य अनेकविद्यास्थानोपन्रहितस्य प्रदीपवत्सवो्थावद्योतिनः सवेज्ञकत्पस्य योनिः कारणं ब्रह्म । ९. शाल्नयो- न हदीदशस्य शाखस्य चरण्वेदादिटक्षणस्य नित्वाधि- सव॑ज्ञगुणान्वितस्य सवज्ञादन्यतः संमवो- करणम् । ऽस्ति । यद्यद्विस्तराथं रासं यस्मात्पुरुष- विरोषात्संभवति, यथा व्याकरणादि पाणिन्यादेः ज्ञेयेकदे- शार्थमपि, स ततोऽप्यधिकतर विज्ञान इति प्रसिद्धं रोके । किमु वक्तन्यम्-- अनेकशाखाभेदमिन्नस्य देवतियड्नुष्य- वणौश्रमादिप्रविभागहेतोः ग्बेदाद्याख्यस्य सवेज्ञानाकरस्य अप्रयत्नेनैव रीलान्यायेन पुरुषनिःखासबत् यस्मान्महतो
भूतात् योनेः संमवः--- *अस्य महतो भूतस्य निःसितमे- तत् यद्ग्वेदः ' इत्यादिश्रुतेः-- तस्य महतो भूतस्य निर- तिरायं सरवेज्ञत्वं सवैदाक्तिमस्वं चेति ॥
अथवा यथोक्तमरग्वेदादिश्चाख्रं योनिः कारणं प्रमाणमस्य ह्मणो यथावस्स्वरूपाधिगमे । शाखादेव प्रमाणात् जगतो ज- न्मादिकारणं ब्रह्माधिगम्यत दृत्यभिग्रायः । राखमुदाहतं ूर्वसूत्र-- ‹ यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ' इत्यादि किमर्थं तर्हीदं सूत्रम्, यावता पूवैसूतेणैव एवंजातीयकं शाख्च- मुदाहरता शाख्योनित्वं ब्रह्मणो दर्शितम् । उच्यते-- त्र सूव्राक्षरेण स्पष्टं शाक्चस्यानुपादानाजन्मादिसूत्रेण केवछ- मनुमानसुपन्यस्तमिलयाच्ङ्कयेत; तामाराङ्कां निवतैयितुमिदं सूत्र प्रववृते-- ‹ शाख्योनितात् ' इति ॥
कथं पुनन्रंह्यणः शाख्प्रमाणकत्वसुच्यते, यावता ‹ आस्ना- यस्य ॒क्रियाथे्वादानथेक्यमतद थानाम् ` इति क्रियापरत्वं राखस्य प्रदर्शितम् । अतो वेदान्तानामानथेक्यम्, अक्रि- याथेत्वात्; कवेदेवतादिग्रकाङशनार्थत्वेन वा करियाविधिरेष- स्वम्, उपासनादिक्रियान्तरविधानाथेत्वं वा । न हि परि- निष्ठितवस्तुस्वरूपग्रतिपादन संभवति; प्रदयक्षादिविषयत्वा-
त्परिनिष्ठितवस्तुनः, तत्प्रतिपादने च हेयोपादेयरहिते पुरुषा- थौ भावात् । अत एव ' सोऽरोदीत् ` इत्येवमादीनामानथेक्यं मा भूदिति (विधिना त्वेकवाक्यव्वास्स्तुस्यर्थेन विधीनां स्युः" इति स्तावकत्वेनाथेवत््वमुक्तम् । मन्त्राणां च (इषे त्वा" इ- यादीनां क्रियातत्साधनाभिधायकत्वेन कमंसमवायित्वमुक्तम् । अतो न कचिदपि वेदवाक्यानां विधिसंस्पश्ेमन्तरेणाथवत्ता दृष्टा उपपन्ना वा । न च परिनिष्ठित वस्तुस्वरूप विधिः सं- भवति, क्रियाविषयत्वाद्िधेः तस्मात्कमौपेक्षितकवैदेवतादि- स्वरूपप्रकाशनेन क्रियाविधिश्चेषत्वं वेदान्तानाम् । अथ प्रकरणान्तरभयान्नेतद भ्युपगम्यते, तथापि स्ववाक्यगतोपा- सनादिकमम॑परत्वम् । तस्मान्न ब्रह्मणः शाख्रयोनित्वभिति प्राप्रे, उच्यते--
तु-शब्दः पूवैपश्चव्याव्रत््यथः । तद्भय सवज्ञं सवैशक्ति ज- गदुत्पत्निस्थितिखयकारणं वेदान्तश्ाखाद वगम्यते । कथम्. समन्वया समन्वयात् । सर्वेषु हि वेदान्तेषु वाक्या- धिकरणम् । नि तांस्पर्येणेतस्याथंस्य प्रतिपादकत्वेन स- मनुगतानि । (सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ' ‹ एकमेवाद्धिती- यम् ` ‹ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ' ‹ तदेतद्रह्यापूव-
मनपरमनन्तरमवाह्यम् ' ‹ अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः ' ° ब्र- हयेवेदममृतं पुरस्तात्” इदयादीनि । न च तद्रतानां पदानां बरह्यस्वरूपविषये निश्चिते समन्वयेऽवगम्यमाने अर्थान्तरकत्प- ना युक्ता, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात्! न च तेषां कवैदेव- तादिस्वरूपप्रतिपादनपरता अवसीयते, ° तत्केन कं परयेत् इलयादिक्रियाकारकफरनिराकरणश्रुतेः । न च परिनिष्ठितवस्तु- स्वरूप्वेऽपि प्रयक्षादिविषयस्वं ब्रह्मणः, ‹ तत्वमसि इति ब्रह्मात्ममावस्य शाख्ममन्तरेणानवगस्यमानत्वात् । यत्त॒ हेयो- पादेयरहितत्वादुपदेश्चानथक्यमिति, नैष दोषः; हेयोपादेयदु- न्यत्रह्यात्मतावगमादेव सर्ह्ठराप्रहाणात्पुरुषाथसिद्धः । देवता- दिप्रतिपादनपरस्य तु स्ववाक्यगतोपासनाथेतवेऽपि न कथिद्धि- रोधः। नतु तथा ब्रह्मण उपासनाविधिश्ेषस्वं संभवति, एकस्वे हेयोपादेयरान्यतया क्रियाकारकादिद्धेतविज्ञानोपमर्दोपपन्तेः । न हि ब्रद्मैकत्वविज्ञानेनोनमथितस्य दैतविज्ञानस्य पुनः संमवो- ऽस्ति येनोपासनाविधिशेषसवं ब्रह्मणः प्रतिपाद्येत । यद्यप्यन्यत्र वेदवाक्यानां बविधिसंस्पश्ेमन्तरेण प्रमाणलं न टम्, तथाप्यात्मविज्ञानस्य फटपयेन्तत्वान्न तद्विषयस्य शाखस्य प्रामाण्यं राक्य प्रयाख्यातुम् । न चानुमानगम्यं रास्र- प्रामाण्यम्, येनान्यत्र दृष्टं निदशेनमपेश्येत । तस्मारिसद्धं
सू ४.] प्रथमोऽध्यायः । १७ जद्यणः शस्त्रप्रमाणकत्वम् ॥
अच्रापरे प्रयवतिष्ठन्ते- यश्पि शाखप्रमाणकं ब्रह्य, तथापि प्रतिपत्तिविधिविपयतयैव शाखरेण ब्रह्म समप्येते; यथा यूपाहवनीयादीन्यलीक्रिकान्यपि विधिदोषतया शास्रेण समप्यन्ते, तद्दत् । कुत पतत्? प्रवरृत्तिनिवत्तिप्रयोजनपरत्वा- च्छाखस्य । तथा दहि शाखतात्यविदामनुक्रमणम्-- ' दृष्टो हि तस्याथ कर्मावबोधनं नाम ' इति; " चोदनेति क्रियायाः प्रवतेकं वचनम् † ‹तस्य ज्ञानस॒पदेशयः '" ‹ तद्ुतानां श्ियार्थन समाश्नायः ` ‹ आन्नायस्य क्ियाथैस्वादानथैक्यमतद थानाम् ' इति च । अतः पुरुषं कचिद्धिषयविरोष प्रचतेयत्कुतश्िद्धिष- यविशेषान्निवतेयज्ाथवच्छाखम् । तच्छेषतया चान्यदुपयु- क्तम् । तत्सामान्याद्ेदान्तानामपि तथेवार्थवन््वं स्यात् | सति च विधिपरत्वे, यथा स्वगोदिकामस्याभ्रिहोत्रादिसाधनं वि- धीयते, एवममृतस्वकामस्य ब्रह्मज्ञानं विधीयत इति युक्तम् । नन्विह जिज्ञास्यवेटश्षण्यमुक्तमू-क्मैकाण्डे भव्यो घर्मो जिज्ञास्यः, इह तु भूतं नित्यनिवरत्तं ब्रह्म जिज्ञास्यमिति; तत्र धर्मज्ञानफटाद्नुष्ानसपेक्षादिटक्षणं ब्रह्यज्ञानफटं भवि- तुमहति । नार्हस्येवं भवितुम्, कायेविधिप्रयुक्तस्यैव ब्रह्मणः म्रतिपाद्यमानत्वात्त । " अत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ` ‹ य आलत्मा-
पहतपाप्मा.... सोऽन्वेष्टव्यः स॒ विजिज्ञासितन्यः ' ‹ आत्म- त्येबोपासीत ' ‹ आत्मानमेव छोकमुपासीत ' ‹ ब्रह्म वेद ब्रह्य व भवति ' इयादिषु विधानेषु सस्सु, ‹ कोऽसावात्मा? ‹ किं तद्भह्य १ इल्याकाद्ायां तत्छरूपसमपणेन सर्वे वेदान्ता उप- युक्ताः-- नित्यः सवेज्ञः सर्वगतो नियवृप्नो नियञुद्धलुद्धमु- क्तस्वभावो विज्ञानमानन्दं ब्रह्म इयेवमादयः । तदुपास- नाच्च शाखटष्रोऽटष्रो मोक्षः फट भविष्यति । कर्वव्यविध्य- ननुप्रवेरो तु वस्तुमात्र॑कथने हानोपादानासमवात् ' सप्रह्रीपा. वसुमती ` ‹ राजासौ गच्छति ` इलयादिवाक्यवदधेदान्तवाक्या- नामानथक्यमेव स्यात् । नतु वस्तुमात्रकथनेऽपि ° रज्जुरि- यम्, नायं सपः" इलयादौ भ्रान्तिजनितभीतिनिवर्वनेना्थैवतत्व दृष्टम्; तथेहाप्यसंसायौत्मवस्तुकथनेन संसारित्वभ्रान्तिनि- वतनेनाथेवच्तवं स्यात् । स्यादेतदेवम्, यदि रज्जुस्वरूपश्रवण- माल्ञेणेव सपश्रान्तिः, संसारितधान्ति्बह्यस्वरूपश्रवणमात्रेण निवर्तेत; न तु निवर्ते; श्रुतत्रह्मणोऽपि यथापूर्वं॒सुखदुः- खादिसंसारिधमंदरनात्, ` श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या- सितन्यः' इति च श्रवणोत्तरकाल्योमैनननिदिष्यासनयो- विधिदक्च॑नात् । तस्मास्रतिपत्तिविधिविषयतयैव शाखप्रमा- णक् ब्रह्माम्युपगन्तव्यमिति ॥
अत्राभिधीयते- न; कमब्रह्यविद्याफट्योर्वेखक्षण्यात् । शासरं वाचिकं मानसं च कमं श्रतिस्णतिसिद्धं धमाख्यम्, यद्विषया जिज्ञासा ‹ अथातो धमेजिज्ञासा ` इति सूत्रिता । अधर्मोऽपि हिंसादिः प्रतिषेधचोदनालक्षणत्वाजिज्ञास्यः परि- हाराय । तयोग्धोदनालक्षणयोरथीनर्थयोधैममाधमयोः फटे प्रयक्षे सुखदुःखे श्षरीरवाड््नोभिरवोपभुज्यमाने विषये- न्द्रियसंयोगजन्ये ब्रह्मादिषु स्थावरान्तेषु प्रसिद्धे । मनुष्य- सादारम्य ब्रह्मान्तेषु देहवस्सु सुद्चैतारतम्यमलुश्रूयते । ततश्च तद्धेतोधभेस्यापि तारतम्यं गम्यते । धर्मतारतम्यादधि- कारितारतम्यम् । प्रसिद्धं चार्थलसाम््यविद्रत्तादिदरतमधि- कारितारतम्यम् । तथा च यागाद्यनुष्ठायिनामेव विद्यासमा- धिविरोषादुत्तरेण पथा गमनम्, केवङैरिष्टापूर्तदत्तसाधनै- धूमादिक्रमेण दक्षिणेन पथा गमनम्, तत्रापि सुखतार- तस्यम्, तत्साधनतारम्य च शाखा “ यावत्संपातमुषित्वा ' दइयस्माद्रम्यते । तथा मनुष्यादिषु. स्थावरान्तेषु सुखख्वश्चो- द्नारक्षणधमसाध्य एवेति गम्यते ताश्त्म्येन वर्तमानः । तथोध्वगतेष्वधो गतेषु च देहवस्यु दुःखतारतम्यददनात्तदधेतो- रधर्मस्य प्रतिषेधचोदनारश्चणस्य तदनुष्ठायिनां च तारम्यं गम्यते । एवमविद्यादिदोषवतां धमौधमतारतम्यनिमित्तं शरी-
रोपादानपूर्वैकं सुखदुःखतारतम्यमनियं संसाररूप श्रुतिस्र- तिन्यायग्रसिद्धम् । तथा च श्रुतिः न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति' इति यथावणितं संसाररूपमनु- वदति । (अङारीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्प्ररातः' इति प्रियाप्रियस्परनप्रतिषेधाच्रोदनाटक्षणधमकायंत्वं मोक्षाख्य-
पिध्यत इति गम्यते । धमकायत्वे दहि प्रियाप्रियस्परशनप्रतिषेधो नोपपद्येत । अररीरत्वमेव धर्मका- यमिति चेत्, न; तस्यै स्वाभाविकत्वात--“ अशरीर शरी- रेषु अनवस्येष्ववस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ' (अप्राणो ह्यमनाः शुः ' ‹ असङ्गो ह्ययं पुरुषः ' इलयादिश्रतिभ्यः । अत ण्वानुप्रेयकमफट्विक्षणं मोक्षाख्य- मशरीरत्वं निलयमिति सिद्धम । तच किचित्परिणामिनिलयं स्यात्, यस्मिन्विक्रियमाणेऽपि तदेवेदमिति बुद्धिनं विहन्यते; यथा प्रृथिव्यादि जगन्नियत्ववादिनाम्, यथा वा सांख्यानां गुणाः । इदं तु पारमाथिकं कूटस्थनियं व्योमवत्सवेव्यापि सवेविक्रियारहितं निलयतप्र निरवयव स्व्यञ्योतिःस्वभावम्, यत्र धमोधर्मौ सह कार्येण काछ्त्रयं च नोपावर्तेते; तदेतद रारीरस्वं मोक्षाख्यम्-- ' अन्यत्र धमोदन्यत्राधमौदन्यत्रा- स्मास्छृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च ` इयादिश्रुति-
भ्य; । अतस्तद्भ्य, यस्येयं जिज्ञासा प्रस्तुता । तद्यदि कते- त्यश्षेषत्वेनोपदिर्येत, तेन च कतैव्येन साध्यश्चन्मोक्षोऽभ्यु- पगम्येत, अनिल एव स्यात् । तन्नैवं सति यथोक्तकमेफटे- ष्वेव तारतम्यावस्थितेष्वनिस्येषु कथ्चिदतिरायो मोश्च इति प्रसज्येत । निश्च मोक्षः सर्वैर्मोक्षुवादिभिरभ्युपगम्यते । अतो न कतेव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्तः । अपि च "ब्रह्म बद ब्रहैव भवति ' "क्षीयन्ते चास्य कमणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ' * आनन्दं ब्रह्मणो विद्धान्न विभेति कुतश्चन ' ˆ अभय ` त्रै जनक प्राप्रोऽसिः ‹तदासानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति, तस्मात्तत्सवैमभवत् ` ८ तत्र को मोहः कः रोक एकत्वमनु- पररयतः' इयेवमाद्याः श्रतयो ब्रह्मविद्यानन्तरमेव मोक्षं दशे - यन्ल्यो मध्ये कायीन्तरं वारयन्ति । तथा " तद्धेतत्पश्य- जृषिवौमदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूयच ' इति ब्रह्म- दुदीनसवीत्मभावयोर्मध्ये कर्तैव्यान्तरवारणायोदाहायम्-- यथा तिष्ठन्गायति ' इति तिष्ठतिगायत्योभेध्ये तत्कतकं कायीन्तरं नास्तीति गम्यते । (त्वंहि नः पिता यो- उस्माकमविद्यायाः परं पारं तास्यसि" “श्रुतं ह्येव मे भग- वहशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति; सोऽहं भगवः शोचामि, तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयतु ' ° तस्मै मृदितकषायाय
तमसः पारं दश्च॑यति भगवान्सनाक्छरुमारः ` इति चैवमाद्याः श्रुत्तयो मोक्षप्र्तिवन्धनिष्रत्तिमात्रमेवात्मनज्ञानस्य फटं दशे- यन्ति । तथा च आचायप्रणीतं न्यायोपदृहितं सूत्रम्- “ दुःखजन्मप्रबृत्तिदोषमिश्याज्ञानानायुत्तरोत्तरापाये तदनन्त- रापायादपवर्मः ' इति । मिथ्याज्ञानापायश्च ब्रह्यस्मेकलत्वविज्ञा- नाद्भवति । न चेदं ब्रह्मातमैकत्वविज्ञानं संपद्रपम्-- यथा ‹ अनन्तं वै मनोऽनन्ता विश्येदेवा अनन्तमेव स तेन खोकं जयति ' इति। न चाध्यासरूपम्-- यथा ‹ मनो ब्रह्मत्युपा- सीत ` “ आदियो ब्द्यलयादेश्चः' इति च मनञदित्यादिषु रह्मदृष्टवध्यासः। नापि विशिष्टक्रियायोगनिभित्तम् * वायुवाव संवगः" ' प्राणो वाव संवर्गः ` इतिवत् । नाप्याज्यावेक्षणादि- कर्मवत्कमीङ्गसंस्काररूपम् । संपदादिरूपे हि ब्रह्मस्मेकत्ववि- ज्ञानेऽभ्युपगम्यमाने, ८ तत्त्वमसि ' ‹ अहं ब्रह्मास्मि ' ‹ अय- मात्मा ब्रह्म ` इत्येवमादीनां वाक्यानां ब्रह्मास्मैकस्ववस्तुप्रति- पाद्नपरः पदसमन्वयः पीड्येत । “भिद्यते हृदयभ्न्थिरि- यन्ते सवसंशयाः: इति चैवमादीन्यविद्यानिवृत्तिफलश्रव- णान्युपरुष्येरन् । ' ब्रह्म वेद् ब्रह्मैव भवति ` इति चैवमादीनि तद्धावापत्तिवचनानि संपदादिरूपत्वे न सामखस्येनोपषदे- रन् । तस्मान्न संपदादिरूपं ब्रह्मात्मेकत्वविज्ञानम् । अतो
न॒ पुरुषव्यापारतन्त्रा ब्रह्मविद्या । किं तर्हि, प्रयक्षादि- प्रमाणविषयवस्तुज्ञानवद्रस्तुतन्बैव । एव॑भूतस्य ब्रह्मणस्तज्ज्ञा- नस्य च न कयाचिद्युक्या शक्यः कायोनुप्रवेश्चः कल्पयि- तुम । न च विदिक्रियाकमेत्वेन कायौनुप्रवेदो बह्मणः-- ' अन्यदेव तद्िदितादथो अविदितादधि इति विदिक्ि- याकमेखप्रतिषेधात्, ‹ येनेदं सवै विजानाति तं केन विजा- नीयातः इति च । तथोपास्ति्षियाकर्मत्वप्रतिषेधोऽपि भ- वति-- ‹ यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ' इयविषयस्ं ब्रह्मण उपन्यस्य, ‹ तदेव ब्रह्य त्वं विद्धि, नेदं यदिदमुपासते ' इति । अविषयत्वे ब्रह्मणः शाख्रयोनित्वानुपपन्तिरिति चेत्, न; अविद्याकर्पितभद निवृत्तिपरत्वाच्छाखस्य । न हि शाखमि- दंतया विषयभूतं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषति । किं तर्हि प्रय- गात्मत्वेनाविषयतया प्रतिपादयत् अविद्याकरिपितं बेद्यवेदि- ठवेदनादिभेदमपनयति । तथा च शाखम्-- “ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ' ‹न दृष्दरष्टारं परयेन श्रुतेः श्रोतारं श्रणुया न मतेभेन्तारं मन्वीथा न विज्ञातेर्विज्ञातारं बि- जानीयाः ` इति चैवमादि । अतोऽविन्याकर्पितसंसारित्वनि- वर्तनेन निलयसुक्तात्मस्वरूपसमर्पणान्न मोक्षस्यानिदयत्वदोषः ।
यस्य तूत्पाद्यो मोक्षः, तस्य मानसं वाचिकं कायिकं वा कायैमपेक्षत इति युक्तम । तथा विकायत्वे च । तयोः पक्षयोर्मोक्षस्य धुवबमनियत्वम । न हि दध्यादि विकायं
उत्पाद्यं वा घटादि नित्यं द्रष्टं खोके । न च आप्यत्वेनापि कायापेक्षा, स्वास्मस्वरूपत्वे सयनाप्यत्वात्; स्वरूपव्यतिरि- क्तस्वेऽपि ब्रह्मणो नाप्यत्वम्, सवेगतत्वेन नित्याप्रस्वरूप- त्वात्सर्वेण ब्रह्मण आकाङस्येव । नापि संस्कार्यो मोक्षः, येन व्यापारमपेक्षेत । संस्काये हि नाम संस्कायस्य गुणाधा- नेन वा स्यात्, दोषापनयनेन वा। न तावद्भुणाधानेन संभवति, अनाघेयातिशयब्रह्यस्वरूपत्वान्मोक्षस्य । नापि दो- षापनयनेन, निदयजुद्धनरह्यस्वरूपत्वान्मोक्षस्य । स्वासधमे एव सन् तिरोभूतो मोक्षः क्रिययास्मानि संस्करियमाणेऽभिन्य- ज्यते--यथा आदरो निघषेणक्रियया संच्ियमाणे भास्वरत्वं धमं इति चेत्, न; क्रियाश्रयत्वालुपपत्तेरात्मनः । यदाश्रया क्रिया, तमविकुर्वती नैवात्मानं कमते । यद्यात्मा खाश्रयक्रिय- या विक्रियेत, अनिदयत्वमालमनः प्रसज्येत । ' अविकार्योऽय- मुच्यते ` इति चैवमादीनि वाक्यानि बाध्येरन । तच्चानिषटम । तस्मान्न स्वाश्रया क्रिया आत्मनः संभवति । अन्याश्रया- यास्तु करियाया अविषयत्वान्न तयात्मा संस्क्रियते । ननु
दरेहाश्रयया स्ञानाचमनयज्ञोपवीतधारणादिकया क्रियया देही संस्ियमाणो दृष्टः, न; देहादिसंहतस्यैवाविव्यागरहीतस्यात्मनः संस्करियमाणस्वात् । प्रयक्षं हि सनानाचमनादेर्देहसमवायि- त्वम् । तया देहाश्रयया तत्संहत णव कन्िदविद्ययात्मत्वेन परिगरहीतः संस्कियत इत्ति युक्तम । यथा देहाश्रयचिकित्सा- निमित्तेन धातुसाम्येन तत्संहतस्य तदभिमानिन आरोग्य- फम्, ‹ अहमरोगः ' इति यत्र वुद्धिरुत्पद्यते-- वं स्राना- चमनयज्ञोपवीतधारणादिकया " अहं रुद्धः संस्कृतः ` इति यत्र बुद्धिरुत्पद्यते, स संख्ियते । स च देहेन संहत एव । तेसैव अहंक्च अर्ह॑प्रययविषयेण प्रययिना सवौ; क्रिया निर्मत्यन्ते । तत्फटं च स प्वाभ्नाति, ‹ तयोरन्यः पिप्प स्वाद्रात्ति अनश्चन्नम्योऽभिचाकशीति ` इति मन्त्रव्णात-- ¦ आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेदयाहुमनीषिणः' इति च । तथा ‹ एको देवः सवभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सवेभूतान्तरात्मा । कमौ- ध्यक्षः स्वैभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निगुणश्च' इति, स पयागच्छ्ुकमकायमव्रणमस्नाविरं डुद्धमपापविद्धम् ` इति, च-- एतौ मन्त्रावनाधेयातिरायतां निदयशचुद्धतां च बरह्मणो द्यतः । ब्रह्मभावश्च मोक्षः तस्मान्न संस्कार्योऽपि मोक्षः । अतोऽन्यन्मोक्षं प्रति क्रियानुप्रवेराद्रारं न शक्यं
केनचिददीयितुम । तस्माञकज्ञानमेकं सुक्स्वा क्रियाया गन्ध- माच्रस्याप्यनुप्रेदा इह नोपपद्यते । ननं ज्ञान नाम मानसी किया, न; वैरक्षण्यात् । क्रिया हि नाम सा, यत्र वस्तु- स्वरूपनिग्येध्षैव चोद्यते, पुरुषचित्तव्यापाराधीना चः यथा-- "यस्यै देवताये हविर्गृहीतं स्यात्तां मनसा ध्याये- द्रषद् करिष्यन ` इति, ‹ संध्यां मनसा ध्यायेत्" इति चैव- मादिषु । ध्यानं चिन्तनं यद्यपि मानसम्, तथापि पुरुषेण कर्तुमकतमन्यथा वा कर्तु शक्यम् › पुरुषतन्त्रत्ात् । ज्ञानं त॒ प्रमाणजन्यम । प्रमाणं च यथाभूतवस्तुविषयम् । अतो ज्ञानं कतौसकुमन्यथा वा कठुम् न शक्यम् । केवरं वस्तुत- नतरमेव तत्त; न चोदनातन्त्रम्, नापि पुरुषतन्त्रम्; तस्मा- न्मानसत्वेऽपि ज्ञानस्य महदरैरक्षण्यम् ।'यथा च ` पुरुषो वाव गोतमाञ्चिः ` ‹योषा वाव गौतमाः" इल्यत्र योषि- तपुरुषयोरभ्िवुद्धिमांनसी भवति; केवख्चोदनाजन्यत्वान्त क्रियैव सा पुरुषतन्त्रा च; या तु प्रसिद्धेऽप्रावभ्निबुद्धिः, न सा चोदनातन्त्रा; नापि पुरुषतन्त्रा; किं तर्हि, प्रयक्ष॒वि- षयवस्तुतन्त्रेवेति ज्ञानमेवैतत््; न क्रिया-- णवं सर्वप्र- माणविषयवस्तुषु वेदितव्यम् । तत्रैवं सति यथाभूतबरह्यास्म- विषयमपि ज्ञानं न चोदनातन्त्रम । तद्िषये छिडादयः
श्रूयमाणा अपि अनियोज्यविपयत्वात्छुण्टठीभवन्ति उपर- दिषु प्रयुक्तक्षुरतेक्ष्ण्यादिवत्, अहेयानुपादेयवस्तुविषयत्वात् । किमथानि तर्हिं आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यः इत्या- दीनि विधिच्छायानि वचनानि? स्वाभावषिकमप्रवत्तिषि- षयविमुखीकरणाथोनीति ब्रूमः । यो हि बदि्ुखः प्रवतैते पुरुषः ‹ इष्टं मे भूयादनिष्टं मा भूत्' इति, न च तत्राय न्तिकं पुरुषार्थं रभते, तमादयन्तिकपुरुषाथवाञ्क्छिनं स्वाभा- विकात्कायंकरणसंघातग्रवृत्तिगोचराद्विमुखीकृदय प्रयगास्मस्रो- तस्तया प्रवतेयन्ति ' आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः इत्यादीनि; तस्यात्मान्वेषणाय प्रवृत्तस्याहेयमनुपादेयं चार्मतच्छमुपदिश्य- ते--: इदं सर्वै यदयमात्मा ' ^ यत्र त्वस्य सरवैमात्मैवाभूत्त- स्केन कं पदयेत्...केन कं विजानीयात् ` ‹ विज्ञातारमरे केन विजानीयात् ' “ अयमात्मा ब्रह्म! इयादिभिः । यदप्यकते- व्यप्रधानमास्मज्ञान हानायोपादानाय बा न भवतीति, तत्त- येवेलभ्युपगम्यते । अलंकारो ह्ययमस्माकम्- यद्भ्यात्मा- वगतौ सयां सर्वकर्तव्यताहानिः कृतकरयता चेति । तथा च श्रतिः-- ˆ आत्मानं चेद्धिजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय रारीरमनुसंज्वरेत्' इति, ° एतदरुदध बुद्धिमान्स्यात्ृतकृयश्च भारत ` इति च स्मरतिः । तस्मान्न
प्रतिपत्तिविधिरोेषतया ब्रह्मणः समपेणम् ॥
यदपि केचिदाहुः--प्रवृन्निनिव्रत्तिविधितच्छेषव्यतिरेकेण केवख्वस्तुबादी वेदभागो नास्तीति, तन्न; ओपनिषदस्य पुरूष- स्यानन्यशेषतवात् योऽसाबुपनिषर्स्वेवाधिगतः पुरुषोऽसंसारी ब्रह्मस्वरूपः उत्पाद्यादिचतुविधद्रव्यविखक्षणः सप्रकरणस्थो- ऽनन्यदषः, नासौ नास्तीति नाधिगम्यत इति वा रक्यं व- दितुम्; ‹ स एष नेति नेदयात्मा ' इयात्मकषब्दात् आत्मनश्च प्रयाख्यातुमश्चक्यत्वात्, य एव निराकर्ती तस्येवात्मत्वात् । नन्वात्मा अहप्रययविषयत्वादुपनिषर्स्वेच विज्ञायत इदयनुपप- त्रम्; न) तत्साक्षित्वेन प्रत्युक्तत्वात् । न ह्यहंप्रययविषयक- तैव्यतिरेकेण तत्साक्षी सर्वेभूतस्थः सम एकः कूटस्थनिलः पुरुषो विधिकाण्डे तकैस्षमये वा केनचिदधिगतः सर्व॑स्या- त्मा। अतः स न केनचिस्रलयाख्यातुं शक्यः, विधिशेषत्वं वा नेतुम्-आत्मल्यादेव च स्वेषाम्-न हेयो नाप्युपादेयः । सर्वं हि विनदयद्विकारजातं पुरुषान्तं विनयति; पुरुषो हि वि- नाशहेत्वभावादविनाश्ची; विक्रियाहेत्वभावाच्च कूटस्थनिदयः; अत एव नियशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः; तस्मात् " पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ‹ तं त्वौपनिषदं पुरुषं प्र- च्छामि ` इति चौपनिषदस्वविरोषणं पुरुषस्योपनिषत्सु ` परा-
धान्येन प्रकारयमानत्वे उपपद्यते । अतो भूतवस्तुपरो बेद- भागो नास्तीति वचनं साहसमात्रम् ॥
यदपि राखतात्पयविदामनुकमणम---‹ दृष्टो हि तस्याथ कमांवबोधनम् ' इयेवमादि, तत् धर्मलिज्ञासाविषयत्वाद्विधि- प्रतिषेधश्ास्राभिप्रायं दरष्त्यम्। अपि च ' आन्नायस्य करियाथ- त्वादानथक्यमतदथानाम् * इत्येतदेकान्तेनाभ्युपगच्छतां मू- तोपदेशानामानथंक्यप्रसङ्गः । प्रवृत्तिनिचत्तित्यतिरेकेण भूतं चेद्रस्तूपदिशति भव्याथत्वेन, करूटस्थनिय भूतं नोपदिशतीति कोदहेतुः। न हि भूतसुपदिदयमानं क्रिया भवति । अकि याव्वेऽपि भूतस्य क्रियासाधनलाक्क्रियाथे ण्व भूतोपदेश इति चेत, नैष दोपः; क्रियार्थत्वेऽपि क्रियानिवैतेनश्चक्ति- मद्रस्तूपदिष्टमेव; क्रियाथैत्वं तु प्रयोजनं तस्य; न चेता- वता वस्त्वनुपदिष्टं भवति । यदि नामोपदिष्टं किं तव तेन स्यादिति, उच्यते-- अनवगतात्मवस्तूपदेराश्च तथैव भवितुमहंति; तदवगदया मिभ्याज्ञानस्य संसारहेतोनिवृत्तिः प्रयोजनं क्रियत इलयविरिष्टमथेवस्वं क्रियासाधनवस्तूप- देशेन । अपि च "ब्राह्मणो न हन्तव्यः ` इति चैवमाद्या निवृत्तिरुपदिदयते । न च सा क्रिया । नापि क्रियासाध- नम् । अश्छियाथानामुपदेरो ऽनथेकश्चेत, " ब्राह्मणो न हन्त-
व्यः" इत्यादिनिवृत््युपदेशानामानथक्यं प्राप्तम् । तच्चानिष्टम् । न च स्वभावप्राप्रहन्य्थीनुरागेण नजः शक्यमप्राप्रक्रिया- भत्वं कल्पयितुम् › हननक्रियानिवृत्त्यौ दासीन्यव्यतिरेकेण । नजश्चैष स्वभावः, यत्स्वसंबन्धिनोऽभावं बोधयतीति । अभावबुद्धिश्चौदासीन्ये कारणम् । सा च दण्पेन्धनाभ्चि- वत्स्वयमेवोपस्चाम्यति । तस्मासपरसक्तक्रियानिवृत््योदासीन्य- मेव (ब्राह्मणो न हन्तव्यः ' इलयादिषु प्रतिपेधाथ मन्यामहे, अन्यत्र प्रजापतिव्रतादिभ्यः । तस्मात्पुरुषाथानुपयोग्युपा- ख्यानादिभूताथेवादविषयमानथक्याभिधानं द्रष्टव्यम् ॥
यदप्युक्तम्-- कर्तंव्यविध्युप्रवेरामन्तरेण वस्तुमाच्रमु- च्यमानमनथेकं स्यात् ' सप्रद्रपा वसुमती ` इलयादिवदिति, तत्परिहृतम्; ‹ रज्जुरियम्, नायं सपः ` इति वस्तुमात्रकथ- नेऽपि प्रयोजनस्य दृष्टत्वात् । नतु श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्व संसारित्वदशेनान्न रज्जुस्वरूपकथनवदर्थवस्वभिव्युक्तम्; अ- त्रोच्यते--नावगतव्रह्मास्मभावस्य यथापूर्वं संसारित्वं शक्यं दशेयितुम्, वेदप्रमाणजनितनब्रह्मासमभावविरोधात् । न हि दारीराद्यात्माभिमानिनो दुःखभयादिमन्तवं दृष्टमिति, तस्यैव बेदध्रमाणजनितन्रह्यात्मावगमे तदभिमाननिवत्तौ तदेव मि- श्याज्ञाननिमित्तं दुःखभयादिमक्त्वं भवतीति. शक्यं कल्प-
यितुम् । न हि धनिनो गृहस्थस्य धनाथिमानिनो धनापहा - रनिमित्त दुःखं दृष्टमिति, तस्यैव प्रत्रजितस्य धनाभिमान- रहितस्य तदेव धनापहारनिभित्तं दुखं भवति । न च कुण्डलिनः कुण्डलित्वाभिमाननिभित्तं सुखं द्रष्मिति तस्यैव कुण्डटवियुक्तस्य कुण्डरित्वाभिमानरदहितस्य तदेव कुण्डटि- त्वाभिमाननिमित्तं सुखं भवति । तदुक्तं श्रया-- “अज्ञ रीरं वाव सन्तं न प्रियाभ्रिये स्प्रश्तः' इति । रारीरे पतितत ऽद्ारीरत्वं स्यात्, न जीवत इति चेत्, न; सशसैरत्वस्य भिथ्याज्ञाननिमित्तस्ात् । न द्यास्मनः रारीरात्माभिमानर- क्षणं मिभध्याज्ञान मुक्त्वा अन्यतः सदारीरत्व शक्यं कत्प- यितुम् | नित्यमशरीरस्वमकमेनिमित्तत्वादित्यवोचाम । त- त्कृतधमौधमेनिमित्तं सश्चरीरस्बमिति चेत्, न; रारीरसंबन्ध- स्यासिद्धत्वात् धमोधमेयोरात्मकृतत्वासिद्धेः, शरीरसंबन्धस्य ध्मा धभयोस्तत्कृतत्वस्य चेतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गातं; अन्धपरम्प- रेषा अनादित्वकतस्पना, क्रियासमवायाभावाच्रात्मनः कतैसवा- नुपपत्तेः । संनिधानमात्रेण राजग्रथूतीनां दृष कचैत्वमित्ि चेत्, न; धनदानादयुपार्जितश्रयसंबन्धिघवात्तेषां कषत्वो- पपत्तेः; न खारमना घनदानादिवच्छरीरादिभिः स्वस्वामिभा- वसंबन्धनिमित्तं किचिच्छक्यं कर्पयितुम् | मिभ्याभिमानस्तु
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.