Capítulo 9 de 36
· 9
बृद्धिलक्षणा विक्रिया प्रतिषिध्यते-- पुराण इति । योहि अवयवागमेन उपचीयते स वधेते अभिनव इति च उच्यते । अय तु आत्मा निरवयवत्वात् पुरापि नव एतवत पुरणः; › न वर्धते इयथः । तथा न हन्यतं । हन्तः अत्र विपरि. गामार्थ द्रष्टव्यः अपुनरुक्ततायै । न विपरिणम्यते इल्यथ हन्यमाने विपरिणम्यमानेऽपि दारीरे | अम्मिन् मन्ते षडु भावविकारा छौकिकवस्तुविक्रिया आत्मनि प्रतिषिध्यन्ते । सर्व्रकारविक्रियारहित आस्मा इति वाक्याथ. । यस्मादेव तस्मात् (उभौ तौ न विजानीतः इति पूर्वेण मन्ब्ेण अस्य सबन्ध. ॥
¦ य॒ एनं वेत्ति हन्तारम् ` इनेन मन्त्रेण हननक्रियायाः कतौ कसं च न भवति इति प्रतिज्ञाय; "न जायते ` इत्यनेन अविक्रियत्वं हेतुमुक्त्वा प्रतिज्ञाताथेमुपसहरति-- वेदाविनारिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पाथे कं घातयति हन्ति कम् ॥
वेद॒ विजानाति अविनारिनम् अन्यभावविकाररदहितं निं विपरिणामरदहितं यो वेद् इति संबन्धः । एनं पूर्वेण मचे णोक्तक्षणम् अजं जन्मरहितम् अव्ययम् अपक्षयरहितं कथं
ह दितीयोऽध्यायः । ३५ केन प्रकारेण स विद्वान् पुरुषः अधिद्त. हन्ति हननक्रिया करोति, कथ वा घातयति हन्तार प्रयोजयति । न कथंचित् कचित् हन्ति, न कथचित् कचित् घातयति इति उभयत्र आक्षेप एवाथे., प्रभाथांसभवान्। हेत्वथेस्य च अविक्रियत्वस्य तुल्यत्वात् विदुष सवेकमंप्रतिषेध एव प्रकरणाथे. अभिप्रेतो भगवता । हन्तेस्तु आक्षेप उदाहरणाथेत्वेन कथितः ॥
विदुषः क कमोसभवहेतुविशेषं पदयन कमौण्याक्षि- पति भगवान् ˆ कथ स पुरूष ` इति । ननु उक्त एवात्मन ` अविक्रियत्वं सवेकमासंभवकारणविशेषः । सययसुक्तः । न तु सः कारणविशेष, अन्यत्वात् विदुषः अविक्रिया दात्मनः । न हि अविक्रिय साणु विदितवतः कमन संभवति इति चेन्, न, विदुषः आत्मत्वात् । न देहादिस- घातस्य विद्धत्ता । अतः पारिशेष्यात् असंहतः आत्मा विद्धान् अविक्रियः इति तस्य विदुष कमोसंभवात् आक्षेपा युक्त " कथ स पुरुषः › इति । यथा वुच्याद्याह्ृतस्य शब्दाद्यथस्य अविक्रिय एव सन् बुद्धिव्रतत्यविवेकविज्ञानेन अविद्यया उप- छन्धा आत्मा कर्प्यते, एवमेव आत्मानात्मविवेकज्ञानेन बुद्धिवृत्त्या विद्यया असलयरूपयेव परमाथेतः अचिक्रिय एव आत्मा विद्धानुच्यते । विदुषः कमांसंभववचनात् यानि
कर्माणि शास्त्रेण विधीयन्ते तानि अविदुषो विदितानि इ भगवतो निश्चयोऽवगम्यते ॥
नयु विद्यापि अविदुष एव विधीयते, विदितविद्यस्य पि- छरपेषणवत् विद्याविधानानथक्यात् । तत्र अनिदुषः कमोणि विधीयन्ते न विदुषः इति विशेषो नोपपद्यते इति चेत्, न? अनुष्ठेयस्य भावाभावविरोषोपपत्तेः । अभ्निहोत्रादिविध्यथे- ज्ञानोत्तरकालम् अभिदोत्रादिकमं अनेकसाधनोपसंहारपूवैक- मनुष्ठेयम् ‹ कतौ अहम्; मम कतेव्यम् ` इत्येवंप्रकारविज्ञा- नवतः अविदुषः यथा अनुष्ठेयं भवति, न तु तथा ‹न जायते" इत्याद्याससरूपविध्यथज्ञानोत्तरकारभावि किचिद्नुष्ठेय मव- ति, किं तु ‹ नाहं कतौ, नाहं भोक्ता ' इयाद्यात्मेकत्वाकवर- त्वादिविषयज्ञानात् नान्यदुत्पद्यते इति एष व्रश्ेष उपपद्यते । य- पुनः ‹ कती अहम् ` इति वेत्ति आत्मानम्, तस्य ‹ मम इद् कर्तव्यम् ` इति अवश्यंमातिनी बुद्धिः स्यात्; तद्- पेक्षया सः अधिक्रियते इति तं प्रति कमाणि संभवन्ति । स च अविद्धान्, (उभौतौ न विजानीतः इति वच- नात्, विशेषितस्य च विदुषः कमोक्षेपवचनाच्च "कथं स पुरुषः इति । तस्मात् विदहोषितस्य अविक्रियात्मद्धिनः विदुषः मुमुक्षोश्च सवैकमेसंन्यासे एव अधिकारः । अत एव
भगवान् नारायणः सांस्यान् विदुष अविदुषश्च कर्मिण. प्रविभज्य दे निष्ठे माहयति-- ‹ ज्ञानयोगेन सांख्यानां कमे- योगेन योगिनाम् इति । तथा च पुत्राय आह भगवान् व्यासः-- ‹ द्वाविमावथ पन्थानौ ` इत्यादि । तथा च क्रि- यापथ्नचैव पुरस्तात् पश्चात्संन्यासश्चेति । एतमेव विभागं पुनः युनर्दैशैयिष्यति भगवान्-- अतत्त्ववित् ‹ अहंकारविमूढात्मा कतीहमिति मन्यते, तत्त्ववित्तु नाहं करोमि इति । तथा च ' सेकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते ' इलयादि ॥
तज्ञ केचित्पण्डितंमन्या वदन्ति-- `“ जन्मादिषद्भाव- विक्रियारहितः अविक्रियः अकतां एकः अहमात्मा ` इति न कस्यचित् ज्ञानम् उत्पद्यते, यस्मिन् सति सवैकमसेन्यासः उपदिश्यते इति । तन्न, ‹ न जायते ' इत्यादिशासख्रोपदेशान- अक्यग्रसङ्गात् । यथा च शाखोपदेशसामथ्यात् धमोधमोस्ति- स्वविज्ञानं कतुश्च देहान्तरसंबन्धविन्ञानसुत्पश्यते, तथा शा- खात् तस्यैव आत्मनः अविक्रियत्वाकैत्वैकत्वादिविज्ञानं कस्मात् नोतखद्यते इति प्रष्टव्याः ते । करणागोचरत्वान् इति चेत्, न, ‹मनसैवानुद्रष्टव्यम् ` इति श्तेः । शाखाचार्योप- देडाश्चमदमादिसस्छृतं मनः आत्मदशैने करणम् । तथा च तदधिगमाय अनुमाने आगमे च सति ज्ञाने नोत्पद्यत इति
साहसमात्रमेतन् । ज्ञान च उत्पद्यमान तद्विपरीतमज्ञानम् अवदय बाधते इत्यभयुपगन्तव्यम् । तञ्च अज्ञानं दर्दितम् ६ हन्ता अहम्, हतः अस्मि ` इति ‹ उभौ तौ न विजानीतः ` इति । अत्र च आत्मनः हनन क्रियाया. कठत्वं कर्मत्वं हैतु- कवैत्वं च अज्ञानकृतं दशितम् । तच्च सवैक्रियास्वपि समा- नं कवैत्वादे- अविद्याङ्तत्वम्, अविक्रियत्वात् आत्मन. । विक्रियावान् हि कती आत्मन कमेभूतमन्य प्रयोजयति ` छर् ` इति । तदेतत् अविरोषेण विदुषः सवैक्रियासु कवत हेतुकवैत्वं च प्रतिषेधति भगवान्वासुदेवः विदुषः कर्माधि- कारामावप्रदश्चैना्थेम् " वेदाविनाङ्िनं...कथं स पुरुष ` इत्यादिना । क पुनः विदुष. अधिकार इति एतदुक्तं पूवे- मव ‹ ज्ञानयोगेन सांख्यानाम् इति । तथा च सवेकर्म- संन्यासं वक्ष्यति ‹ सर्वकमाणि मनसा ` इदयादिना ॥
ननु मनसा इति वचनात न वाचिकानां कायिकना च संन्यासः इति चेत्, न, सर्वकमणि इति विशेषि- तत्वात् । मानसानामेव सर्वकमेणामिति चेत्, न, मनोव्या- पारपूैकत्वाद्वाक्रायन्यापाराणां मनोन्यापाराभावे तद्चुष- पत्तेः । शाखीयाणां वाक्षायकमेणां कारणानि मानसानि कमणि वजेयित्वा अन्यानि सवैकमाीणि मनसा सन्य-
स्यदिति चेत्, न, “नेव ङुर्वन्न कारयन् इति बिदोष- णात् । सवेकममेसन्यासः अयं मगवता उक्त. मरिष्यतः न जीवतः इति चेत्, न, ' नवद्वारे पुरे देही आस्ते ' इति विश्चे- णाुपपत्तेः । न हि सवेकमेसन्यासेन मृतस्य तदहे आसनं संभवति । अङ्कवेतः अकारयतश्च देहे संन्यस्य इति संबन्धः न देहे आस्ते इति चेत्, न, सरवेन्न आत्मनः अविक्रियत्वा- वधारणात्, आसनक्रियायाश्च अधिकरणापेक्षसात्, तद्- नपेक्षत्वाच्च संन्यासस्य । संपूवेस्तु न्यासञ्चब्द्ः अत्र यागाः; न निक्षेपाथेः । तस्मात् गीताशाख्े आस्मज्ञानवत. संन्यासे एव अधिकारः, न कर्मणि इति तत्र तत्र उपरिष्टात् आत्म- ज्ञानप्रकरणे दशेयिष्याम. ॥
प्रकृतं तु वक्ष्यामः । तत्र आत्मनः अविनाजित्वं प्रति- ज्ञातम् । तक्किभिवेति, उन््यते- वासांसि जीणोनि यथा विदा नवानि गह्णाति नरोऽपराणि । तथा हारीराणि विहाय जीणो- न्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२॥
9 (५ (५ जीणं [ॐ ४४ % $~ केन वासांसि बसख्राणि जीणानि दुबेख्तां गतानि यथा छोके
विहाय परिलयज्य नवानि अभिनवानि गृह्णाति उपादत्ते नरः पुरुषः अपराणि अन्यानि, तथा तद्वदेव शरीराणि विहाय जीणीनि अन्यानि संयाति संगच्छति नवानि देही आत्मा पुरुषवत् अविक्रिय एवेत्यथेः ॥
मैनं छिन्दन्ति चस्ञाणि नेनं दहति पावकः । न चैनं छेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३॥ एनं प्रकृतं देहिनं न च्छिन्दन्ति शखाणि, निरवयवत्वात् न अवयवविभागं छुवेन्ति । शखाणि अस्यादीनि । तथा न एनं दहति पावक., अन्निरपि न भस्मीकरोति । तथान च एनं छेदयन्ति आप. । अपां हि सावयवस्य वस्तुनः आर्द्री भावकरणेन अवयवविष्ेषापादने सामर्थ्यम् । तत् न निर. जयवे आत्मनि संभवति । तथा सेहवत् द्रव्यं स्ेहशोषणेन नाशयति वायुः । एनं तु आत्मानं न शोषयति मारुतोऽपि ॥
अच्छेद्योऽयमदाद्योऽयमङ्केयोऽशोष्य खव च । [ १३ © क नित्यः सवगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४॥
यस्मात् अन्योन्यनाशहेतुभूतानि एनमात्मान नाशयितुं नोत्सहन्ते अस्यादीनि तस्मात् निलयः । नियत्वात् सर्वगतः । सवेगतत्वात् स्थाणुः इव, स्थिर इयेतत् । स्थिरत्वात् अचलः अयम् आत्मा । अतः सनातनः चिरतनः, न कारणात्कुत- त् निष्पन्नः, अभिनव इयथः ॥
नैतेषां ोकानां पौनरुक्त्यं चोदनीयम्, यतः एकेनैव शोकेन आत्मन` निलयत्वमविक्रियत्वं चोक्तम् ‹न जायते म्रियते वा ` इत्यादिना । तच्र यदेव आत्मविषयं किचिदु- च्यते, तत् एतस्मात् शोकान् न अतिरिच्यते, किंचि- च्छब्दतः पुनरुक्तम्, किचिदथत इति । दुर्बोधत्वात् आत्म- वस्तुन पुन पुनः प्रसङ्गमापाद्य शब्दान्तरेण तदेव वस्तु निरूपयति भगवान् वासुदेवः कर्थं यु नाम संसारिणामसं- सारित्वब्ुद्धिगोचरतामापन्नं सत् अव्यक्त तन्वं संसारनिवृ- तये स्यात् इति ॥
किच~ अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयसुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुखोचितुमहे सि ॥ २५ ॥
सवंकरणाविषयत्वात् न व्यज्यत इति अव्यक्तः अयम
आल्या । अत एव॒ अचिन्दयः अयम् । यद्धि इन्द्रियगोचरः तत् चिन्ताविषयत्वमापद्यते । अयं त्वात्मा अनिन्द्रिय गोचरत्वात् अचिन्य. । अत एव अविकायं-, यथा क्षीरं दध्यातञ्चनादिना विकारि न तथा अयमासा । निर- वयवत्वाज्च अविक्रियः । न हि निरवयवं किचित् विश्ियात्मक दृष्टम् । अविक्रियत्वात् अविकाये अयम् आत्मा उच्यते । तस्मात् एव॒ यथोक्तप्रकारेण एनम् आत्मानं विदिखा त्वं न अनुश्चोचितुमर्हसि हन्ताहमेषाम. मयैते हन्यन्त इति ॥
अथ चैनं नित्यजातं निलयं वा मन्यसे खलम् + 9 दै ¢ ऋ, क © तथापि त्वं महावादो नेवं रोचितुमहेसि ॥२द॥
अथ च इति अभ्युपगमाथंः । एनं प्रकृतमात्मानं निदय- जातं रछोकप्रसिद्धया प्रयनेकशारीरोत्पत्ति जातो जात इति मन्यसे तथा प्रतितत्तद्धिनान्ं निलय वा मन्यसे भतं मरतो मृत इति; तथापि तथाभवेऽपि आत्मनि त्व महाबाहो, न एवं शोचि तुमहसि, जन्मवतो जन्म नादवतो नाश्श्चये- ताववदय भाविनाविति ॥
जातस्य हि श्वो खत्युश्वुवं जन्म सतस्य च । तस्मादपरिहार्यैऽथं न त्व शोचितुमहे सि ॥२७॥
जातस्य हि रुब्धजन्मनः भ्रुव अन्यभिचारी ल्यु. मरणं धवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्योऽयं जन्ममरण- छ्चणोऽथेः । तस्मिन्नपरिदार्येऽ्थे न व्व शोचितुमर्हसि ॥
कायेकरणसंघातात्मकान्यपि भूतान्युदिञ्य शोको न युतः कतुम्! यत --
अव्यक्तादीनि भ्रूतानि व्यक्तमध्यानि भारन। अबव्यक्तमिधनान्येव तव का परिदेवना ॥ २८ ॥
अव्यक्तादीनि अव्यक्तम् अदश्चनम् अनुपरव्धिः आदिः यषां भूतानां पुत्रमिच्नादिकायैकरणसंघातात्मकानां तानि अव्यक्तादीनि भूतानि प्रागुत्पत्ते, उत्पन्नानि च प्राङ्मर- णात् व्यक्तमध्यानि । अव्यक्तनिधनान्येव पुन- अव्यक्तम् अद्- देनं निधन मरण येषां तानि अव्यक्तनिधनानि । मरणा- दृष्वैमप्यव्यक्ततामेव प्रतिपद्यन्ते इत्यथः । तथा चोक्तम्--: अदशनादापतित प्रुनश्चादङन गत. । नासौ तव न तस्य त्व
बृथा का परिदेवना इति । तत्र का परिदेवनाको वा प्रखापः अदृष्टदृष्टप्रनष्टश्रान्तिभूतेषु भूतेषिवत्य्थ- ॥
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.