Capítulo 8 de 36
· 8
शीतोष्णादीन् सहतः कि खादिति खणु- यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषषमभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥
यं हि पुरुषं समे दुःखसुखे यख तं समदुःखसुख सुख- दुःखप्राप्नौ हषविषादरहितं धीरं धीमन्तं न व्यथयन्ति न चख्यन्ति नियालसदद्ौनात् एते यथोक्ता. शीतोष्णादयः, सः
निलात्मस्वरूपद शंननिष्ठो इन्द्रसहिष्णुः अग्रृतत्वाय अमृत- भावाय मोक्षायेलय्थः, कल्पते समर्थो भवति ॥
4 द्वितीयोऽध्यायः | २७ इतश्च शोकमोहौ अङ्त्वा शीतोष्णादिसहनं युक्तम्, यस्मान्-
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः, उभयोरपि दष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तन्वदर्दिभिः ॥
न असत, अविद्यमानस्य शीतोष्णादेः सकारणस्य न विद्यते नास्ति भावो भवनम् अस्तिता ॥
न हि शीतोष्णादि सकारणं प्रमाणैर्निरूप्यमाणं वस्तुसद्ध- वति । विकारो हि सः, विकारब्च व्यभिचरति । यथा घटा- दिसेस्थानं चश्चुषा निरूप्यमाणं मद्भयतिरकेणानुपरुन्धेरसत्, तथा सर्वो विकारः कारणव्यतिरेकेणायुपर्धेरसन् । जन्म- प्रध्वंसाभ्यां प्राग्व च अनुपर्ष्धेः कायस्य घटादेः भृदादि- कारणस्य च तत्कारणव्यतिरेकेणानुपटन्धेर स्वम् ॥
तदसच्वे सवांभावप्रसङ्ग इति चेत् ¦ न, सर्वत्र बुद्धिदयो- परुग्धे.; सदुद्धिरसद्ुद्धिरिति । यद्विषया बुद्धिने व्यभिचरति. तत् सत्, यद्िषया व्यभिचरति, तदसत्; इति सदसद्ि- भागे वबुद्धितन््ने स्थिते, सवेत दवे बुद्धी सर्वैरुपरभ्येते समा- नाधिकरणे न नीखोत्पटवत्; सन् घटः, सन् पट.; सन् हस्ती इति । एवं सनैत्र । तयोबंद्धथोः धटादिबुद्धिः व्यभि-
चरति । तथा च दृङचितम् । न तु सद्वुद्धिः । तस्मात् घटा- दिबुद्धिविषयः असन्; व्यभिचारात्; न तु सद्वुद्धिविषयः, अव्यभिचारात् ॥
घटे विनष्टे घटबुद्धौ व्यभिचरन्दयां सदहुद्धिरपि व्यभिच- रतीति चेत् › न, पटादावपि सदुद्धिदशेनात्त् । विकेषणवि- षयेव सा सदरद्धि ॥ स्द्धिवत् घटबुद्धिरपि घटान्तरे दयत इति चेत् › न
सदरद्धिरपि नष्टे घटे न दृश्यत इति चेत्, न; विशेष्या- मावात् । सद्ुद्धि विशेषणविषया सती विरोष्याभावे विशे षणानुपपत्तौ किविषया स्यात् £ न तु पुन" सद्रुदधेः विषया- भावात् ॥
एकाधिकरणत्वं घटादिविरशेष्याभावे न युक्तमिति चेत्, न; ‹इदसुदकम् ' इति मरीच्यादौ अन्यतराभावेऽपि सामा- नाधिकरण्यदशेनात् ॥
तस्मादेहादेः इन्द्रस्य च सकारणस्य असतो न विद्यते माव इति | तथा सतश्च आत्मन. अभावः अचिद्मानता न बिद्यते, स्वैत्र अव्यभिचारात् इति अवोचाम ॥
एवम् आत्मानात्मनो. सदसतोः उभयोरपि दृष्टः उप- रभ्य. अन्तो निणयः सत् सदेव असत् असदेवेति, तु अन- योः यथोक्तयोः तत्त्वदिभिः । तदिति सर्वनाम, सर्वं च ब्रह्म, तस्य नाम तदिति, तद्भावः तत्त्वम्, ब्रह्मणो याथा- त्म्यम् । तत् द्रष्टु शीर येषां ते तत्त्वदा्चिन, तै. तत्त्वद्रि- भिः । त्वमपि तत्त्वदर्शिनां दृश्टिमाभिवय शोक मोहं च हित्वा सीतोष्णादीनि नियतानियतरूपाणि इन्द्रानि ‹ विकारोऽय- मसन्नेव मरीचिजरवन्मिथ्यावभासते ' इति मनसि निशि तितिक्षस्व इत्यभिप्राय. ॥
किं पुनस्तत्, यत्त् सदेव सवेदा इति, उच्यते-- अविनारि तु तदिडि येन समिदं ततम् । विनाहामन्ययस्थास्य न कथित्कतुमदेति ॥ १७॥
अविनाशि न विनष्टुं शीरं यस्येति । तुक्चब्दः असतो विोषणाथे. । तत् चिद्धि विजानीहि । किम् 2 येन सषैम् इदं जगत् ततं व्याप्तं सदाख्येन नह्मणा साकारम्, आकारोनेव घटादयः । विनाह्यम् अदृशेनम् अभावम् । अव्ययस्य न व्येति उपचयापचयौ न याति इति अच्य्यं तस्य अव्ययस्य । ैतत् सदाख्यं ब्रह्म स्वेन रूपेण व्येति व्यभिचरति, निरबयव- त्वात्, देहादिवत् । नाप्यात्मीयेन, आत्मीयाभावात् ।
यथा देवदत्तो धनहान्या व्येति, नतु एवं ब्रह्म व्येति | अतः अव्ययस्य अस्य ब्रह्मणः विनाङ्ञं न कथित् कतु- महेति, न कश्चित् अत्मानं विनाशयितुं शक्तोति इंश्वरोऽपि । आत्मा हि नद्य, स्वात्मनि च क्रियाविरोधात् ॥
किं पुनस्तदसत्; यत्स्वात्मसनत्तां व्यभिचरतीति, उच्यते-
अन्तवन्त इमे देहा निदयस्योक्ताः करारीरिणः । अनाहिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥
अन्तः विनाशः विद्यते यषां ते अन्तवन्तः । यथा ृगतृ- ष्णिकादौ सदरुद्धिः अनुदृत्ता प्रमाणनिरूपणान्ते विच्छिद्यते, स तस्य अन्तः, तथा इमे देहाः स्वप्रमायादेहादिवश्च अ- न्तवन्तः निलयस्य शरीरिणः शारीरवत. अनाहिनः अश्रमेयख आत्मनः अन्तवन्त इति उक्ताः विवेकिभिरिलर्थः । ' निल- स्य ` ¦ अनाशिनः ` इति न पुनरुक्तम्, नियस्वस्य द्विविध- स्वात् खोके, नाज्ञस्य च । यथा देहो भस्मीभूतः अदशनं गतो नष उच्यते । विद्यमानोऽपि यथा अन्यथा परिणतो व्या- ध्यादियुक्तो जातो नष्ट उच्यते । तत्र नित्यस्य ` ‹ अनाश्िन.' इति द्विविधेनापि नाशेन असंबन्धः अस्येय्थंः । अन्यथा प्रथिव्यादिवद्पि निलयत्वं स्यात् आत्मन.; तत् मा भूदिति
£ निलयस्य ` " अनाशिनः ` इदयाह । अप्रमेयस्य न. प्रमेयस्य प्रयक्षादिग्रमाणैः अपरिच्छेद्यस्येय्थैः ॥
ननु आगमेन आसा परिच्छिद्यते, प्रयक्षादिना च पूरवैम् । न; आत्मनः स्वतःसिद्धत्वात् । सिद्धे हि आत्मनि प्रमातरि प्रमित्सोः प्रमाणान्वेषणा भवति । न हि पूवम् ८ इत्थमहम् ` इति आत्मानमप्रमाय पश्चात् प्रमेयपरिच्छेदाय प्रबतेते । न हि आत्मा नाम कस्यचित् अप्रसिद्धो भवति । दाखं तु अन्यं प्रमाणम् अतद्धमोध्यारोपणमात्रनिवतैकत्वेन प्रमाणत्वम् आत्मनः प्रतिपद्यते, न त॒ अज्ञातार्थज्ञापकत्वेन । तथा च श्रुतिः-- ‹ यत्साक्षादपरोश्चाद्भह्य य आत्मा सर्वा- न्तर: ` इति ॥
यस्मादेवं नियः अविक्रियश्च आत्मा तस्मात् युध्यस्व, युद्धात् उपरमं मा कार्षी" इलयथेः ॥
न हि अत्र युद्धकतेञ्यता विधीयते, युद्धे प्रवृत्त एव॒ हि असौ शोकमोहपरतिबद्धः तूष्णीमास्ते । अतः तस्य प्रतिबन्धा- पनयनमात्रं भगवता क्रियते । तस्मात्त ‹ युध्यस्व ' इति अनु- चादमाच्रम्, न बिधिः ॥
शोकमोहादिसंसारकारणनिघरत्यथं गीतार्ाख्म्, न प्रवते- कम् इयेतस्याथेस्य साक्षिभूते ऋचो आनिनाय भगवान् ।
यत्त॒ मन्यसे "युद्धे भीष्मादयो मया हन्यन्ते ' अहमेव तेषां हन्ता इति, एषा बुद्धि. सृषेव ते । कथम् --
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्! उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ य एनं प्रकतं देहिनं वेत्ति विजानाति हन्तारं हनन- कियायाः कतोरं यश्च एनम् अन्यो मन्यते हतं देहहननेन ८ हत. अहम् ` इति हननक्रियाया. क्रूमभूतम्, तौ उभौ न विजानीतः न ज्ञातवन्तौ अविवेकेन आत्मानम् । ‹हन्ता अहम् ' ‹ हत. अस्मि अहम् ` इति देहहननेन आत्मानमह- प्रययविषयं यौ विजानीत तौ आत्मस्वरूपानभिज्ञौ इत्यर्थ. । यस्मात् न अयम् अत्मा हन्ति न हननक्रियायाः कतौ भवति, न च हन्यते न च कमे भवतीत्यथः, अविक्रियत्वात् ॥
ज्नाय भ्रूत्वाभविता वा न भूयः अजो निदः शाश्वतोऽयं पुराणो
न जायते न उत्पद्यते, जनिरक्षणा बस्तुविक्िया न आ- त्मनो विद्यते इत्यथः । तथा न म्रियते वा । वाशब्दः चार्थे । न भ्रियते च इति अन्त्या विनादलक्रणा विक्रिया प्रतिषि- थ्यते । कदाचिच्छब्दः स्वविक्रियाप्रतिषेयै संबध्यते-- न कदाचित् जायते, न कदाचित म्रियते, इत्येवम् । यस्मात् अयम आत्मा भूत्वा भवनक्रियामयुभूय पश्चात् अभविता अभाव गन्ता न भूयः पुन; तस्मात् न्रियते। योहि भूत्वा न भविता स म्रियत इत्युच्यते खोके । वाङ्- व्दात् नशब्दाञ्च अयमात्मा अभूत्वा वा भविता देह्- वन् न भूयः । तस्मात् न जायते । यो हि अभूत्वा भविता स॒ जायत इत्युच्यते । नैवमात्मा । अतो न जायते । यस्मादेव तस्मात् अज., यस्मात् न म्रियते तस्मात् नित्य- शच । यद्यपि आद्यन्तयीर्विक्रिययोः प्रतिषेधे सवौ विक्रियाः प्रतिषिद्धा भवन्ति, तथापि मध्यभाविनीनां विक्रियाणां ख- दाब्दैरेव प्रतिषेधः क्तव्यः अनुक्तानामपि यौवनादिसमस्तवि- कियाणां प्रतिषेधो यथा स्यात् इत्याह-- शश्चत इदयादिना । दाशत इति अपक्षयलक्षणा विक्रिया प्रतिषिध्यते | रश्चद्धव स्ाश्चतः । न अपक्षीयते स्वरूपेण; निरवयवत्वात् । नापि
गुणक्षयेण अपक्षयः, निगुणत्वात् । अपक्षयविपरीतापि 6 2 °
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.