Capítulo 26 de 36
· 26
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मेव द्यात्मनो बन्धुरात्मेव रिपुरात्मनः।।५॥
उद्धरेत् संसारसागरे निम्नम् आसना आसान ततः उत् ऊध्व हरेत् उद्धरेत्, योगारूढतामापादयेदियथः । न आत्मानम् अवसादयेत् न अधः नयेत्, न अधः गमयत् । आत्मैव हि यस्मात् आत्मनः बन्धुः । न हि अन्यः कच्चित् बन्धुः, यः संसारमुक्तये भवति । बन्धुरपि तावत् मोक्षं भ्रति प्रतिकूर एव, सहा दिवन्धनायतनत्वात् । तस्मात् युक्तमव- धारणम् ‹ आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुः इति । आलस्मेव रिपु शन्ु"। यः अन्यः अपकारी बाह्यः शत्रुः सोऽपि आत्म्रयुक्त एवेति युक्तमेव अवधारणम् ' आत्मैव रिपुरात्मन › इति ॥
आत्मैव बन्धुः आत्मैव रिपुः आत्मनः इत्युक्तम् । त्र किङक्षण आत्मा आत्मने बन्धु", किरक्षणो वा आत्मा आत्मनो रिपुः इत्युच्यत-
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु रान्चुत्वे वर्तेतात्मैव रान्चुवत् ॥६॥
बन्धुः आत्मा आत्मनः तस्य, तस्य आत्मनः स आत्मा
बन्धु येन आत्मना आत्मैव जितः, आत्मा कार्यकरणसं- घातो येन वश्लीक्रतः, जितेन्द्रिय इत्यथैः । अनात्मनस्तु अजितात्मनस्तु शत्रुत्वे शत्रुभावे वर्तेत आत्मैव शाुवत्, यथा अनात्मा शत्रु आत्मन. अपकारी, तथा आत्मा आत्मन अपकारे वर्तेत इयथः ॥
जितात्मनः प्रडान्तस्य परमात्मा समाहितः रीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥७॥
जितात्मन. कयकरणसंघात आत्मा जितो येन सः जितात्मा त्य जितात्मनः, प्रान्तस्य प्रसन्नान्तःकरणस्य सत. संन्यासिनः परमात्मा समाहित. साक्षादात्मभावेन वतेते इव्यथः । किच शीतोष्णसुखदु.खेषु तथा माने अप- माने च मानापमानयो. पूजापरिभवयोः सम. स्यात् ॥
ज्ञानचिज्ञानतसात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः, युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाइमकाश्चनः ॥
ज्ञानविज्ञानृप्तात्मा ज्ञान शाच्चोक्तपदाथोनां परिज्ञानम्, विज्ञानं तु शाख्तो ज्ञातानां तथैव स्वाचुभवकरणम्, ताभ्यां ज्ञानविज्ञानाभ्यां वप्त. संजातारप्रयय. आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः ज्ञानविज्ञानव्र्ात्मा, कूटस्थः अप्रकम्प्यः, भवति इयथः, विजितेन्द्रियश्च । य ईटा › युक्तः समाहित. इति स॒ उच्यते कथ्यते । स योगी समटोष्टारमकाशच्चनः रोष्टा इमकाच्वनानि समानि यस्य सः समटोष्टारमकाश्चनः ॥
किच-- सुषटन्मित्रायूदासीनमध्यस्थदेष्यवन्धुषु । साधुष्वपि च पापेषु समवुद्धिवि्िष्यते ॥ ९ ॥
८ सुहृत्" इत्यादिग्छोकाधेम् एक पदम् । सुहन् इति प्रव्यु- पकारमनपेक््य उपकतो, मित्रं सेहवान्, अरिः शत्रु, उदा- सीन न कस्यचित् पक्षं भजते, मध्यस्थ. यो विरद्धयोः उभयो. हितैषी, द्वेष्यः आत्मनः अभ्रियः, बन्धु. संबन्धी इयेतेषु साधुषु शाखरालुवतिषु अपि च पापेषु प्रतिषिद्धका- रिषु सर्वेषु एतेषु समबुद्धिः “कः किकमाो ' इलयव्याप्रतवुद्धि-
सियर्थः । विशिष्यते, ‹ विमुच्यते इति वा पाठान्तरम् । यो- गारूढानां सर्वेषाम् अयम् उत्तम इयथः ॥
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहासि स्थितः| एकाकी यतचित्तात्मा निराङीरपरिग्रहः ॥ १०॥
योगी ध्यायी यु्लीत समादध्यात् सततं सवेदा आसा- नम् अन्तःकरणं रहसि एकान्ते गिरिगुहादौ स्थितः सन् एकाकी असहायः । ‹ रहसि स्थित" एकाकी च ' इति विशे- षणात् संन्यासं कृत्वा इत्यथः । यतचित्तात्मा चित्तम् अन्त.क- रणम् आत्मा देहश्च संयतौ यस्य सः यतचित्तात्मा, निराक्षी वीतवृष्णः अपरिग्रहः परिग्रहरहितश्चेत्यथः । सन्यासित्वेऽपि लयक्तसवेपरिग्रहः सन् यु जीत इत्यथः ॥
अथेदानीं योगं यु खतः आसनाहारविहारादीनां योगसा- धनत्वेन नियमो वक्तव्यः, प्राप्रयोगस्य लक्षणं तत्फडादि च, इत्यत आरभ्यते । तत्र आसनमेव तावत् प्रथममुच्यते--
छुचौ देहो प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः) नात्युचिद्ूतं नातिनीचं चेलाजिनकुरोत्तरम् ।
शुचो शुद्धे विविक्ते स्वभावतः संस्कारतो वा, देशे स्थाने प्रतिष्ठाप्य स्थिरम् अचलम् आत्मनः आसनं नात्युच्तं ना-
(^ (^ [९ 9 दे, तीव उच्छति न अपि अतिनीचम्, तच्च चैराजिनङ्कशोत्तरं चरम् जिनं भ [कद ७ ० अजिनं शश्च उत्तरे यस्मिन् आसने तत् आसन चेखाजि- नकशोत्तरम् । पाठटक्रमाष्टिपरीतः अत्र कमः चेरदीनाम् ॥
तच्रैकाग्रं मनः करत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविरयासने युञ्थाद्योगमात्माविद्युद्धये ॥१२॥ तत्र तस्मिन् आसने उपविश्य योगं युजधात् । कथम्? स्वैविषयेभ्य. उपसंहृ एकाम्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रिय. चित्तं च इन्द्रियाणि च चित्तेन्द्रियाणि तेषां क्रियाः संयता यस्य सः यतचित्तेन्द्रियक्रियः। स किमथ योगं युयात् इत्याह- आत्मचिचुद्धये अन्त.करणस्य विश्युद्धधथेमियेतत् ॥ बाह्यमासनसमुक्तम्, अघुना हारीरधारणं कथम् इत्यु- च्यते- समं कायरहिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । संपेक्ष्य नासिकाम्रं स्वं दिराश्चानवलोकयन् ॥ समं कायशिसेप्रीवं कायश्च शिरश्च भ्रीवा च कायरि- रोभ्रीवं तत् समं धारयन् अचरं च । समं धारयतः चरनं
संभवति, अतः विरिनष्टि-- अचरूमिति । स्थिरः स्थिरो भूत्वा इलयथेः । स्वं नासिकाग्रं सप्रक्ष्य सम्यक् प्रेक्षणं दशनं कृत्वेव इति । इवशब्दो लुपो द्रष्टव्यः । न हि खना- सिकासंप्रेक्षणमिह विधिरिसितम् । कि तर्हि चक्षुषो दृष्िसंनिपातः 1 स च अन्तःकरणसमाधानापेक्षो विवक्षित । सखनासिकाप्रसग्रक्षणमेव चेत् विवक्षितम्, मनः तत्रैव समाधी- येत, नात्मनि । आत्मनि हि मनसः समाधानं वक्ष्यति आलससंस्थं मन. कृत्वाः इति । तस्मात् इवकशषब्दरोपेन अक्ष्णो दृष्टिसंनिपात एव ‹ सप्र्ष्य ' इत्युच्यत । दिश्चङ्व अनवरोकयन् दिदां च अवशोकनमन्तराङ्कवेन् इयेतत् ॥ किनचव-- प्ररान्तात्मा विगतभीन्रह्यचारिवते स्थितः मनः संयम्य मचिन्तो युक्त आसीत मत्परः
प्रशान्तात्मा प्रकर्षण शान्तः आत्मा अन्तःकरण यस्य सोऽयं प्रशान्तात्मा, विगतभीः विगतभयः, बह्यचारिते स्थितः ब्रह्मचारिणो तरतं ब्रह्मचर्य गुरु्युशरूषाभिक्षान्नमु- क्टयादि तस्मिन् स्थितः, तदचुष्ठाता भवेदित्यथेः । किच, मन. संयम्य मनसः वृत्तीः उपसंहृत्य इत्येतत्, मित्त
मयि परमेश्वरे चित्त यस्य सोऽयं मच्चित्तः, युक्तः समाहिवः सन् आसीत उपविशेत् । मत्परः अहं परो यस्य सोऽयं मत्परो भवति । कथित् रागी खीचित्त.;, न तु खियमेव परत्वेन गृह्णाति, किं तर्हि राजानं महादेवं वा। अयं तु मित्तो मत्परश्च ॥
युखन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । छान्ति निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥
यु खन् समाधानं छ्ुबैन् एवं यथोक्तेन विधानेन सदा आत्मानं सर्वदा योगी नियतमानस. नियतं संयतं मानस मनो यदय सोऽयं नियतमानसः, शान्तिम् उपरति निवोण- परमां निर्वाणं मोक्षः तत् परमा निष्ठा यस्याः शान्तेः सा निर्बाणपरमा तां निबौणपरमाम्, मत्संस्थां मदधीनाम् अधि- गच्छति प्राप्रोति ॥
नाव्यश्चतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्चतः न चातिस्वग्रक्ीङस्थ जानतो नैव चाज्ञेन ॥१६॥
न अलश्रतः आत्मसंमितमन्नपरिमाणमतीदयाश्चतः अलयश्च- तः न योगः अस्ति। न च एकान्तम् अनश्नतः योगः असति। "यदु ह वा आत्मसंमितमन्नं तदवति तन्न हिनस्ति यद्धूयो हिनस्ति तद्यत् कनीयोऽन्नं न तदवति ' इति श्रुतेः । तस्मात् योगी न आत्मसंमितात् अन्नात् अधिकं न्यूनं वा अभ्नीयात्। अथवा, योगिनः योगशाखे परिपरटितात् अन्नपरिमाणात् अतिमात्रमञ्चतः योगो नास्ति। उक्तं हि--' अर्धं सव्य- खनान्नस्य तृतीयमुदकस्य च । वायो. संचरणार्थं तु चुथंम- वशेषयेत् ' इल्यादिपरिमाणम् । तथा--- न च अतिस्वभ्न- दपर्स्य योगो भवति नैव च अतिमाल्लं जाग्रतो भवति च अजुन ॥
[> © युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कमसु । युक्तसखभ्ावबोधस्य योगो `भवति दुःखहा ॥१७॥
युक्ताहारविहारस्य आहियते इति आहारः अन्नम्, विह्- रणं विहारः पाद्क्रमः, तौ युक्तौ नियतपरिमाणौ यस्य स.
युक्ताहारविहारः तस्य, तथा युक्तचेष्टस्य युक्ता नियता चेष्टा यस्य कमसु तस्य, तथा युक्तखप्राववबोधस्य युक्ते स्वप्रश्च अव-
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.