Capítulo 25 de 36
· 25
यः अन्तःसुखः अन्तः आत्मनि सुख यस्य सः अन्तः- सुखः, तथा अन्तरेव आत्मनि आरामः आरमणं ऋीडा यस्य सः अन्तरारामः, तथा एव अन्तः एव आल्मन्येव ज्योतिः प्रकाशो यस्य सः अन्त्ज्योतिरेव, यः: इंहदाः सः योगी बरह्मनिवौणं ब्रह्मणि निषरेति मोक्षम् इह जीवन्नेव ब्रह्मभूतः सन् अधिगच्छति प्राप्रोति ॥ | किच--
लभन्ते जह्मनिवौणख्षयः क्षीणकल्मषाः । छिन्नदैधा यतात्मानः सवेभूतदहिते रताः ॥ २५॥ कमन्ते बह्मनिवाणं मोक्षम् ऋरषय सम्यग्दर्दिनः संन्या- सिनः क्षीणकस्मषाः भ्ीणपापाः निर्दोषाः छिन्नद्वैधाः छिन्न- संशयाः यतात्मानः संयतेन्द्रिया. सवेभूतदहिते रताः सर्वेषां मृतानां हिते आनुद्ल्ये रताः अहिसका इत्यथे. ॥ किच- कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो बद्यनिवोणं वतैते विदितात्मनाम् ॥ कामक्रोधवियुक्तानां कामश्च कोधञ्च कामक्रोधौ ताभ्यां वियुक्तानां यतीनां संन्यासिनां यतचेतसां सयतान्तःकरणानाम् अभितः उभयतः जीवतां मतानां च ब्रह्मनिवीणं मोक्षो वतैते विदितात्मनां बचिदितः ज्ञातः आत्मा येषां ते विदितात्मनः तेषां विदितात्मनां सम्यग्दद्दिीनामिय्थः ॥ सम्यग्द्होननिष्ठानां संन्यासिनां सद्यः युक्तिः उक्ता । कर्मयोगश्च इंश्चरापितसवैभावेन इरे ब्रह्मणि आधाय क्रियमाणः सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्निसवेकमेसंन्यासक्रमेण मोक्षाय इति भगवान् पदे पदे अन्रवीत्, वक्ष्यति च । अथ इदानीं
ध्यानयोगं सम्यग्द्रांनस्य अन्तरङ्गः विस्तरेण व्यमि इति तस्य सूत्रस्थानीयान् शोकान् उपदिशति स्म--
स्परान्क्रुत्वा बहिबाद्यां क्चुञ्वान्तरे श्रवोः। प्राणापानौ समौ कल्ला नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ यतेन्द्रियमनोवुडिसनिर्मोक्षपरायणः । विगनेच्छामयकरोधो यः सदा सुक्त एव सः ॥
स्पराोन् शब्दादीन् कृत्वा बहिः बाह्यान्-- श्रोबादिद्वारेण अन्तः बुद्धौ प्रवेशिता शब्दादयः विषथाः तान् अचिन्तयत दाब्दादयो बाह्या बहिरेव कृता. भवन्ति-- तान् एवं बहिः छृत्वा चक्षुश्चैव अन्तरे भ्रुवोः! कृत्वा इति अनुषज्यते । तथ प्राणापानौ नासाभ्यन्तरचारिणौ समौ कृत्वा, यतेन्द्रिय- मनोबुद्धिः यतानि संयतानि इन्द्रियाणि मन. बुद्धिश्च यस्य सः यतेन्द्रियमनोबुद्धि, मननात् मुनिः सन्यासी, मोक्षपरायणः एवं देहसंस्थानात् मोक्षपरायण- मोक्ष एव परम् अयन परा गतिः यस्य सः अयं मोक्षपरायणो मुनिः भवेत् । विगतेच्छा- मयक्राधः इच्छा च भयं च कोधश्च इच्छाभयक्रोधाः ते विगताः यस्मात् स- विगतेच्छाभयक्रोध, यः एवं वतेते सदा संन्यासी, सक्त ए सः न तस्य मोक्षायान्यः कतेग्योऽस्ति ॥
एवं समाहितचित्तेन किं विज्ञेयम् इति, उच्यते--
भोक्तारं यज्ञतपसां सवेलोकमहेश्वरम् । खुष्टदं सवभूतानां ज्ञात्वा मां रान्तिखच्छति ॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहश्षयां संहिताया वैयासिक्यां मीष्मपवेणि श्रीमद्धगवद्वीतासूपनिषत्यु बह्मविद्याया योग्चाल श्रीकृष्णाजनसंवादे सेन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ भोक्तारं यज्ञतपसां यज्ञानां तपसां च कतेरूपेण देव- तारूपेण च, सवेखोकमहेश्वरं सर्वेषां खोकानां महान्तम् देश्वरं युददं सर्वभूतानां सर्वप्राणिनां प्रव्युपकारनिरपेक्षतया उपकारिणं सवेभूतानां हृदयेशयं सवेकमेफटाध्यक्षं सर्व॑प्र- लययसाक्षिणं मां नारायणं ज्ञात्वा शान्ति सवंसंसारोपरतिम् ऋच्छति प्राप्रोति ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिबाजकाचाय॑स्य भरीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद- रिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतौ श्रीमद्धगवद्रीताभष्य पञ्चमोऽध्यायः ॥
&्। तीतानन्तराध्यायान्ते ध्यानयो- गस्य सम्यग्दरोनं प्रति अन्तरङ्गस्य सूत्रभूताः शोकाः ‹ स्पशोन् कृत्वा बहिः ` इत्यादयः उपदिष्टाः! तेषां | ० द | वृत्तिस्थानीयः अयं षष्ठोऽध्यायः आ-
रभ्यते | तच्र ध्यानयोगस्य बहिरङ्ग कमे इति, यावत् ध्यानयोगारोहणसमथेः तावत् गृहस्थेन अधिकृतेन कतैव्यं कर्म इत्यतः तत् स्तौति-- अनाभित इति ॥
नयु फिम्थं ध्यानयोगारोहणसीमाकरणम्, यावता अनु- छेयमेव विहितं कमे यावल्जीवम् । न, ' आररुक्षोभनेरयोगं कमे कारणमुच्यते ` इति विशेषणात्, आरूढस्य च शमेनैव संबन्धकरणात् । आरुरक्षोः आरूढस्य च शमः कमे च उभयं कतन्यत्वेन अभिप्रतं चेत्स्यात्, तदा ‹ आरुरुक्षोः
आरूढस्य च › इति शमकर्मविषयभेदेन विदोषणं विभाग- करणं च अनथकं स्यात् ॥
तन्न आश्रमिणां कथित् योगमाररुष्चुः भवति, आरूढश्च कथित्, अन्ये न आररुक्षवः न च आरूढाः, तानपेक््य आररक्षोः ` ‹ आरूढस्य च ` इति विशेषणं विभागकरणं च उपपद्यत एवेति चेत्, न, “ तस्यैव ' इति वचनात्, पुन योग्रहणाञ्च ^ योगारूढस्य ` इत्ति, य॒ आसीत् पूर्वं योग- मारुरष्चुः, तस्यैव आरूढस्य राम एव कतव्य. कारण योग- फं प्रति उच्यते इति । अतो न यावल्नीवं कतैव्यत्वप्राप्निः कस्यचिदपि कमणः । योगविभ्रष्टवचनाच्च-- गृहस्थस्य चेत् कर्मिणो योगो विहितः षष्ठे अध्याये, सः योगविभ्रष्टोऽपि कमंगति कमेफटं प्राप्रोति इति तस्य नाशाशङ्का अनुपपन्ना स्यात् । अवश्यं हि छृतं कमं काम्यं निदं वा-- मोक्षस्य नियत्वात् अनारभ्यते-- स्वं फटठं आरभत एव । निलयस्य च कर्मणः बेदप्रमाणावबुद्धत्वात् फेन भवितव्यम् इति अवोचाम, अन्यथा वेदस्य आनथंक्यप्रसङ्गात् इति । न च कमणि सति उभयविध्रष्टवचनम्, अर्थवत् कर्मणो वि्ंराका- रणानुपपत्तेः ॥
क्म कृतम् इश्वरे संन्यख इयतः कतुः कमं फलं
नारभत इति चेन्; न, इश्वरे संन्यासस्य अधिकतरफर्हे- तुत्वो पपत्तेः ॥
मोक्षायैव इति चेन्, खकर्मणां कृतानां ईश्वरे संन्यासो मोक्षायैव, न फलान्तराय योगसषितः, योगाच्च विचष्टः; इयतः तं प्रति नाशाशङ्का युक्तेव इति चेत्, न; ‹ एकाकी यतचित्तात्मा निरारीरपरिथह. ‹ ब्रह्मचारिव्रते स्थितः इति कमेसंन्यासविधानात् । न च अत्र ध्यानकाठे खीस- हायत्वाराङ्का; येन एकाकित्वं विधीयते । न च गृहस्थस्य ‹ निराश्चीरपरिग्रहः ' इद्यादिवचनम् अनुकररम् । उभयवि- श्रष्टप्रञ्ाजुपपत्तेश्च ॥
अनाश्रित इदयनेन कमिण एव संन्यासित्वं योगित्वं च उक्तम्, प्रतिषिद्धं च निरम्नेः अक्रियस्य च संन्यासित्वं योगित्वं चेति चेत्, न, ध्यानयोगं प्रति बहिरङ्कम्य सतः कमेण फराकाह्भासंन्यासस्तुतिपरत्वात् । न केवरं निरभनिः अक्रियः एव संन्यासी योगी च | क्रि तहि कम्यपि, कमफलासङ्ग संन्यस्य कममयोगम् अचुतिष्ठन् सन्त्व्ुद्धथथम्, ८ स संन्यासी च योगी च भवति ' इति स्तूयते । न च एकेन वाक्येन कमेफटरासङ्गसंन्यासस्तुतिः चतुथोश्रमप्रतिषेघश्च उप- पद्यते । न च प्रसिद्धं निरम्नेः अक्रियस्य परमाथेसंन्यासिनः
श्रतिस्छतिपुराणेतिहासयोगश्चाखेषु विहितं संन्यासित्वं योगि- त्वं च प्रतिषेधति भगवान् । सखववनविरोधाञ्च-- सवै- कमणि मनसा संन्यस्य...नैव कर्वन्न कारयन् आस्तेः ८ मोनी संतुष्टो येन केनचित् अनिकेतः स्थिरमतिः ८ विहाय कामान्यः स्वान् पुमांश्चरति निःस्प्रहः' ‹ सर्वारम्भप- रिलयागी ` इति च तत्र तत्र भगवता शखवचनानि दर्दितानि, तैः विरुध्येत चतुथांश्रमप्रतिषेधः । तस्मात् सुने: योगम् आरुरुक्षोः प्रतिपन्नगाहंस्थ्यस्य अभ्निहोत्रादिकर्म फडनिरपे- क्षम् अनुष्ठीयमान ध्यानयोगारोहणसाधनत्वं सच्वशचुदधिद्रारेण प्रतिपद्यते इति (स संन्यासी च योगी च इति स्तूयते ॥ श्रीभगवाञुवाच- अनाभ्रितः कमेफलं कार्य कमे करोति यः। स संन्यासी च योगी च न निरभिने चाक्रियः ॥
अनभचित म आश्रितः अनाभित. । किम्? कर्मफलं कममणां फर कमेफरं यत् तदनाभरितः, कर्मफङ्तृष्णारहित इत्यथः । यो हि कमेफटे तृष्णावान् सः कर्मफटमाभितो भवति, अय तु तद्विपरीतः, अतः अनाश्रितः कर्मफलम् । एवंभूतः सन् कायं कतेव्यं निलयं काम्यविपरीतम् अभ्निहो-
त्रादिकं कम॑ करोति निवेतेयति यः कथित् ईटशः कर्मी स कम्य॑न्तरेभ्यो विशिष्यते इयेवमथेमाह-- ˆ स सन्यासी च योगी च: इति । संन्यासः परित्यागः स यस्यासि स संन्यासी च, योगी च योगः चित्तसमाधानं स॒ यस्यास्ति स योगी च इति एवगुणसंपन्नः अयं मन्तव्यः, न केवरं निरभिः अक्रिय एव संन्यासी योगी च इति मन्तव्यः । निगैताः अग्नयः कमाङ्गभुताः यस्मात् स निरभ्निः, अकरि- यश्च अनभ्रिसाधना अपि अविद्यमानाः क्रियाः तपोदाना- दिकाः यद्य असौ अक्रियः ॥
नलु च निर्न: अक्रियस्यैव श्रतिस्सृतियोगशाखेषु संन्या- सित्वं योगित्वं च प्रसिद्धम् । कथम् इह साभ्रे: सक्रियस्य च संन्यासित्वं योगित्वं च अप्रसिद्धमुच्यते इति । नेष दोषः, कयाचित् गुणब्च्या उभयस्य संपिपादयिषितत्वात् । तत् कथम् क्मफरसंकल्पसंन्यासात् संन्यासित्वम्, योगा- गत्वेन च कमोनुष्ठानात् क्मैफकसंकस्पस्य च वचित्तविक्षे- पहेतोः परिलयागात्् योगित्व च इति गोणमुभयम्, न पुनः मुख्यं संन्यासित्वं योगित्वं च अभिप्रेतमिदयेतमर्थ दस्चेयि- ठु माह-
य संन्यासमिति प्राहूर्थोगं तं विद्धि पाण्डव । न हय संन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कञ्चन ॥२॥
यं सवेकमेतत्फङूपरिलयागटक्षणं परमाथेसंन्यासं सन्या- सम् इति प्राहुः श्रुतिस्पृतिविदः, योगं क्मानुष्ठानलक्षणं तं परमाथेसंन्यासं विद्धि जानीहि हे पाण्डव । कर्मयोगस्य परवृत्तिरक्षणस्य तद्विपरीतेन निवृत्तिखक्षणेन परमाथंसंन्या- सेन कीदशं सामान्यमङ्खीकृय तद्भाव उच्यते इलयपेक्षायाम् इदयुच्यते- अस्ति हि परमाथेसन्यासेन सादृदयं कते- द्वारकं कर्मयोगस्य । यो हि परमाथेसंन्यासी स दयक्तस्वै- कमेसाधनतया सर्बंकमेतत्फरबिषयं संकत्पं प्रवृत्तिहेतुका- मकारणं संन्यस्यति । अयमपि कमेयोगी क्म कुर्वाण एव फरविषयं संकल्पं संन्यस्यति इयेतम्थं दकेयिष्यन् आह-- न हि यस्मात् असन्यस्तसंकल्पः असंन्यस्तः अपरियक्तः फर्विषयः संकट्पः अभिसधिः येन सः असंन्यस्तसंकल्पः कश्चन कथिदपि कर्मं योगी समाधानवान् भवति न संभवतीलयथैः, फरसंकस्पस्य चित्तविक्षेपहेतुत्वात् । तस्मात् यः कश्चन कर्मा संन्यस्तफरसंकल्पो भवेत् स योगी समा- धानवान् अविक्षिप्रचित्तो भवेत, चित्तविक्षेपहेतोः फरसं- कृरपस्य संन्यस्तत्वादियभिप्रायः ||
एवं परमाथेसंन्यासक्मयोगयोः कवैद्रारकं संन्याससा- मान्यमपे््य ‹ यं संन्यासमिति प्राहूर्योगं तं बिद्धि पाण्डव › इति कमंयोगस्य स्तुयर्थं संन्यासत्वम् उक्तम् । ध्यानयोगस्य फरनिरपेक्षः कर्मयोगो बहिरङ्गं साधनमिति तं संन्यासत्वेन स्तुत्वा अधुना कमेयोगस्य ध्यानयोगसाधनत्वं ददौयति-
आररुक्लोसेनेर्योगं कम कारणसुच्यते । योगारूढस्य तस्येव रामः कारणसुच्यते ॥ ३ ॥
आररुक्षोः आरोदुमिच्छतः, अनारूढस्य, ध्यानयोगे अवस्थातुमशक्तस्यैवेयथेः । कस्य तस्य आरुरुक्षोः ए मुनेः, कमेफरसंन्यासिन इयथः । किमाररक्षो 2 योगम् ¡ कम कारणं साधनम् उच्यते । योगारूढस्य पुनः तस्यैव शमः उ- परामः सवेकमेभ्यो निवृत्तिः कारणं योगारूढस्य साधनम् उच्यते इत्यथः । यावद्यावत् कमभ्यः उपरमते, तावत्तावत् निरायासस्य जितेन्द्रियस्य चित्त समाधीयते । तथा सति स इ्ट्रति योगारूढो भवति । तथा चोक्तं व्यसेन-: चैतां ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैकता समता सलयता च । शीरं स्थितिर्द॑ण्डनिधानमाजेवं ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः इति ॥
अथेदानी कदा योगारूढो भवति इत्युच्यते- यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कभेस्वनुषल्नते । सवैसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४॥
यदा समाधीयमानचित्तो योगी हि इन्द्रियार्थेषु इन्द्रि याणामथौ" शब्दादयः तेषु इन्द्रियार्थेषु कर्मसु च नित्यनेमि- त्िककाम्यप्रतिषिद्धेषु प्रयोजनाभावबुद्धया न अनुषञ्नते अनु- षड्कं कतैव्यतावुद्धि न करोतीदय्थः । सवैसंकस्पसंन्यासी स- बोन् संकल्पान् इहामुत्राथंकामहेतून् संन्यसितुं रीखम् अस्य इति सवंसकस्पसन्यासी, योगारूढः प्राप्रयांग इयेतत्, तदा तस्मिन् काटे उच्यते ¦ ' सर्व॑संकस्पसंन्यासी ` इति वचनात् सर्वाश्च कामान् सवांणि च कमणि सन्यस्येदियर्थः । सक- स्पमूला हि सर्वे कामा. -- ‹ संकर्पमू. कामो वे यज्ञाः संकल्पसंभवाः । काम जानामि ते मूर संकल्पात्कि जा- यसे । न त्वां संकस्पयिष्यामि तेन मे न भविष्यसि ' इदया- दिस्यरतेः । सवेकामपरिव्यागे च सर्वकर्मसंन्यासः सिद्धो भ- वति, ° स यथाकामो भवति तत्करतुभेवति यत्रतु भ॑वति, तत्कमे कुरुते इ्यादिश्रुतिभ्यः, ‹ यद्यद्धि कुरुते जन्तु. तत्तत् कामस्य चेष्टितम् ` इदयादिस्यृतिभ्यश्च; न्यायाञ्च--- न हि सवेसंकस्पसंन्यासे कश्चित् स्पन्दितुमपि रक्त. । तस्मात्
८ सर्वसंकल्पसंन्यासी ' इति वचनात् स्वीन् कामान् स्वा- णि कमांणि च याजयति भगवान् ॥
यदा एवं योगारूढः, तदा तेन आत्मा उद्भूतो भवति संसारादनथंजातात् । अतः-
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.