Capítulo 12 de 36
· 12
प्रभवीजं प्रतिरुभ्य अज्ञेन उवाच छन्धसमाधिप्रज्ञस्य ठक्षणवुभुत्सया--
अज्ञैन उवाच- स्थितप्रज्ञस्य का चाषा समाधिस्थस्य केङाव । स्थितधीः कि एमाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥
स्थिता प्रतिष्ठिता ‹ अहमस्मि परं ब्य ' इति प्रज्ञा यस्य स. स्थितप्रज्ञः तस्य सितप्रज्ञस्य का भाषा किं भाषणं वचनं कथमसौ परैभाष्यते समाधिस्थस्य समाधौ स्थितस्य हे के- काव । स्थितधीः स्थितप्रज्ञः स्वयं वा किप्रभषेत। किम् आसीत जेत किम् आसनं व्रजनं वा तस्य कथमित्यथेः । स्थितमज्ञस्य छक्षणमनेन शोकेन पृच्छथते ॥
यो ह्यादित एव संन्यस्य कमोणि ज्ञानयोगनिष्ठायां प्रवृत्त, यश्च कर्मयोगेन, तयोः ' प्रजहाति ` इलयारभ्य आ अध्याय- परिसमापरेः स्थितप्रज्ञक्षणं साधन चोपदिश्यते । सर्वत्रैव हि अध्यात्मशाख्े कृता्थलक्षणानि यानि तान्येव साधनानि उपदिश्यन्ते, यन्रसाध्यत्वातत । यानि यनसाध्यानि साध-
नानि रक्षणानि च भवन्ति तानि श्रीभगवानुवाच- श्रीभगवायचुवाच--
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्ितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥
प्रजहाति प्रकर्षण जहाति परियजति यदा यस्मिन्काले सवान् समस्तान् कामान् इच्छाभेदान् हे पार्थ, मनोगतान् मनसि प्रविष्टान् हृदि प्रविष्टान् । सवेकामपरियागे वुष्िका- रणाभावात् शरीरधारणनिमित्तशषे च सति उन्मत्तप्रमत्त- स्येव प्रवृत्ति प्राप्रा, इयत उच्यते-- आत्मन्येव प्रयगात्म- स्वरूपे एव आत्मना स्वेनैव बाद्यकाभनिरपेक्षः तुष्ट॒परमा- थदरीनामरतरसलाभेन अन्यस्मादंप्रययवान् स्थितप्रज्ञः स्थि- ता प्रतिष्ठिता आत्मानात्मविवेकजा प्रज्ञा यस्य स. स्थितप्रज्ञः विद्वान् तदा उच्यते । लयक्तपुत्रवित्तरोकैषणः संन्यासी आत्माराम आत्मक्रीडः स्थितप्रज्ञ इयथः ॥
किव-- दुःखेष्वनुदिभग्रमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीसैनिस्च्यते ॥ ५६ ॥
दुःखेषु आध्यात्मिकादिषु प्राप्रषु न उद्धिप्नं न प्रक्षुभितं
दु प्राप्नो ' मनो यस्य सोऽयम् अनुष्टिन्नमनाः । तथा सुखेषु ्राप्नषु विगत्ता स्प्रहा वृष्णा यस्य, न अभनिरिव इन्धनाद्या- धाने सुखान्यनु विवधेते स विगतस्प्रहः । वीतरागभयक्रोध. रागश्च भय च क्रोधश्च वीता विगता यस्मात् स वीतराग- भयक्रोधः । स्थितधी स्थितम्रज्ञ मुनि. संन्यासी तदा उच्यते ॥ किच- यः सवेत्रानभिसखेहस्तत्तत्पाप्य श्युभारुमम् । नाभिनन्दति न द्रे्टि तस्य परज्ञा प्रतिष्टिता ॥ यः मुनि" सर्वत्र देहजीवितादिष्वपि अनभिरनेद् अभि- सेहवर्जितः तत्तत् प्राण्य ज्युभाञ्चुभ तत्तत् भं अद्युभं वा ख्ब्ध्वा न अभिनन्दति न दृष्टि शुभं प्राप्य न तुष्यति न हृष्यति, अष्युभं च प्राप्य न द्रष्ट इयथः । तस्य एवं हषे- विषादवार्जितस्य विवेकजा प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवति ॥ किच-- यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सवेश । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थभ्यस्तस्य परज्ञा प्रतििता ॥
यदा संहरते सम्यगुपसंहरते च अयं ज्ञाननिष्ठायां प्रवृत्तो
यतिः कू्मैः अङ्गानि इव यथा कूमेः भयात् स्वान्यङ्गानि उपसंहरति सवैश: सवेतः, एवं ज्ञाननिष्ठः इन्द्रियाणि इन्द्रि यार्थेभ्यः सवेविषयेभ्यः उपसंहरते । तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता इत्युक्ता वाक्यम् ॥
तत्र विषयाननाह्रतः आतुरस्यापि इन्द्रियाणि कूमाङ्गा- नीव संहियन्ते न तु तद्विषयो रागः स कथं संद्धियते इति उचच्यते-- विषया विनिवतेन्ते निराहारस्य देहिनः, रसवज रसोऽप्यस्य परं दष्टा निवतेते ॥ ५९ ॥
यद्यपि विषयाः विषयोपरक्षितानि विषयश्चब्दवाच्यानि इन्द्रियाणि निराहारस्य अनाहवियमाणचिषयस्य कष्टे तपसि स्थितस्य मूखंस्यापि विनिवतेन्ते देहिनो देहवतः रसवर्ज रसो रागो विषयेषु यः तं वजजैयित्वा । रसशब्दो रागे प्रसिद्धः, खवरसेन प्रवृत्तः रसिकः रसज्ञः, इत्यादिदशनात् । सोऽपि रसो रलनारूपः सुक्ष्म अस्य यतेः परं परमाथ- तन्वं जह्य दृष्टा उपरुभ्य ‹ अहमेव तत्ः इति वतैमानस्य निवतेते निबीज विषयविज्ञानं संपद्यते इयथः । न असति सम्यग्ददोने रसस्य उच्छेदः । तस्मात् सम्यग्दहीनात्मिकायाः प्रज्ञायाः स्थर्यं कर्वन्यभिलयभिप्रायः ॥
र्य ^ ^~ „^ (~ स् सम्यग्दशेनलक्चणग्रज्ञास्थे्यं चिकीर्षता आदौ इन्द्रियाणि स्ववशे स्थापयितव्यानि, यस्मात्तद नवस्थापने दोषमाह-
यततो दपि कोन्तेय पुरुषस्य विपथितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसमं मनः॥
यततः प्रयन्नं छुवैतः हि यस्मात् कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः मेधाविनः अपि इति व्यवहितेन संबन्धः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि प्रमथनश्षीखानि विषयाभिमुखं हि पुरुषं विक्षोभयन्ति आकुटीङ्कुवैन्ति, आकुटीक्रय च हरन्ति प्रसभं प्रसह्य प्रकाङामव पश्यतो विवेकविज्ञानयुक्तं मनः ॥
तानि सबौणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः | वज्रो हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥
तानि सर्वांणि संयम्य संयमनं वकश्चीकरणं कृत्वा युक्तः समाहितः सन् आसीत मत्परः अहं वादुदेवः सवेप्रयगात्मा परो यस्य सं: मत्परः, ‹ न अन्योऽहं तस्मात्" इति आसीत इलय्भः । एवमासीनख यतेः वदो हि यस्य इन्द्रियाणि वतेन्ते अभ्यासबछरात् तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥
अथेदानी परामविष्यत. सवानथंमूरमिदसुच्यते--
ध्यायनो विषयान्पुंसः सङ्कस्तेषूपजायते । सङ्ात्संजायते कामः कामात्कोधोऽभिजाथते।,
ध्यायतः चिन्तयत. विषयान् शब्दादीन् पिषयविशेषान् आलोचयतः पुंस. पुरुषस्य सङ्गः आसक्तिः प्रीतिः तेषु विषयेषु उपजायते उत्पद्यते । सङ्गात् प्रीतेः संजायते समस्यते कमः तृष्णा । कामात् कुतश्चित् प्रतिहतान्
कोधः अभिजायते ॥ क्रोधाद्भवति संमोहः संमोदात्स्परतिविभ्रमः स्खरनिभ्रदाहुदिनाक्ो बुदिनादात्पणदयति ॥
क्रोधात् भवति संमोहः अविवेकः कायोकायंविषयः । ्रद्धो हि संमूढः सन् गुरुमप्याक्रोशति । संमोहात् स्ति- विभ्रम. शाखाचार्योपदेश्चाहितसंस्कारजनितायाः स्ते: स्यात् विभ्रमो भ्र॑शः स्मरव्युत्पत्तिनिमित्तप्राप्तौ अनुत्पत्ति. । ततः स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाश्च बुदडेनौशः । कायोकायेविषयविवेका- योग्यता अन्तःकरणस्य बुद्धेनोश्च उच्यते । बुद्धिनाशात् प्रणहयति । तावदेव हि पुरुषः यावदृन्तःकरणं तदीयं
॥ । कायोकायेविषयविवेकयोग्यम् । तद योग्यत्वे नष्ट एव पुरुषो भवति । अत तस्यान्त.करणस्य बुद्धेनौश्चान् प्रणरयत्ति पुरुषार्थायोग्यो भवतीय्थः ॥
सवोनथेस्य मूरुमुक्त विषयाभिभ्यानम् । अथ इदानीं मोक्षकारणमिदमुच्यते--
रागद्धेषवियुक्तेस्तु विषयानिन्दिये्रन् । आत्मवरयेर्विधेथात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥
रागद्वेषवियुक्ते रागश्च द्वेषश्च रागद्रेषौ, तत्युरःसरा हि इन्द्रियाणां प्रवृत्तिः स्वाभाविकी, तत्र यो सुसु्चुः मवति सः ताभ्यां वियुक्ते श्रोत्रादिभिः इन्द्रियेः विषयान् अवर्जनीयान् चरन् उपरभमान आत्मवश्ये. आत्मन वदयानि वश्षी- भूतानि इन्द्रियाणि तै. आत्मवश्यैः विधेयात्मा इच्छात विधेयः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयं प्रसादम् अधि- गच्छति । प्रसाद्: प्रसन्नता स्वास्थ्यम् ॥
पसादे सबेदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो द्याद्यु वुद्धि पथेवतिष्ठते ॥ ६५ ॥
प्रसदे सवेदुःखानाम् आध्यात्मिकादीनां हानिः विनाशः अस्य यते: उपजायते! किच-- अ्रसन्नचेतसः स्वस्थान्तः- करणस्य हि यस्मात् आशु शीघं बुद्धिः पर्यवतिष्ठते आका- ङामिव परि समन्तात् अवतिष्ठते, आत्मस्वरूपेणैव निश्चरी- भवतीयथेः ।।
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.