· 2

μακροτέρα: ἐπιλαβοίμην σχολῆς, εἰς μίαν ἀϑροίσαιμι πραγματείαν ἅπαντα, παραλιπὼν τἄλλα μόνων τῶν οἰκείων τοῖς νῦν προκειμένοις μνημονεύσω. Ni fallor id quod Galenus se postea facturum promittit, plane idem est quod fecit Plutarchus in libro de repugnantiis, quem exceptis primis octo capitibus ad unum Chrysippum pertinere supra monui. Neque facile adducor ut credam, hane rem Galenum nullo praeter ipsum Chrysippum fonte adhibito Moto bur fuisse. Noverat sine dubio eum verba illa chartae mandabat, fontem inexhaustum, unde agros suos irrigari posse sperabat. Sed fontem illum non puto fuisse quem nos legimus librum Plutarchi, quippe qui de Stoicorum, non de Chrysippi repugnantiis inscriptus sit eb. pauca tantum ex toto doetrinae orbe comprehendat ad moralem philosophiae partem plera- que spectantia. At Galeno eiusmodi fons cireumspiciendus erat, qui naturalem quoque philosophiae Chrysippeae partem impugnaret.

Ne id quidem neglegendum est quod tot loci Chrysippei iidem in utroque libro afferuntur. Nam si omnium librorum thesaurum ad manus habebat, cur ad eosdem semper locos revolvitur? Pendebat nimirum a delectu, quem auctor ille vetustus fecerat. Hae fere causae sunt, cur Plutarchus non ex ipso Chrysippo sua omnia hausisse, sed eum verba Chrysippi tum refutationes apud alium auctorem invenisse videatur.

Iam ut qualis ille fons fuerit indagetur, primum de tempore eius videndum est. Atque ex eis quae de Antipatro supra disputavimus sequitur, ut de aequali illius cogitetur. Quod vero ad sectam aucto- ris attinet, quin Academieus fuerit dubitari non potest. Nam Acade- mico Diadumeno Plutarchus in,com. notit/ personam tribuit refuta- toris, neque alius sectae patrono tribuere poterat, cum tota refutandi ratio scepticam magis quam dogmaticam speciem praebeat. Semper enim mera adversariorum refutatione scriptor contentus est, nunquam ad propriorum plaeitorum demonstrationem progreditur. Neque me- lore exemplo adumbrari potest, quid Sextus dicat εἰς ἀλλοτρίαν ὕλην ἐμβαίνειν καὶ ἐπὶ συγχωρήσει τῶν ἑτεροίως δογματιξομένων ποιεῖσϑαι τοὺς λόγους (adv. math. IX 1). Hanc autem impugnandi rationem Carneadis et Olitomachi propriam fuisse Sextus testatur. Carneadem autem AÁcademicorum longe nobilissimum Antipatri Stoici aequalem fuisse constat, cuius disputationes litteris mandavit Clitomachus (Diog. Laért. IV 10). Hune igitur a Plutarcho compilatum esse suspicor. Cui suspicioni favent, quas cum Ciceronis de nat. deorum lib. III Plutarcho similitudines intercedere dixi. Hune enim Ciceronis librum e Clitomacho potissimum haustum esse, communis opinio est. Nec refragatur Peripateticus Philonis personati, immo magnam argumen-

torum partem, mutatis videlicet quae minus apta viderentur, ex altera schola in alteram iransmigrasse arbitror.

lam de altera quaestione videamus, quam cohaerere cum illa dixeram: quomodo iudicandum sit de tempore et auctore sententiarum Stoiearum quae a Plutarcho sine nomine afferuntur. Si igitur vera sunt quae ante disputavimus, valde est verisimile, pleraque omnia Stoicorum placita quae apud Plutarchum exstant, ad antiquiorem scholae aetatem esse referenda. "Nam quamquam per se fieri potuit, ut Plutarchus quae ex fonte illo hauserat, ex recentioribus fontibus atque sua Ipsius aequalium Stoicorum notitia amplificaret, multo tamen probabilius est in omnibus eum ἃ fonte illo pendere. Neque rerum ipsarum indoles atque natura huie opinioni refragatur. Ne Diogenis quidem aut Antipatri multa videntur inesse, quamquam Antipater ali- quoties spectatur, Panaetii, Hecatonis, Posidonii nullum vestigium detegere potui. ltaque non multum a vero aberrabit, qui omnia Plutarchi de Stoicorum placitis testimonia ad Chrysippeam philosophiam rettulerit.

Atque eadem fere est eorum natura quae in aliis libris Plutarchus Stoieorum placita profert. Ita quae in libro περὶ τοῦ ἐμφαινομένου προσώπου ete. a Pharnace Stoico de luna proferuntur, videntur Chry- sippea esse. Nam quod Aétius Plac. lI] 25,5 Posidonium nominat inixtae ex igne et aére lunae auctorem, hoc nequaquam illam opinionem probat Posidonio antiquiorem non esse, cum praesertim ipse Aétius addat: καὶ oi πλεῖστοι τῶν Στωϊκῶν. Quae vero apud Plutarchum ep. 6 et 8 de partibus mundi in medium locum urgentibus disputan- tur, Ohrysippi esse aliunde constat. ltem in libro qui inscribitur περὶ τοῦ πρώτου ψυχροῦ“. quae Stoica insunt Chrysippum redolent, cum ea quae cp. 0—12 argumenta proferuntur, longiorem praebeant eius argumenti explicationem, quod ex ipso Chrysippo (ἐν τῷ πρώτῳ τῶν φυσικῶν ξητημάτων) adfert. idem Plutarchus de repugn. ep. 43. Haec igitur de Plutarchi Stoicis praefanda erant, quae quod ad pauca moralis philosophiae capita maximam partem spectant valde dolen- dum est.

Unum addam de fonte illo quem a Plutarcho adhibitum putamus. Nam eum eadem Chrysippi fragmenta, quibus in libro,de repugn.^ Chrysippum secum pugnare ostenditur, in libro,de comm. not.^ usür- pentur ut a sensu communi Stoicorum philosophiam abhorrere de- monstretur| uno quidem eodemque fonte in utroque libro Plutarchum usum esse suspicamur, hune vero ita conformatum fuisse, ut eclogae ex Chrysippi libris ante singulas refütationes separatim proponerentur.

Iam ad Galenum pergamus, qui longe plurima nobis propria Chrysippi verba servavit. Quae ex duobus potissimum Chrysippi libris deprompta sunt (quos ab ipso Galeno lectos esse certissimum est) e libris,de anima^ et,de affectibus* Atque longe melior est eorum condieio, quae e libro,de anima/^ Galenus excerpsit, cum ordinem et conexum sententiarum, qui in hoc libro fuit, ipsa Galeni testimonia secuti possimus recuperare. Videntur autem refutationes, quibus Ga- lenus in libro,de Hippocratis et Platonis placitis^ Chrysippum im- pugnat, ne ipsae quidem a Galeno inventae esse. Nam quae de no- tissima ila quaestione, unane sit animi facultas an plures, infinita paene verborum copia a Galeno disputantur, eorum quasi capita et gravissimas sententias apud Plutarchum quoque legimus in libro,de virtute morah*. Unde apparet non iis tantum locis ubi Posidonio se uii aperte signifieat, sed in tota fere Stoicae psychologiae refu- tatione ab eodem illo auctore Galenum pendere, Stoicas autem illus aetatis scholas unius fere Chrysippi auctoritatem secutas, Posidonio non multum diligentiae impendisse. Sed Galenus non solum iis, quae contra Stoicos disputavit, nobis utilis fuit, sed etiam iis quae Stoicos secutus de naturali philosophiae parte disputavit. Nam cum Aristo- telem in hae philosophiae parte maxime sibi ducem elegisset, multa tamen Stoicorum placita, quae cum Aristotelica doctrina consociari poterant, ili immiseuit. In his igitur Galeni locis colligendis mul- tum laborem consumpsi. Qui quamquam caute adhibendi sunt propter immixtas sive Aristotelis sive ipsius Galeni sententias, tamen haud raro utiltatem praebent.

Ad Alexandrum pergo Aphrodisiensem, qui in hae quidem re cum Plutarcho atque Galeno conspirat quod, ubieunque Stoicos im- pugnat, Chrysippum praeter ceteros adversarium sibi deligit. Quod de libris περὶ τῆς εἱμαρμένης καὶ τοῦ ἐφ᾽ ἡμῖν et περὶ μίξεως omui- bus notum est, neque minus verum esse arbitror de Quaestionibus, de anima libri mantissa, commentariis denique Aristotelicis. Alexander igitur nusqvam fere diserepantias respicit, quae inter magnos Stoae veteris auctores intercedebant, unam agnoscit Stoicorum doctrinam quae, ubi fragmenta ipsius Chrysippi exstant, Chrysippea agnoscitur. Cuius rei exempla qui collectionem. meam perlustraverit, haud pauca inveniet.

Neque id dieo Alexandrum, philosophum in primis doctum, alios

praeter Chrysippum Stoicos non eognitos habuisse. Immo saepius Stoi- corum diserepantias adnotat, sed historiae magis studio ductus. Ubi vero data opera Stoicorum doctrinam impugnat, Chrysippum sibi adver- sarium deligit, cuius doctrinam ab omnibus fere suae aetatis Stoicis receptam summa auctoritate florere intellegebat. Itaque non temere faeere videbimur, si omnia Alexandri de Stoicis testimonia, quae eum Chrysippi doctrina non pugnant, ad ipsum Chr y- sippum rettulerimus. Atque magna fides habenda est viri doc- tissimi et acutissimi testimoniis, qui et ipsa Chrysippi verba multis locis servavit, et quae suis verbis enarrat, ad sententiam accurate reddere solet, neque per inscitiam neque per odium, quamvis pugnandi studio ardeat, depravata.

Ut igitur paueis comprehendam quae de Plutarcho, de Galeno, de Alexandro disputavimus, apparet inde ab altero p. Chr. sae- eulo in scholis Stoicorum unam fere Chrysippi auctoritatem viguisse. Nam tres illi auctores de quibus locuti sumus scholasti- cos sui temporis Stoicos impugnant.

Plane alia est eorum Stoicorum ratio quorum ex eadem aetate vel libri vel fragmenta saltem ad nos pervenerunt, Musonium dico, Arrianum (Epietetum), M. Antoninum. Nemo enim ex his ad scho- lasticam doctamque traditionem se applicuit. Unde fit ut ad Chry- sippum restituendum nullum fere usum praebeant. Schola enim Stoi- corum inde ab Augusti temporibus talis fuit, qualem Peripateticorum inde ab Andronico fuisse scimus, eum in intellegendis magis expli- candisque veterum auctorum libris quam in vero investigando oceu- paretur; quae vero nova exstitit primo p. Chr. saeculo Stoica philo- Sophia, non iam scientiam captat, doctrinam etiam odio persequitur, paucis vero ex antiquo placitorum thesauro sententiis selectis, quas iterum iterumque auribus audientium ineuleat, ut tritissimum illud: οὐδὲν ἐφ᾽ ἡμῖν εἶναι πλὴν τῆς χρήσεως τῶν φαντασιῶν. reformandis popul moribus tota inservit.

Atque hoe in Seneca maxime videtur memorabile esse quod quasi in confinio positus utriusque philosophiae generis tum doctis veterum studiis incumbit, tum contra subtilem veri investigationem, quae mo- ribus emendandis nullum ferat subsidium, ita declamat, ut Musonium Epictetumve audire tibi videaris. Itaque multa in Senecae libris maximeque in epistulis exstant, quae nobis utilissima sint, cum e

librorum antiquiorum lectione pendeant, plura tamen quae cassa sint veteris doctrinae memoria. Sed ne illa quidem quae ad priorum tem- porum exemplaria effingit, iis comparanda sunt, si fidem spectes sin- ceritatemque, quae acerrimi illi Stoae adversarii, Plutarchus, Galenus, Alexander nobis suppeditant. llli enim et Chrysippum maxime im- pugnaverunt e genuinam illius memoriam sive ipsis verbis afferendis sive plaeitis enarrandis propagaverunt, Seneca vero et iis auctoribus se addixit, qui inde a Panaetio Stoicam austeritatem mitiorem reddere et orationis ornamentis condire conabantur, et non tam illorum doc- trinam enarrare quam ipse illorum copiis adiutus philosophari voluit. Sunt tamen multa, quae sine excusatione proferre, cum suae aetatis palato non conveniant, Seneca vereatur atque ea potissimum nos au- eupati sumus. Facile enim plerumque intelligitur, cum aliena mutua- tur, neque ei, qui ut Chrysippi vestigia detegat Senecam percurrit, magnopere verendum est, ne Chrysippo adscribat, quae ipsius Senecae sunt. Multo magis cavendum est, ne Posidoniana vel Hecatonea re- clpiamus, quorum permulta fuerunt, qnae ad similitudinem veteris rationis efficta essent. Hi enim philosophi, cum in paucis ethicorum locis maximeque in eo qui de officiis est nova excolerent, Posidonius etiam in psychologia, in astronomia, in meteorologia, longe plurima tamen Stoae veteris placita defenderunt, partim veteres syllogismos repetendo, partim similes eorum excudendo. Ea igitur, quae a mediae Stoae auctoribus ex suae aetatis ingenio proprio Marte excogitata sunt, faeile plerumque a nobis vitari poterant, ea vero quae ad vete- rum exempla haud pauca effinxerunt, ab iis quae ab ipsis tradita aeceperunt raro fit ut discerni possint. Itaque multa ex iis auctori- bus, qui a Posidonio pendent, ex Seneca, ex Cleomede, ex Achillis Isagoge in Chrysippeorum syllogen recepi, non quo integram illius doctrinam prodant, sed quod capita a Chrysippo aecepta suis inventis Posidonium excoluisse persuasum habebam. Nam si eis reliquiis Chrysippi vellemus contenti esse, quae vel nomine adscripto produn- tur vel ex ipsius libris diligenter exscripta vel epitomata esse pro- bari possunt, multa quae ad aceuratiorem eius cognitionem usui esse possunt, neglecta iacerent. Immo ea quoque recipienda sunt, quae Chrysippea alienis permixta produnt, dummodo memoria teneamus, dubiam esse fidem eorum et auctoritatem. Ae fortasse exsistent, qui meis excerptis usi aliena quaeque a Chrysippeis secernere valeant. Neque enim fieri potest, ut is, qui tantae latitudinis provineiam solus administret, in singulis ad exaetissimam normam omnia absolvat. Haec igitur de iis monita sunto, quae e Senecae, Cleomedis, Aehillis libris excerpsi.

Diversa ab his et tamen similia sunt Philonis Alexandrini Stolea, quorum permagnum numerum recepi. Philo enim in ea re Senecae similis est, quod ipse quoque a Posidonio et ceteris mediae Stoae auctoribus nec non ab Antiocho pendet, ut, si hoe spectes, quae de illo diximus, ad Philonem quoque pertineant. Cum vero ad sapientis et insipientis personas Philoneorum maxima pars spectet, quem locum a vetere magis quam a media Stoa excultum esse constat, raro fit ut dubitemus. Alia tamen eaque Philoneorum propria exsistit difficultas, quod scriptor, nitorem et amplitudinem orationis singulari diligentia eaptans, reformidat obsoleta et inusitata Stoicorum vocabula. Unde fit ut in Philoneis ad rem magis quam ad verba attendendum sit, quae plerumque a genuino squalore sensim deflectuntur. Hoc quo- que monendum est, saepissime hune auctorem in uno eodemque enun- liato sua alienis permiscere. Cum vero tam manifesta sit Stoicorum placitorum a propriis Philonis cogitatis discrepantia, ut quivis medio- eriter rel peritus facile ea discernat, ne monere quidem lectorem!) in singulis necessarium duximus.

Pergo ad Ciceronem cuius in philosophicis auctoritatem in,Epi- cureis^ examinavit Usener. In hoc igitur maiore etiam cautione opus est, cum ad ipsam Posidonii et Panaetii aetatem prope accedat ideo- que ἃ mediae quam vocant Stoae auctoribus totus fere in Stoicis pendeat. Aliud etiam accedit quod difficultatem augeat. Nam cum Academici aetatis Cieeronianae (Philonem dico et Antiochum) ipsi quoque a Stoicis tam multa mutuati sint, ut ex horum libris Stoico- rum placitorum cognitionem Cicero haurire potuerit, fieri potest, ut primum Cicero Academico libro usus esse videatur, deinde Academi- cum illum mediae Stoae auctore usum esse. ostendamus, hunc deni- que Chrysippo aliquatenus usum esse appareat. Quo fit ut lubrica via et saepe praerupta per tot medios gradus a Cicerone ad ipsum Chrysippum ascendatur. Neque enim facile discerni potest, quibus in rebus a pristino exemplari primum mediae Stoae auctor, deinde Aca- demicus, deinde ipse Cicero deflexerit. Exemplum praebet primus

1) Excerpseram olim haec Philonea ex editione Mangeyana; postquam nova editio, a Leopoldo Cohn et Paulo Wendland curata prodiit, cum hac omnia ex- cerpta contuli. Sed in eo peccavi, quod editionem ubique Wendlandianam dixi, cuius primum et quartum volumen & Leop. Cohn, alterum et tertium a Wend- landio editum est. Cuius erroris veniam peto ab eo viro docto, cuius laudi in- vitus obtrectavi.

liber de legibus, qui eum ex Antiocho, Stoicorum in plurimis vin- dice, maximam partem exscriptus sit (vide manifesta Antiochi vestigia 88 37. 88 impressa maximeque haec verba 8 38,his omnibus haec quae dixi probantur^ ad totam quae praecessit disputationem relata) eum Stoicorum de lege et iure placitis accuratissime 51 rem ipsam spectes conspirat. Inesse tamen in singulis maximeque in verbis quae ἃ Stoicis aliena sint, probabile est. lam quonam Stoico auctore An- tiochus usus sit, nemo tam audax erit, qui ipso Antiochi libro desti- tutus extrieare conetur. Nam quod res eum Chrysippi de eisdem pla- citis fragmentis conspirant, nihil fere probat. Potuit sane Antiochus, ut saepe fecit, ipso Chrysippo uti, potuit eorum qui post illum fue- runt librum aliquem arcessere. Sed utut haec res se habet, recte me fecisse arbitror quod in Chrysippeorum collectionem pleraque huius libri argumenta receperim. Nam quae paucis fortasse additamentis aucta, in paucis etiam deflexa, maximam partem Chrysippi esse cer- tissimum sit, ea non par erat apud me desiderari. — De fontibus Tusculanarum disputationum libri tertii et quarti in varias opiniones viri docti discesserunt. De Chrysippo cogitatum est, de Posi- donio, de Ántiocho, de Philone. Neque huius loci est, meam de tota quaestione sententiam aperire. Sunt tamen in hae quaestione, quae eum nostro opere tam arte cohaereant, ut fieri non possit, quin rem paucis perstringamus. ÀÁc primum quidem videamus de libro tertio. Ubi Hirzelius magnam dedit operam, ut Posidonium a Cicerone non adhibitum esse demonstraret. Cuius rei mihi quidem certa vestigia exstare videntur. Hirzelius vero totum librum, ut ceteros quoque, uni Philoni tribuit. Quod quomodo vir ille doctus persuadere sibi potuerit, non posset intelligi, nisi omnino in ea esset sententia, sin- gulos totos libros ex singulis fere auctoribus esse derivatos. Nam si ex uno auctore totus liber descriptus esset, quomodo expliearetur, quod tres quaestiones inter se diversae a Cicerone per hune librum ita permiscentur, ut quatn quoque capite tractet, ipse interdum nescire videatur? Primam dico, num in sapientem cadat aegritudo, alteram de natura et causis perturbationum, tertiam de optima consolandi ratione. Àc primum quidem ita quaestio instituitur, ut de sapiente ab aegritudine remoto actum iri iure tuo exspectes. Hoc enim 8 12 ad disputandum proponitur, idemque 88 14— 21 Stoicis eisque, ut ego quidem puto, Chrysippeis conclusiuneulis disceptatur. Dein 8 922 initio dieit:,Haee sie dicuntur a Stoicis concludunturque contortius. Sed latius aliquanto dicenda sunt et diffusius./ Promittit igitur se de eadem quaestione i.e. de sapiente ab aegritudine remoto latius disputaturum esse. Sed nequaquam sequentia ad hoc promissum ae-

commodata sunt; immo sapientis plane videtur oblivisci. Cf. 8 23 verba extrema, quibus disputatio de natura et causis affectuum indu- citur, non ut aegritudinem a sapiente alienam esse probetur, sed ut medendi facultas^ reperiatur. ltaque secundam quam nos diximus quaestionem incohare videtur, ut tertiae i. e. consolatoriae pro funda- mento sit. Tamen ubi 8 24, 25 de affectu generaliter deque singulis speciebus definitiones edidit, Stoicas quidem, sed nec Chrysippeas nec Posidonianas, in altera parte 8 25 et in 88 26. 27 primam rursus quaestionem tractat." Apparet autem quae hic declamantur magis quam disputantur cum definitionibus antecedentium paragraphorum nullo sententiae vinculo coniuncta esse, ut cuivis manifestum sit, haec a Cieerone addita esse, quo fontem, qui de prima illa quaestione nihil continebat, ad illam aecommodaret. Quod magis etiam eo confir- matur, quod inde ἃ 8 28 prima quaestio plane neglegitur neque latiora ila, quae 8 22 promiserat, usquam inveniuntur. "Tandem 8 80 dicit: »Bed nescio quo pacto ab eo quod erat a te propositum aberravit oratio. Τὰ enim de sapiente quaesieras etc.^ Nos quoque nescimus, quod ipse Tullius vel nescit vel se nescire simulat, possumns tamen.Suspieari, inde hunc longum errorem ortum esse, quod fontem nactus esí ἃ re primitus proposita alienum. In iis vero quae intercedunt (8 28—'9), altera et tertia quaestio ita inter se permiscentur, ut tum illam tum hane traetare videatur. Atque per se quidem valde pro- babile est, utramque quaestionem in uno eodemque fonte tractatam esse; nam Chrysippus quoque, priusquam medicinam perturbationibus admoveret, de causis eorum et natura agendum esse putavit. Sed oportebat altera absoluta alteram incohari, non, ut Cicero facit, utram- que simul traetari. Haec igitur, quae apud Ciceronem regnat, utrius- que quaestionis permixtio ex fontium diversorum usu videtur expli canda esse. Accedunt alia. Unde enim tu hoe factum putas, quod adumbratis 8 28 Epicuri et Cyrenaicorum de aegritudinis causa sen- tentiis primum quidem de Cyrenaiea sententia disputat (8 29—31), dein his verbis:,sed est iisdem de rebus quod diei possit subtilius, si prius Epieuri sententiam viderimus// ad Epieurum transit, cuius sententiam 8 32—51 impugnat, 8 52 denique ad Cyrenaicos reverti- tur. Quodsi re vera non nisi explicata ante Epicuri sententia de Cyrenaicis iudicium ferre poterat, cur non statim postquam sententiam utramque breviter adumbravit, ad Epicurum properat? ltaque hie

1) III 96 Sed cetera alias, nunc aegritudinem, si possumus, depellamus. ld enim sit propositum, quandoquidem eam tu videri tibi in sapientem cadere dixisti, quod ego nullo modo existimo e. q. s.

quoque duplicem fontem agnoscere mihi videor. Omnis denique dubitatio tolletur, si disputationem quae de Cyrenaicis est dili- gentius examinaveris. Nam cum $ 52 verbis,omnia videri subita maiora* concesserit, in necopinato multum inesse momenti ad augen- dam aegritudinem, $ 56 contrarium sentit, cum de necopinatis dicat:,uon id efficiunt, ut ea quae accidunt maiora videantur; quia re- centia sunt maiora videntur, non quia repentina. Haec igitur cum adversis frontibus inter se pugnent, non possunt ad unum fontem revocari. Unde fit, ut complures fontes Ciceroni praesto fuisse in- tellegatur.

Sed missam faciamus nunc eam quae de fontibus est quaestionem cum multo sit intrieatior, quam ut hic absolvi queat. Accedamus ad locum 8 28, 29, qui utrum Posidonii sit an Chrysippi a multis est dubitatum. Relata enim Cyrenaicorum sententia qui,non omni malo aegritudinem effici censent, sed insperato et necopinato malo", haec verba adduntur:,Est id quidem non mediocre ad aegritu- dinem augendam; videntur enim omnia repentina graviora. Ex hoc et illa iure làudantur: Ego cum genui tum moriturum scivi etc. Haec igitur praemeditatio futurorum malorum lenit eorum adventum, quae venientia longe ante videris Dein Thesei apud Euripidem in eandem sententiam dicta Cicero in latinum convertit additque ab Anaxagora magistro Euripidem hoc aecepisse, quem dixisse ferant:,Beiebam me genuisse mortalem.^ Cum hae igitur disputatione locus confertur Galeni de Hippocr. et Plat. plac. p. 392 M. simillimus (Vol. III n. 482). Atque in eo cardo rei vertitur, Posidonione an Chrysippo Galenus sua debeat. Hoc enim enucleato de Ciceronis quoque fonte constaret. lam si verba Galeni in libris tradita totumque loci conexum perpenderis, non poteris ea non ad Posidonium revocare, cum et in antecedentibus Galenus dixerit Posidonii contra Chrysippum argumenta se prolaturum esse, et ipsum illud vocabulum προενδημεῖν (quod apud Ciceronem,praemeditandi^ voce redditur) Posidonii esse testetur (βούλεται δὲ τὸ προενδημεῖν ῥῆμα τῷ Ποσειδωνίῳ etc.) et in sequen- tibus (p. 894) ita ad Chrysippum pergat (καὶ ὁ Χρύσιππος μαρτυρεῖ), ut antecedentia diversi auctoris i. e. Posidonii fuisse appareat. Sed dubitationes motae sunt de verbis traditis a Bakio, qui (Posid. rell. p. 204), ubi de προενδημεῖν vocabulo agitur, Chrysippi nomen pro Posidonii reseribere iussit. Causas non attulit vir doetus neque pos- sunt afferri; nam verba illa ad Posidonii doctrinam non minus apta sunt quam ad Chrysippi Hoc quoque Bakianae coniecturae refragatur, quod aliam verborum traditorum mutationem necessariam reddit; nam, ubi in sequentibus ad Chrysippum oratio pergit, pro x«l ὁ Χρύσιππος

cum Muellero scribendum esset ὁ Xo. καὶ. Neque duabus his muta- tionibus res absoluta esset, sed p. 392,13 ante verba καί φησι gravis la- cuna statuenda esset. Vide igitur quanto ea ratio Bakiana praestet, qua et p. 393,3 Posidonii nomen et p. 394,9 verba: καὶ ὁ Χρύσιππος reti- nentur, in uno denique loco p. 302, 13 καί φησι διότι corruptelae sedes agnoscitur. Nam utut de ceteris praeiudicatum erit, hie semper haerebi- mus. — Sed iam de re quoque agendum est. Cum igitur Chrysippus novam de anima et de affectibus doctrinam proposuisset, id tamen ege- rat, ut cum Zenone scholae principe se consentire probaret. Itaque et generales affectus definitiones, quae a Zenone excusae erant, in suo libro defendit, et hanc aegritudinis definitionem: δόξα πρόσφατος xa- κοῦ παρουσίας, ipsam quoque Zenoneam (ut probant Galeni verba p. 991: ὁ γοῦν ὅρος οὗτος ὁ τῆς λύπης. ὥσπερ οὖν καὶ ἄλλοι πολ- λοὶ τῶν παϑῶν ὑπό τε Ζήνωνος εἰρημένοι καὶ πρὸς τοῦ Χρυσίππου γεγραμμένοι) probaverat. Sed praeter veteres definitiones, quibus in honorem Zenonis patrocinabatur, ipse suas excudere solebat, ad suam doctrinam diligentius expressas. Ipse igitur putavit, non omnis mali opinionem esse aegritudinem, sed magni mali vel, quod idem est, mali quod angore dignum videretur (ἐφ᾽ ὦ χαϑήκει συστέλλεσϑαι). Haec igitur definitionis forma et apud Didymum (Stob. II p. 90,14 W.) et apud AÁndronieum (Kreuttner p. 12,1) et apud Ciceronem (Tusculan. IV 1,14, nam de III 11,25 postea videbimus) oceurrit. Chrysippeam esse Posidonii apud Galenum refutationes probant. Of. p. 392,1: καί τοι οὐδὲ τὸ πρόσφατον ἐχρῆν ἐγκεῖσθαι κατὰ τὸν ὅρον, εἴπερ ἀληϑῆ τὰ Χρυσίππου, κατὰ γὰρ τὴν γνώμην αὐτοῦ μᾶλλον μεγάλου κακοῦ ἢ ἀνυπομονήτου ἢ ἀκαρτερήτου, καϑάπερ αὐτὸς εἴωϑεν ὀνομάξειν, τὴν λύπην εἰρῆσϑαι ἔδει δόξαν. οὐ πρόσφατον. Apparet αὐτοῦ ilud et αὐτὸς non nisi ad Chrysippum referri posse. ΟἿ etiam p. 369 et 210 maximeque haec Posidonii verba contra Chrysippum pugnantis: εἰ γὰρ τὸ μέγεϑος τῶν φαινομένων ἀγαϑῶν ἢ κακῶν κινεῖ τὸ νομίξειν καϑῆ.- κον καὶ κατὰ ἀξίαν εἶναι παρόντων αὐτῶν ἢ παραγενομένων μηδένα λόγον προσίεσϑανι περὶ τοῦ ἄλλως δεῖν ὑπ᾽ αὐτῶν κινηϑῆναι. — Apparet igitur simpliciorem illam definitionem (δόξα πρόσφατος x«- χοῦ παρουσίαρ) non esse propriam Chrysippi, ab ipso inventam, sed Zenonis. Unde efficitur id agere Posidonium, ut Zenonis definitionem a Chrysippi doctrina abhorrere comprobet. lllud enim πρόσφατος“, quod definitioni additum sit, non esse ad Chrysippi placita accommo- datum. $Significari hoc additamento res, dum recentes sint, affectum movere, ubi inveteraverint vel nullum vel valde exiguum. Hoc autem non posse explicari ab eo, qui ipsam opinionem affectum putet: opi- nionem enim ipso temporis decursu, nisi alia accedant, non mutari.

Hic eorum exemplo usus est Posidonius, qui longa malorum praeme- ditatione vim affectuum deminuunt. Neque enim id meditatione effi- ciunt illl, ut mala non iam mala videantur, sed ut propter longae cogitationis consuetudinem minore vi animum percellant. Hoe etiam Chrysippum alio loco concessisse Posidonius ostendit, de causa vero huius rei nihil certi protulisse (ὅτι δὲ ἐν τῷ χρόνῳ μαλάττεται τὰ πάϑη, κἂν αἱ δόξαι μένωσι, τοῦ κακόν τι αὐτοῖς γεγονέναι καὶ ὁ Χρύ- σιππος--- μαρτυρεῖ etc. lam igitur reputa, quaeso, utri philosopho verba illa apud Galenum p. 392, de quibus ambigimus, aptiora sint, Chrysippo an Posidonio. Apparet ni fallor ἄσκησιν et ἐϑισμόν (his enim verbis illo loco Galenus utitur) non potuisse a Chrysippo causas afferri, quibus affectus minuerentur. Consuetudo enim et exercitatio valent ad perferendam melius miseriam, non valent ad mutandam opinionem. Itaque nune puto locum illum Posidonianum esse neque quidquam mutandum, nisi quod p. 392,13 pro διότι scribendum est διὰ τί. Atque iniuria in fragmentorum collectionem Vol. III n. 482 illum loeum me recepisse et in adnotatione Dakianae coniecturae me adsensum esse fateor. lam ad Ciceronem redeamus, apud quem quae Cyrenaicorum sententiae adduntur 8 28sq. propter Galenei loci simili- tudinem ipsa quoque Posidonio tribuenda sunt. Nam quamquam Hirzelio concedendum est, ex eorundem locorum poeticorum usu per se non posse eiusdem fontis usum demonstrari, hic tamen plures loci utrimque ita coniuncti inveniuntur, ut ad eandem rem spectent. — Atque supra iam monui, mirum vider, quod de Cyrenaicorum sen- tentia duobus locis agitur. lam patet inde hoc factum esse quod Cieero locum e Posidonio arreptum loco haud idoneo inseruit.

Iam in alium locum inquirendum est, ubi iterum Posidonius et Chrysippus de possessione litigant, $ 24, 25 affectuum definitiones. Atque hoc quidem longiore disputatione non eget, sed per se in- teligitur, errasse eos, qui definitiones illas ad Posidonium referrent; adversis enim frontibus cum doctrina Posidoniana pugnant. Magis videntur ad Chrysippi placitum aecommodatae esse. Nam quod pro- prium est earum,,magni^ illud, (quod,boni^ vel,mali^ notionibus additur) a Chrysippo usurpatum esse, nostra disputatio probabile red- didit. Tamen ex ipso Chrysippo haec non possunt esse descripta. Nam quod causam affectus in opinione esse eundemque boni aut mali opinione citari statuitur, alienum est ab eius sententia, qui affectum ipsum opinionem esse docuit. Ac ne forte tibi fingas ipsum Cice- ronem indiligenter Graecum exemplum expressisse cf. Didymi defini- tionem apud Stobaeum II 7 p. 90,14 λύπην δ᾽ εἶναι συστολὴν ψυχῆς ἀπειϑῆ λόγῳ, αἴτιον δ᾽ αὐτῆς τὸ δοξάξειν πρόσφατον κακὸν παρεῖναι,

ἐφ᾽ ᾧ καϑήκει συστέλλεσθαι. Falso hic πρόσφατος“, quod ad δόξαν apud veteres auctores pertinebat, cum voce «κακόν coniunctum est. Sed hoe leve. Gravius est, quod opinio illa qualem Chrysippus aegri- tudinem deseripserat, causa affectus inducitur. Deprehendimus hie Stoleum quendam recentiorem, qui inter Zenonem et Chrysippum quasi medium ferire voluit, utriusque definitiones inter se coniungendo. Idem igitur ad Ciceronis fontem pertinet, qui usus est Chrysippo, sed non aceurate eum expressit. Metus quidem et aegritudo opiniones magni mali esse dicuntur; sed hoc e neglegentia magis Ciceronis, quam ex diversorum fontium usu esse explicandum videtur. Ea quoque re a Chrysippo Tullianae definitiones discrepant, quod «πρόσφατος. illud plane neglegitur; nam quod ad aegritudinis definitionem (,opinio magni mali praesentis^) postea additur:,et quidem recens opinio talis mali ut in eo rectum videatur esse angi*, a fonte Tulli hoc additamentum alienum esse certum est, siquidem in fonte affectus non opiniones esse, Sed opinionibus citari dicebantur; qua re illud additamentum excluditur. Nam opinio, quae causa fuit ipsius affectus,,recens^ dici non poterat. Cur autem Cicero ea addiderit, facile intelliges, si con- tuleris 8 628q., quibus haec definitionis pars pro fundamento est. Illa enim, αὖ prima 8 62 verba comprobant, cum antecedentibus non co- haerent, cum opinioni illi (scil. ad officium pertinere, rem aegre ferre) non efficiendae sed augendae perturbationis vis tribuatur. Confer etiam 8 28 haee verba:,Atque hoc quidem perspicuum est, tum aegri- tudinem exsistere, cum quid ita visum sit, ut magnum quoddam ma- lum adesse et urgere videatur. Haec enim ad illas definitiones vo- luptatis e& cupiditatis S 24, 25 'accomodata sunt, et ex eodem fonte petita esse videntur, additamenti illius nullum praebent vestigium. Habemus igitur auctorem, qui in magnitudine mali opinati plurimum momenti posuit eiusdemque vestigia aliis quoque huius libri locis de- prehendimus. Idem necopinata et subita maiora: videri putavit, quod in his tempus deficeret de magnitudine recte iudicandi (cf. 8 52, quod quanta sint, quae accidunt, considerandi spatium non datur^. Quod vero vel praemeditatione vel simpliei temporis decursu perturbatio minuitur, hoc inde explicavit, quod cogitatione diuturna, sive antece- dat sive insequatur, ad verum de magnitudine mali iudicium homines perveniant. Cf. $ 58, 59 ubi haec verba maxime sunt memorabilia: intellecto eo quod rem continet, malum quod opinatum sib maximum, nequaquam esse tantum, ut vitam beatam possit evertere. Patet hane doctrinam Posidonianae quam supra adumbravimus esse contra- riam. Is enim consuetudinem et exercitationem causas attulerat per- turbationis praemeditatione mitigatae. Hic vero patronus exstitit

Chrysippi, dum in ipsa opinionis mutatione causam inesse docet. Ea vero quae ὃ 55 dicuntur:,feriunt enim fortasse gravius; non id effi- ciunt, ut ea quae accidant maiora videantur cum Posidonii doctrina accurate concinunt, qui in magnitudine mali opinati, ut e Galeno eognitum habemus, nihil momenti posuit, multum in consueto vel in- sueto. Magnitudinis enim opinione non mutata homines paulatim malis assuescere iudicavit. Sed verbis illis quae e 8 58 supra ex- scripsimus etiam notam impressam esse puto certi cuiusdam auctoris. Nam cum idem sit sine dubio, cui Stoieas definitiones 8 24, 25 Tul- lius debet, tamen vitam beatam non omnibus malis carere, sed mino- rum quorundam malorum participem esse docet. Is igitur fuit, qui vitam beatam a beatissima distingueret. lam cum initio cap. 25 Anti- ochus laudetur de re leviore quidem per se, sed cum antecedentibus tam arte coniuncta, ut divelli nullo modo queat, nec non in sequen- tibus paragraphis eiusdem scriptoris vestigia cernantur (cf. 8 61:,causa aegritudinis; est enim nulla alia nisi opinio et iudicium magni prae- sentis atque urgentis mali^, Antiochum fuisse Ciceronis fontem pro certo habeo. lam optime explicatur, cur in magnitudine mali opinati tantum momenti ponatur et ex compluribus Chrysippi definitionibus eae deligantur quae,magni^ notionem contineant. Antiochus enim nequaquam is erat, qui, praeter vitium nulla mala esse ratus, ita aegritudinem posset sanare, ut mali opinionem maerentis animo totam evellere; immo parva esse, quae maxima visa sint, haec est ad illius placita aptissima consolandi ratio. — Neque ex his intellectis ad nostram Chrysippeorum collectionem multum utilitatis redundat; tamen fieri non poterat, quin in fontes libri tertii inquireremus, ut intellege- retur ab Antiocho Ciceronem ea accepisse, quae in hoe libro ad Chry- sippi doctrinam proxime accedunt.

Pauciora sunt quae de libro quarto Tusculanarum disputa- turus sim. Áegre fero quod iterum cum Hirzelio, eui permulta me debere confiteor, litigandum est. Neque enim persuasit mihi vir doc- tissimus, ex uno fonte, quae hoc libro continentur, posse derivari. Immo quod 8 10 Pythagorae et Platonis de anima rationem se pro- bare simulat, sequentibus vero capitibus definitiones profert Stoicorum, ex Chrysippea philosophia arcessitas, quae cum illa ratione aperte pugnent, certissimum dueo fontium diversitatis indicium. Neque dis- putatio illa, qua Peripateticorum mediocritates impugnantur (8 388q.), eum decent philosophum, qui omnes affectus falsis opinionibus nasci docuit. Immo hune longe alia decebat disputandi ratio, ut scilicet opinionis mediocritatem non posse cogitari ostenderet: opinionem enim aut veram esse aut falsam, absurde cogitari de opinione vel medio-

eriter vel magnopere falsa. Atqui huius rationis, quae illum defini- tionum auetorem unice decebat, nullum exstat vestigium; immo a Zenonis definitionibus solis proficiscitur, ut motus animi nimis conci- tati semper modum excedere comprobet. Itaque definitiones et parti- tiones $88 11—33 suum habent et proprium fontem, quod ipse Cicero videtur significare, eum,vela et cursum ^ sequentis disputationis distin- guit a,scrupulosis cotibus^ antecedentium capitum. Neque hoc mihi persuasit Hirzelius, quod librum quartum cum tertio tam arte con- iunctum putat, ut idem utriusque fons fuisse censendus sit. Nam in tertio libro multus est de,magnitudine^ boni vel mali opinati, sine qua perturbationem (aegritudinem) non posse cieri iudieat, a quarto libro haee opinio aliena est. Definitiones igitur perturbationum, quae in tertio et quarto libro proponuntur, non possunt esse eiusdem aucto- ris; lam cum in quarto libro altera quidem pars, qua de Peripateti- corum agitur mediocritatibus et de curatione perturbationum, paucis ex- ceptis a Chrysippo aliena sit, de fonte illius partis hic quaerere nolo, de priore parte 88 11—33 nonnulla addenda sunt. Ae primum quidem cum Hirzelio ea in re me consentire gaudeo, quod a Posidonio haec capita abiudicavit. Eadem videlicet argumenta, quae tertii libri defi- nitiones ad Posidonium revocari non sinunt, hie quoque valent. Nonne igitur ipsum Chrysippum putandus est Tullius arcessivisse, cuius pla- citis pleraeque sententiae congruae sunt? At sunt quae vehementer hane coniecturam dissuadeant. Nam et omnino Tullium a Chrysippi lectione alienum fuisse puto propter orationis squalorem et intricatam sententiarum difficultatem, et inveniuntur in illis capitibus quae com- plurium Stoicorum placita respecta esse ostendant. Of. 8 23,nimium operae consumitur a Stoicis, maxime a Chrysippo^ et 8 30,quam ali ipsam temperantiam dicunt esse, alii obtemperantem temperantiae praeceptis. Accedit, quod ea, quae de morbis animi et aegrotationi- bus 88 23—32 disputantur, vix possunt ex uno scriptore excerpta esse. Nam quae $ 23 incohatur, mox ut minime necessaria omittitur corporis e£ animi comparatio, eadem cp. 12 in. (δ 21) iterum, cp. 13 in (8 28) tertium quasi de novo instituitur. Alia enim ratione op. 12, alia ep. 18 aegrotationis notio explicatur. Itaque, quamquam insunt, quae sine dubio Chrysippea sint, omnia ex solo Chrysippo a Tullio excerpta esse non puto.