Capítulo 15 de 26
· 15
व्योमवत्सर्वेगतस्य ब्रह्मणः सवेप्राणिहदयसंबन्धात्, चि- दूपतया च स्ारीरादवि शिष्टत्वात्, सुखटुःखादिसंभोगोऽप्य- विशिष्टः प्रसज्येत; एकत्वाज्च--न हि परस्मादात्मनोऽन्यः कश्चिदात्मा संसारी विद्यते, “नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता, इलयादिश्रुतिभ्यः। तस्मात्परस्यैव ब्रह्मणः संभोगप्राप्निरिति चे- त्, न; वैशेष्यात् । न तावत्सवैभ्राणिट्टदयसंबन्धात् चिद्रप-
तया च शारीरबद्भ्मणः संभोगप्रसङ्गः, वेशेष्यात्! विदोषो हि भवति रारीरपरमेश्ररयोः । एकः कतां भक्ता धमाधमादि- साधनः सुखदुःखादिमांश्च । एकस्तद्विपरीतोऽपहतपाप्मत्वा- दिगुणः । एतस्मादनयोर्विशेषादेकस्य भोगः, नेतरस्य । यदि च संनिधानमात्रेण वस्तुराक्तिमनाभिय कायेसंबन्धोऽभ्युपग- म्येत, आकाशादीनामपि दाहादिग्रसङ्गः । स्ेगतानेकात्मवा-
दिनामपि समावेतौ चोद्यपरिहारौ । यदप्येकत्वाद्रद्यण आत्मा- न्तराभावाच्छारीरस्य भोगेन ब््यणो भोगप्रसङ्क इति, अत्र वदामः--इदं तावदेवानां प्रियः ब्रष्टव्यः--कथमयं त्वया- त्मान्तराभावोऽभ्यवासित इति । ° तन्वमसिः (अहं बह्यास्मि ' ८ नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाताः इयादिक्चाखेभ्य इति चेत्, य- थाशार्ं तर्हि चाख्ीयोऽथः प्रतिपत्तव्यः, न तघ्रार्धजरतीयं छभ्यम् । शाखं च ‹ तत्वमसि ` इलयपहतपाप्मत्वादिविशेषणं ब्रह्म शारीरस्यात्मत्वेनोपदिराच्छारीरस्यैव तावदुपभोक्तृत्वं वा- रयति । कुतस्तदुपमोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः । अथागू- हतं दारीरस्य ब्रह्मणेकस्वम्, तदा मिथ्याज्ञाननिमित्तः शारी- रस्योपभोगः; न तेन परमार्थरूपस्य ब्रह्मणः संस्पद्चः । न हि बाेस्तखमङिनतादिभिर्व्योत्नि विकल्प्यमाने तटमलिनतादि- विशिष्टमेव परमार्थतो व्योम भवति । तदाह---न, वैशेष्या- दिति । नेकत्वेऽपि रारीरस्योपभोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः, वेशष्यात् । विशेषो हि भवति मिथ्याज्ञानसम्यग््ञानयोः । मिथ्याज्ञानकस्पित उपभोगः, सम्यगज्ञानरष्टमेकस्वम् । न च भिथ्याज्ञानकलस्पितेनोपभोगेन सम्यगज्ञानरष्टं वस्तु संस्पर्यते । तस्मान्नोपभोगगन्धोऽपि शक्य दंश्ररस्य कत्पयितुम् ॥
कटवहीषु पल्यते “यस्य ब्रह्य च क्ष्रं चोभे भवत ओदनः । मव्युयस्योपसेचनं क इत्था वेद यल्ञ सः ` इति । २. अच्रधि- अत्र कश्िदोदनोपसेचनसूचितोऽत्ता प्रती- करणम् । यते । तन्न किमभ्रिरत्ता स्यात्, उत जी-
वः, अथवा परमात्मा, इति संशयः; बिशोषानवधार- णान्, तयाणां चाभिजीवपरमात्मनामस्मिन्यन्थे प्र्ोपन्या- सोपटब्धेः । किं तावसपराप्रम् अभिरत्तेति । कुतः £ अभ्नि- रन्नादः ' इति श्रुतिप्रसिद्धिम्याम् । जीवो वा अत्ता स्यात् ८ तयोरन्यः पिप्पङं स्वाद्रत्ति ` इति दशनात्; न परमात्मा,
“ अन्न्नन्योऽभिचाकछीति ` इसि दशनादित्येवं प्रति
ब्रूमः--अत्तात्र परमात्मा भवितुमहेत्ति । कुतः £ चराचर- ग्रहणात् । चराचरं हि स्थावरजङ्गमं मत्यूपसेचनमिहाद्त्वेन प्रतीयते; तादृशस्य चाद्यस्य न परमात्मनोऽन्यः कार्त्स्ये- नात्ता संभवति । परमात्मा तु विकारजातमुपसंहरन्स्व- मत्तीद्युपपद्यते । नन्विह चराचरम्रहणं नोपरभ्यते; कथं सिद्धवञ्चराचरप्रहणं देतुत्वेनोपादीयतते? नैष दोषः, त्यूपसे- चनत्वेनेदाद्यत्वेन सवस्य प्राणिनिकायस्य प्रतीयमानसात्, ब्रह्मक्त्रयोख प्राधान्यास्रदशचेनार्थतवोपपत्तेः । यत्तु परमात्म- नोऽपि नात्तृत्वं संभवति ‹ अनश्नन्न्योऽभिचाकशीति ` इति
द्चनादिति, अत्रोच्यते-- कमेफलभोगस्य प्रतिषेधकमेत- दनम्, तस्य संनिहितत्वात् । न विकारसंहारस्य प्रतिषे- धकम्, सर्ववेदान्तेषु सखष्टिस्थितिसंहारकारणत्वेन बरह्मणः प्रसिद्धत्वात् । तस्मात्परमात्मैवेहात्ता भवितुमर्हति ॥
इतश्च परमात्मैवेहात्ता मवितुमदति; यत्कारणं प्रकर- णमिदं परमास्मनः--“न जायते भ्रियते वा विपञ्ित्' इलयादि । प्रकृतमरहणं च न्याय्यम् । (क इत्था वेद् यत्र सः" इति च दुविज्ञानत्वं परमास्मलिङ्गम् ॥
$ द् ० ॥९ गुहां पविषटाचात्मानौ हि तदृरोनात् ॥ ११॥
कठबह्ीष्वेव पल्यते---; ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य खोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्थे । छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति ३. गुद प्रविष्ट पच्चाग्रयो ये चच विणाचिकेता ॥ इति 1 धिकरणम् । तत्र संशयः-- किमिह बुद्धिजीवौ निदि-
ष्टौ, उत जीवपरमात्मानाविति । यदि बुद्धिजीवौ, ततो बुद्धिभरधाना्कायकरणसंघाताद्िरक्षणो जीवः प्रतिपादितो भवति । तदपीह प्रतिपाद यित्तव्यम्, ‹येयं प्रेते विचिकि- सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशि-
स्त्वया वराणामेष वरस्तृतीयः ` इति प्ष्टस्वात् । अथ जीवपरमात्मानौ, ततो जीवाद्ठिरक्षणः परमात्मा प्रतिपादि- तो भवति । तदपीह प्रतिपादयित्तव्यम-- अन्यत्र धमौद्- न्यत्राधमादन्यत्रास्माच्छृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्या यत्तत्पश्यसि तद्वद ` इति प्रष्टत्वात् । अच्राहाक्षेप्रा---उभाव- प्येतौ पक्षौ न संभवतः । कस्मात् १ चटतपानं हि कर्मफटोप- गः, ° सुक्रतस्य खाके ` इति छिङ्गात्। तच्च चेतनस्य कषेन्नज्ञस्य सभवात, नाचंतनाया बुद्धः । ˆ पवन्त इति द्िवचनन दयोः पानं दृञ्चेयति श्रुतिः । अतो बुद्धिश्षैचज्ञपक्षस्तावन्न संभवति । अत एव क्षे्ज्ञपरमात्मपक्षोऽपि न संभवति; चेतनेऽपि परमात्मनि ऋतपानासंभवात्, ‹ अनश्नन्नन्योऽभि- चाकशीति ` इति मन्त्रवणोदिति । अत्रोच्यते-- नैष दोषः; छलिणो गच्छन्तीव्येकेनापि च्छत्रिणा बहूनामच्छत्रिणां छत्रिस्लोपचारद्शनात् । एवमेकेनापि पिबता दधौ पिबन्ता- वुच्येयाताम् । यद्वा जीवस्तावत्पिबति; इश्चरस्तु पाययति; पाययन्नपि पिबतीत्युच्यते, पाचयितयंपि पक्तत्वग्रसिद्धिदरो- नात् । बुद्धिक्षेत्रज्ञपरिपरहोऽपि संभवति; करणे कवरेलो- पचारात्, ‹ एधांसि पचन्ति ` इति प्रयोगदशंनात् । न चा- ध्यात्माधिकारेऽन्यौ कोचिद्रावृतं पिबन्तौ संभवतः । तस्मा- ्रद्धिजीवौ स्यातां जीवपरमात्मानौ वेति संशयः ॥
किं तावस्प्राप्रम् 2 बुद्धिक्षेचज्ञाविति । कृतः? ` गृहां प्रविष्टो इति विशेषणात् । यदि शरीरं गुहया, यदिवा हृदयम्, उभयथापि बुद्धिक्षेत्रज्ञौ गुहां प्रविष्टावुपपवेते । न च सति संभवे सवेगतस्य ब्रह्मणो विरिष्टदेशत्वं युक्तं कल्पयितुम् । ‹ सुकृतस्य रोके " इति च कमेगोचरानतिक्रमं दशयति । परमात्मा तु न सुकृतस्य वा दुष्कृतस्य वा गो- चरे वतेते, (न कर्मणा वधते नो कनीयान्” इति श्रुतेः ।: छायातपौ ` इति च चेतनाचेतनयो निर्देश उपपद्यते, छाया- तपवत्परस्परविलक्षणत्वात् । तस्माद्रुद्धिक्षेतरज्ञाविहोच्येयाता- मियेवं प्राप्र--
बूमः-- विज्ञानातेमपरमात्मानाविदोच्येयाताम् । क- स्मात् १ आत्मानौ हि तावुभावपि चेतनौ समानस्वभावौ | संख्याश्रवणे च समानस्वभावेष्वेव लोके प्रतीतिररयते | ° अस्य गोर्तीयोऽन्बेष्टन्यः ` इत्युक्ते, गौरेव द्वितीयो ऽन्वि- ष्यते, नाशः पुरुषो वा । तदिह ऋतपानेन छिङ्धेन निश्चिते विज्ञानात्मनि द्वितीयान्वेषणायां समानस्वभावश्चेतनः पर- मात्मैव प्रतीयते । ननूक्तं गुहाहितत्वदरनान्न परमात्मा प्रयेतव्य इति; गुहाहितत्वदशेनादेव परमात्मा प्रयेतव्य इति वदामः । गुहाहितत्वं तु श्रतिस्मृतिष्वसक्रत्परमात्मन एव
टृश्यते-- ' गुहाहितं गहरेष्ं पुराणम् ' 'यो वेद् गुहायां परमे व्योमन् ' ‹ आत्मानमन्विच्छ गां अ्रचिष्ठम् दलयाद्यासु । *सवेगतस्यापि ब्रह्मण उपरुच्ध्यर्थो देशविरोषोप- देषो न विरुध्यत इलेतदप्युक्तमैव । सुरकृतरखोकवर्वित्वं तु च्छत्रित्ववदेकस्मिन्नपि वतेमानम्रुभयोरविरद्धम् । ‹ छाया- तपौ ' इदयप्यविरश्द्धम्; छायातपवत्परस्परविरक्षणत्वात्सं- सारित्बासंसारित्बयोः, अविद्याकृतत्वात्संसारित्वस्य पारमा- भिकत्वाचासंसारिष्वस्य । तस्माद्धिज्ञानात्मपरमात्मानौ गुहां प्रविष्टौ गृष्येते ॥ कुतश्च विज्ञानात्मपरमास्मानौ गद्यते ~ विरहोषणाच ॥ १२॥
विशेषणं च विज्ञानात्मपरमास्मनोरेव भवति । ‹ आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु" इत्यादिना परेण मन्थेन
रथरथादिरूपककस्पनया विज्ञानार्मानं रथिनं संसारमो- क्षयोगेन्तारं कल्पयति ।! सोऽध्वनः पारमाप्रोति तद्विष्णो; परमं पदम् इति परमात्मानं गन्तव्यं कस्पयति । तथा ‹ तं दुदेक्च गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम् । अध्या- स्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति इति पूवैस्मिन्नपि भरन्थे मन्तृमन्तन्यतवेनैतावेव विरोषितौ । प्रक-
रणं चेदं परमास्मनः । " ब्रह्मविदो वदन्ति इति च वक्तृ विशेषोपादानं परमात्मपरिग्रहे घटते । तस्मादिह जीवपर- मात्मानावुच्येयाताम् । एष एव न्यायः शद्रा सुपण सयुजा सखाया ` इलयेवमादिष्वपि । तत्रापि दह्ध्यात्माधि- कारान्न प्राकृतौ सुपणाबुच्येते । ‹ तयोरन्यः पिप्पलं सख्वा- दरत्ति ` इलयदनलिङ्काद्विज्ञानास्मा भवति । ' अनश्चन्नन्योऽभि- चाकशीति ' इदयनश्चनचेतनत्वाभ्यां परमात्मा । अनन्तरे च मन्ने तावेव द्रषटदरष्टव्यभावून विशिनष्टि-- “ समाने वबरक्षे पुरुषो निमस्नोऽनीशया रोचति मुह्यमानः । जुष यदा पडय- लयन्यमीक्षमस्य महिमानमिति वीतशोकः ` इति ।॥।
अपर आह--द्रा सुपणा › इति नेयभ्गस्याधिकरणस्य सिद्धान्तं मजते, पेङ्गिरहस्यत्राद्यणेनान्यथा व्याख्यातत्वात्-: तयोरन्यः पिप्पटं स्वादत्तीति सन्त्वमनश्न्नन्यो ऽभिचाक- दीतीयनशन्नन्योऽभिपक्यति ज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेज्ञो ` इति । सत्त्वरब्दो जीवः क्षे्ज्ञशाब्दः परमास्मेति यदुच्यते, तन्न; सत्वक्षेत्रज्ञशब्दयोरन्तःकरणङ्ारीरपरतया प्रसिद्ध- त्वात् । तत्रैव च व्याख्यातत्वात्-- ' तदेतत्सत्तवं येन स्वप्र पश्यति, अथ योऽयं शारीर उपद्रष्टा स क्षत्रज्ञस्तावेतो स- च्वक्षत्रज्ञो ` इति । नाप्यस्याधिकरणस्य पूर्वपक्षभावं भजते ।
न ह्यत्र सारीरः क्षेज्ञः करैत्वभोकतृत्वादिना संसारधर्मेणोपेतो बिवक््यते । कथं तर्हिं £ सवेससारधमोतीतो ब्रह्मस्वभावभश्चै- तन्यमात्रस्वरूपः; ' अनश्चन्नन्योऽभिचाकशीतीयनश्रन्नन्यो- ऽभिपदयति ज्ञः ` इति वचनात्, * तन््वमसि ' " क्षेत्रज्ञं चा- पिमां विद्धिः इयादश्ुतिस्मरतिभ्यश्च । तावता च विद्यो- परसंहारदशनमेवमेवावकस्पते, "तावेतौ सन्त्वक्षेत्रज्ञौ नह वा एवविदि किंचन रज आध्वंसते: इयादि । कथं पुनरस्मि- न्पक्षे ‹ तयोरन्यः पिप्परं स्ाद्र्तीति सत्वम् इलयचेतने सत्त्वे भोक्तृत्ववचनमिति, उच्यते--नेयं श्रुत्िरचेतनस्य सत्त्वस्य भोक्तृत्वं वक््यामीति प्रवृत्ता; किं तर्हिं £ चेतनस्य षे्ज्ञस्याभोक्तुस्वं ब्रह्मस्वभावतां च वक्ष्यामीति । तदर्थं सुखदुःखादिविक्रियावति सन्त्व भोक्तृत्वमध्यारोपयति । इदं हि कचत्वं भोक्तृत्वं च सत्तवक्षत्ज्ञयोरितरेतरस्वभावाविवेककृतं कल्प्यते । परमाथंतस्तु नान्यतरस्यापि संभवति, अचेतनत्वा- त्सतत्वस्य, अविक्रियतवाश्च क्षेत्रज्ञस्य । अविद्याप्रत्युपस्थापि- तस्वभावलाञ्च सन्वस्य सुतरं न संभवति । तथा चश्रु- तिः--“ यन्न वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यरपदयेतत् ` इलया- दिना स्वप्रदष्टहस्व्यादिव्यवहारवबद्बिद्याविषय एव कठृत्वादि- व्यवहारं दयति । ‹ यत्र॒ सस्य सवैमास्मैवाभूत्तत्केन कं
पर्येत्" इलयादेना च विवेकिनः कदत्वादिव्यवहारं निवा- रयति ॥ अन्तर उपपत्तेः ॥ १३॥ य एषोऽक्षिणि पुरुषो ददयत एष आत्मेति होवाचैत- द्मृतसभयमेतद्ल्येति । तयद्यप्यस्मिन्सपिर्वोदकं वा सिच्चति ४. अन्तरा- वस्मेनी एव गच्छति ` इयादि श्रूयते । विकरणम् । त्व संरायः--~ किमयं प्रतिबिम्बात्माक््य- धिकरणो निर्दिदयते, अथ विज्ञानात्मा, उत देवतात्मेन्द्रिय- स्याधिष्ठाता, अथवेश्वर इति । किं तावस्पराप्रम £ छायात्मा पुरुषप्रतिरूप इति । कुतः? तस्य॒ ट द्यमानत्वप्रसिद्धेः, ‹ य एषोऽध्चिणि पुरुषो द र्यते " इति च प्रसिद्धवदुपदेरात् । विज्ञानात्मनो वायं निर्देडा इति युक्तम् । स हि चक्षुषा रूपं परयंश्चक्षुषि संनिहितो भवति । आत्मशब्दश्चास्मिन्पक्षेऽनु- कूटो भवति । आदित्यपुरुषो वा चष्चुषोऽनुम्राहकः प्रतीय- ते-- रिमभिरेषोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः ' इति श्रुतेः, अमृतत्वा- दीनां च देवतात्मन्यपि कथंचित्संमवात् । ने्रः, स्थानवि- रोषनिर्देरात्--इव्येवं प्रप्- ्ूमः-परमेश्वर एवाक्षिण्यभ्यन्तरः पुरुष इहोपदिष्ट इति । कस्मात् £ उपपत्तेः । उपपद्यते हि परमेश्वरे गुणजा-
तमिहोपदिश्यमानम । आस्मत्वं तावन्मुख्यया बत्य परमे- [क (> र शरर्ं उपपद्यते, ˆ स आत्मा तत्त्वमास्र ¦ इति श्रुतः । जम॒- तत्वाभयत्वे च तसम्मिन्नसञ्च्छयेते । तथा परमेश्ररानु- # [^ ग्र (~ ४ ् €. ५ रूपमेतदश्चिश्थानम् । यथा हि परमेश्वरः सवदोषेरदलिप्रः, अपहतपाप्मत्वादिश्रवणात्; तथाकषिस्थानं सवेरेपरहितयुप- दिष्टम ' तद्यद्यप्यस्मिन्सपिर्वोदकं बा सिशच्वति, बत्मेनी एव गच्छति ` इति श्रुतेः । संय द्रामत्वादिशुणोपदेशश्च तस्मिन्न- वकस्पते । ८ एतं संयद्वाम इदयाचक्षते । एतं हि सवाणि वामान्यभिसंयन्ति, (एष उ एव॒ वामनीरेष हि स्वणि वामानि नयति । एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु टोकेषु भाति ` इति च । अत उपपत्तेरन्तरः परमेश्वरः ॥
कथं पुनराकाशवत्स्वगतस्य ब्रह्मणोऽक्ष्यल्पं स्थानमु- पपद्यत इति, अल्लोच्यते--- भवेदेषानवक्ट्पिः, यद्येतदेवैकं स्थानमस्य निर्दिष्ट मवेत् । सन्ति ह्यन्यान्यपि प्रथिव्यादीनि स्थानान्यस्य निर्दिष्टानि-- "यः प्रिथिव्यां तिष्ठन् इवया- दिना । तेषु हि चक्षुरपि निर्दिष्टम् ‹ यश्चक्षुषि तिष्ठन ` इति । स्थानादिन्यपदेशादिलयादिय्रहणेनैतदरौयति--न केवरं स्था- नमेवैकमतुचितं ब्रह्मणो निर्दिरयते; किं तर्द, नाम रूप
मियेवंजातीयकमप्यनामरूपस्य ब्रह्मणोऽनुचितं निदिदय- मान॒ टश्यते-- ‹ तस्योदिति नाम ' ` हिरण्यदमश्चुः ' इलयादि । निर्गुणमपि सद्भह्य नामरूपगवैरणैः सगुणसुपा- सनार्थं तत्र तन्रोपदिदयत इयेतदप्युक्तमेव । सवेगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थं सखानविशेषो न विध्यते, सालग्राम इव विष्णोरियेतदप्युक्तमेव ॥
अपि च नैवात्र विवदितन्यम्-- कि बह्यास्मिन्वाक्ये- ऽभिधीयते, न वेति । युखविशिष्टाभिधानादेव ब्रह्मत्वं सिद्धम । सुखविशिष्टं हि बह्म यद्वाक्योपक्रमे प्रक्रान्तम् प्राणो जह्य कं ब्रह्म खं बरह्म ` इति, तदेवेहाभिहितम्; प्रक्र- तपरसियहस्य न्याय्यात्, ‹ आवचायेस्तु ते गतिं वक्ता इति च गतिमाच्राभिधानप्रतिज्ञानात् । कथं पुनवांक्योप- क्रमे सुखबिशिष्टं ब्रह्म विज्ञायत इति, उच्यते-- "प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म" इय्येतदम्रीनां वचनं श्रुत्बोपकोसर उवाच-- ‹ विजानाम्यहं यसखाणो ब्रह्य, कं च खं च तु न विजानामि ` इति । तत्रेदं प्रतिवचनम्-- यद्वाव कं तदेव खं -यदेव खं तदेव कम् ' इति । तत्र खंक्षब्दो भूता- काशे निरूढो रोके । यदि तस्य विशेषणत्वेन कंशब्द्ः
सुखवाची नोपादीयेत, तथा सति केवठे भूताकाशे ब्रह्य शब्दो नामादिष्विव प्रतीकाभिप्रायेण प्रयुक्त इति प्रतीतिः स्यात् । तथा कंशब्दस्य विषयेन्द्रियसंपकजनिते सामये सखे प्रसिद्धत्वात्, यदि तस्य खंशब्दो विरोषणस्वेन नोपा- दीयेत; छौकिकं सुखं बरह्येति प्रतीतिः स्यात् । इतरेतरवि- सोषितौ तु कंखंरब्दौ सुखात्मकं ब्रह्म गमयतः । तत्र द्वितीये ब्र्यराब्देऽनुपादीयमाने (कं खं ब्रह्म ` इयवोच्य- माने कंराब्दस्य विेषणव्वेनेवोपयुक्तत्वात्सुखस्य गुणस्या- ध्येयत्वं स्यात्; तन्मा भूत्-- इत्युभयोः कंखंदाब्दयोब्र- ह्यराव्दशिरस्त्वम-- ‹कं ब्रह्य खं ब्रह्य इति | इष्टं दहि सुखस्यापि गुणस्य गुणिवच्येयत्वम् । तदेवं वाक्योपक्रमे सुखविचिष्टं त्रह्मोपदिष्टम् । प्रयेकं च गहैपयादयोऽग्रयः स्वं खं महिमानमुपदिश्य ‹ एषा सोम्य तेऽस्मद्धि्यात्मविद्या च! इत्युपसंहरन्तः पूवेत्र ब्रह्म निर्दिष्टमिति ज्ञापयन्ति | ४ आचार्यस्तु ते गतिं वक्ताः इति च गतिमात्राभिधानप्र- तिज्ञानमथौन्तरविवक्षां वारयति । (यथा पुष्करपरारश आपो न श्छिष्यन्त एवमेवंविदि पाप कमं न शिष्यते इति चाश्चिस्थानं पुरुषं विजानतः पाप्मनानुपघातं व्रवन्न-
भिस्थानस्य पुरुषस्य ब्रह्मत्वं दरौयति । तस्मासरकृतस्यैव
ब्रह्मणोऽक्षिस्थानतां संयद्वामत्वादिगुणत्तं चोक्त्वा अविरा- दिकां तद्धिदो गतिं वक््यामीत्युपक्रमते--~ “य एषोऽक्षिणि
पुरुषो दृश्यत एष अस्मेति होवाच ' इति ॥ श्रुतोपनिषत्कगव्यभिधानाच ॥ १६ ॥
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.