· 14

भञ्यैतद्राणमवष्टभ्य बेधारयाभमिः इति श्रवणात्‌ । ये तु ‹ इमं शरीरं परिगृह्य ' इति पठन्ति, तेषाम इमं जीवमि- न्द्रियम्रामं वा परिगृह्य दारीरमुस्थापयतीति व्याख्येयम्‌ । प्रज्ञात्मस्वमपि जीवे तावञ्चेतनत्वादुपपन्नम । मुख्येऽपि भ्राणे प्रज्ञासाधनप्राणान्तराश्रयत्वादुपपन्नमेव । एवं जीवमुख्यप्रा- णपसिप्रहे च, प्राणग्रज्ञात्मनोः सहघ्रत्तितनाभेदनिर्देशः, सखरूपेण च मेद निर्देखः, इत्युभयथापि निर्दड उपपद्यते-- भ्यो वै प्राणः सा प्रज्ञा यावै प्रज्ञा सप्राणः" ‹सह द्येता- वस्मिञ्क्चरीरे वसतः सदोत्कामतः ` इति । ब्रह्मपरिग्रहे तु किं कस्माद्धियेत? तस्मादिह जीवमुख्यप्राणयोरन्यतर उभौ वा प्रतीयेयातां न ब्रह्मेति चेत, नैतदेवम्‌; उपासातरै- विध्यात्‌। एवं सति त्रिविधमुपासनं प्रसञ्येत--जीवोपासनं मुख्यप्राणोपासनं ब्रह्मोपासनं चेति । न चैतदेकस्मिन्वाक्ये- ऽभ्युपगन्तुं युक्तम्‌ । उपक्रमोपसंहाराभ्यां हि वाक्येकवाक्य- त्वमवगस्यते । “ मामेव विजानीहि ` इत्युपक्रम्य,: प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमिल्युपास्ख ' इत्युक्त्वा, अन्ते ‹ स एष प्राण एव ्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः ' इल्येकरूपावुपक्रमो- पसंहारौ द दयेते । तत्रार्थैकत्वं युक्तमाश्रयितुम । न च ब्रह्य लिङ्गमन्यपरत्वेन परिणेतुं शक्यम; दश्चानां भूतमात्राणां

परज्ञासात्नापां च ब्रह्मणोऽन्यत्र अपेणानुपपत्ते; । आश्रितत्वाज्च अन्यत्रापि ब्रह्मखिङ्गवरास्प्राणराब्दस्य ब्रह्मणि प्रवृत्तेः, इहापि च " हिततमोपन्यासादिनद्यलिङ्गयोगान › ब्रह्मोपदेश एवाय- भिति गम्यते । यत्त॒ मुख्यम्राणिङ्गं दरितम-- ‹ इदं रारीरं परिग्रह्यस्थापयति ` इति, तदसन; प्राणव्यापारस्यापि पर- मास्मायत्तत्वात्परमात्मन्युपचरितुं शछक्यत्वान्‌--- “न प्राणेन नापानेन मर्यो जीवति कश्चन । इतरण तु जीवन्ति यरिमन्नेतावुपाश्रितो ' इति श्रुतेः । यदपि ‹ न वाचं विजिज्ञा- सीत वक्तार विद्यात्‌ ' इयादि जीवलिङ्गं दतम्‌, तदपि न ब्रह्मपश्च निवारयति । न हि जीवो नामायन्तभिन्नो ब्रह्मणः,: तत्त्वमसि. “अहं ब्रह्मास्मि ' इवयादिश्चुतिभ्यः । बुद्धधाद्युपा- धिकं तु विशेषमभ्रिय ब्रह्मैव सन्‌ जीवः कर्तां भोक्ता चेत्यु- चयते । तस्योपाधिक्रृतविशेषपरिलयगेन स्वरूपं बह्म दशंयितुम्‌ (न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्‌" इत्यादिना प्रत्यगा- त्माभिमुखीकरणाथे उपदेशो न विरुध्यते । ° यद्वाचानभ्यु- दितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म स्वं॑विद्धि नेदं यदि- दुमुपासते ` इत्यादि च श्रुत्यन्तरं वचनादि क्रियाव्याप्रतस्यै- वात्मनो ब्रह्मत्वं दशयति । यत्पुनरेतदुक्तम-- ‹ सह द्येता- वस्मिञ्क्चरीरे वसतः सदाच्छामतः` इति प्राणप्रज्ञाटमनो-

। ~~ भ [क श्ट [क मँददर्चानं त्रह्मवादधिनो नोपपद्यत इति, नेष दोषः; ज्ञानक्रिया- [>९ न.6 ८ {: [9 "9 व भ + कक + सक्तिद्रयाश्रययोवद्धिभाणयोः प्रत्यगात्मोपाधि भूतयोभदनिर्दे- सोपपत्तेः । -उपाधिद्रयोपहितस्य तु प्रत्यगात्मनः स्वरूपेणा- मेद इत्यतः शशप्राण णव प्रज्ञात्मा इत्येकीकरणमबि- र्द्ध ॥

अथवा “ नोपासानरैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात्‌ ` इत्य- स्यायमन्यो ऽथेः--न ब्रह्मवाक्येऽपि जीवभुख्यप्राणलिङ्ग धि- रुध्यते; कथम्‌ १ उपासातरैविध्यान्‌ । तिविधमिषह बद्मण उपा- सनं विवक्षितम--प्राणधर्मण, प्रज्ञाधर्मेण, खधर्मेण च । तन्न ° आयुरमृतमिस्युपास्छायुः प्राणः ` इति ‹ इदं शरीरं परिगर- द्योव्थापयति ` इति ‹ तस्मादेतदेवोक्थसुपासीत ' इति च प्रा णध्मैः । ' अथ यथास्यै प्रज्ञायै सवौणि भूतान्येकीभवन्ति तन्यास्यास्यामः' इत्युपक्रम्य ८ वागेवास्या एकमङ्गमचू दुहन्तस्थै नाम परस्तासप्रतिविहिता भृतमान्ना प्रज्ञया वाचे समार्य वाचा सबोणि नामान्याप्रोति ` इत्यादिः प्रज्ञाध्मः | (तावा एता दशेव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतम्‌ । यदि भूतमात्रा न स्युनं प्रज्ञामात्राः स्युः । यदि प्रज्ञामात्रा न स्युनं भूतमाबाः स्युः । न हयन्यततरतो रूपं किंचन सिध्येत्‌ ।

नो एतन्नाना । तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अ-

धिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वार्षिताः प्रज्ञामाल्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मा ' इत्यादिन्रैह्यधमेः । तस्माद्रह्मण गवेतदुपाधिद्रयधर्मेण स्वधर्मेण चैकमुपासनं तरि- विधं विवक्षितम । अन्यत्रापि `: मनामयः भ्राणक्सीरः ` इ- त्यादावुपाधिधर्मेण ब्रह्मण उपासनमाश्ितम्‌; इहापि तदु- ज्यते वाक्यस्योपक्रमोपसंहाराभ्यामेकाथेत्वाचगमात्त्‌ प्राण- म्ज्ञात्मबह्यलिङ्कावगमाच । त्स्माद्रह्यवाक्यमेवेतदिति सि- डम ॥

दरति श्रीमत्परमदहसपरित्राजकाचायस्य श्रीगोविन्दभगव-

{~ [9 ७ भ, तपूज्यपाद शिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतां

रारीरकमीमांसासुत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥

ि ४, द्वितोयः पाठः | @ ------------- 4:12 ~¬

2 पर: थमे पादे “जन्माद्यस्य यतः ` 04 इसयाकाशादेः समस्तस्य जगतो जन्मा- य॑ दिकारणं ब्रह्मेत्युक्तम्‌ । तस्य समस्त- द £| जगत्कारणस्य ब्रह्मणो व्यापित्वं नित्यत्वं

वि सवज्ञत्व सवर ्तत्व सवात्मकत्वामवत्यव्‌- जातीयका धमो -उक्ता एव भवन्ति अथोन्तरप्रसिद्धानां च केषांचिच्छल्दानां ब्रह्मविषयत्वहेतुग्रतिपादनेन कानिचिद्रा- क्यानि स्पष्टनह्मलि ङ्गानि संदिद्यमानानि ब्रह्यपरतया निणी- तानि । पुनरप्यन्यानि वाक्यान्यस्पष्ट्रह्मलिङ्गानि सदि- ह्यन्ते-- किं परं ब्रह्म प्रतिपादयन्ति, आहोस्विदथान्तरं किंचिदिति । तन्निणंयाय द्वितीयतृतीयौ पादावारभ्येते--

इद मास्नायते-- ‹ सवै खल्विदं रह्म तजखानिति रान्त उपासीत । अथ खलु कतुमयः पुरुषा यथाक्रतुरस्मि्छाक

पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य मवति स क्रतुं कुर्वतः १. सर्वत्रप्रसि- मनोमयः प्राण्चरीरः' इत्यादि । तब दयधि- संश्यः-- किमिह मनोमयत्वादिभिधर्मे करणम्‌ । शारीर आ्मोपास्यत्वेनोपदिक््यते, आहो- खित्परं ब्रह्मेति ¦ किं तावस्प्राप्रम शारीर इति। कुतः? तस्य हि कायकरणाधिपतेः प्रसिद्धा मनआदिभिः संबन्धः, न परस्य ब्रह्मणः; (अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः इत्यादिश्च तिभ्यः । ननु ' सर्वं खल्विदं ब्रह्य ` इति खशब्देनैव ब्रह्मो- पान्तम; कथमिह शारीर आत्मोपास्यत्वेनाशङ्कथते १ नेष दोषः; नेदं वाक्यं ब्रह्मोपासनविधिपरम; किं तर्हि रइामविधि- परम; यत्कारणम्‌ ‹ सवै खल्विदं ब्रह्म तजटानिति शान्त उपासीत इत्याह । एतदुक्तं भवति-- यस्माव्सवोमिदं विकारजातं ब्रह्मैव, तजत्वान्‌ तछ्त्वान्‌ तदनत्वाश्च-- न च सर्वस्थैकात्मत्वे रागादयः संभवन्ति-- तस्मान्‌ शान्त उपा- सीतेति । न च शमविधिपरत्वे सत्यनेन वाक्येन ब्रह्मोपा- सनं नियन्तु शक्यते । उपासनं तु ‹स क्रतु कुर्वीत ` इत्य- नेन विधीयते । कतुः संकल्पो ध्यानमित्यथः । तस्य च विषयत्वेन श्रूयते-- ' मनोमयः प्राणशरीरः ' इति जीव- ङ्गम्‌ । अतो ब्रमः-- जीवविषयमेतदुपासनमिति! "सः

अकम सर्वकामः ' इत्यापि श्रूयमाणं पयायेण जीव विष- मुपपद्यते । ' एष म आत्मान्तहदयेऽणीयान्व्रीहेव यवाद्वा ` इति च हृदयायतनस्वमणीयस्त्व चारा्रमाललस्य जावस्वा- बकस्पते, नापरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणः । नतु ˆ ज्यायान्ष्राथव्याः इत्यायपि न परिच्छिन्नेऽवकल्पत इति । अत्र ब्रूमः-- न तावदणीयस्स्वं ज्यायस्त्वं चोभयमेकस्मिन्समाश्रयितुं शक्यम्‌; विसेधान्‌; अन्यतराश्रयणे च, प्रथमश्रुतत्वादणीयस्त्वं युक्त माश्रयितुम; ज्यायस्त्वं तु ॒ब्रह्मभावापक्षया भविष्यतीति । निशिते च जीवविषयत्वे यदन्ते बह्यसकोतनम्‌-- ˆ एत- द्रह्य ` इति, तदपि प्रकृतपरामश्ोथत्वाज्जीवावेषयमव । त-

स्मान्मनोमयत्वादिभि्ेरमैजीव उपास्य इयेवं प्रप्र--

त्रमः-- परमेव ब्रह्येह मनोमयस्वादिभिधेमेरूपास्यम्‌ । क- तः? सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्‌ । यत्सर्वेषु वेदान्तेषु प्रसिद्धं ब्रह्मश्षब्दस्याङम्बनं जगत्कारणम्‌, इह च सवे स्वास्वद्‌ नद्ध इति वाक्योपक्रमे श्रुतम्‌ › तदेव मनोमयत्वादिधर्मविशिष्टयुप- दिद्यत इति युक्तम्‌ । एवं च सति भ्रकृतदानाप्रकृतप्राक्रेय न भविष्यतः । ननु वाक्योपक्रमे समवेधावेवक्षया ब्रह्म न दिष्टं न खवविवक्षयेव्युक्तम्‌; अन्रोच्यते-- यद्यपि शमचिधि- विवश्चया ब्रह्म निष्विष्टम्‌, तथापि मनोमयत्वादिषूपदिश्यमा-

नेषु तदेव नह्य संनिहितं भवति, जीवस्तु न संनिहितः; न च स्वशब्देनोपान्त इति वैषम्यम्‌ ॥

वक्तुमिष्टा विवश्चिताः । यद्यप्यपौरुषेये वेदे वक्तुर भावात्‌ नेच्छार्थः संभवति, तथाप्युपाद्‌ानेन फटेनोपचयते । खो- केऽपि यच्छब्दाभिहितमुपादेयं भवति तद्धिवक्षितमित्युच्यते यद्‌नुपादेयं तद विवक्षितमिति । तद्रद्वेदेऽप्युपादेयत्वेनाभिदहितं विवश्चितं भवति, इतरद विवक्षितम्‌ । उपादानाुपादने तु वेदवाक्यतास्पयांतात्पयभ्यामवगम्येते । तदिह ये बिवक्षि- ता गुणा उपासनायामुपादेयसेनोपदिष्टाः सत्यसंकस्पप्रभत- यः, ते परस्मिन्नह्यण्युपपद्यन्ते । सत्यसतंकस्पत्वं हि खष्टि- स्थितिसंहारेष्वप्रतिबद्धशक्तित्वात्परमात्मन एवावकल्पते । परमात्मगुणत्वेन च °य आत्मापहतपाप्मा ` इत्यत्र ‹ सत्य- कामः सत्यसंकल्पः ` इति श्रुतम्‌, (आकाशात्मा ` इति च । आकारावद्‌ात्मा अस्येत्यर्थः । सवेगतत्वादिभिधेमैः संभ- वत्याकाशेन साम्यं ब्रह्मणः | “उ्यायान्प्रथिव्याः ` इत्यादि- ना चैतदेव दश्चयति । यदपि आकाश्च आत्मा अखेति व्या- ख्यायते, तदपि संभवत्ति सवेजगत्कारणस्य सवाटमनो ब्रह्मण आकाष्चात्मत्वम्‌ । अत एव ‹ सर्वैकमो ' इत्यादि । एव-

भिहोपास्यतया विवक्षिता गुणा ब्रह्मण्युपप्यन्ते । यत्क्तम्‌- ८ मनोमयः प्राणश्चरीरः' इति जीवलिङ्गम्‌, न तद्रह्ण्युपपश्यत इति; तदपि ब्रह्मण्युपपद्यत दति च्रूमः । सवौत्मत्वाद्धि नर्मणो जीवसंबन्धीनि मनोमयत्वाद्ीनि ब्रह्मसंबन्धीनि भवन्ति । तथा च ब्रह्मविषये श्रुतिस्मृती भवतः--- प्त्वंस्री त्वं पुमानसि त्वं छकुमार उत वा कुमारी । त्वं जीर्णो दण्डेन वच्वसि तं जातो भवसि विश्तोमुखः' इति; ‹ सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम्‌ । सवेतः- भ्रुतिमल्लोके सवेमावृत्य तिष्ठति ` इति च । ८ अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः ` इति श्रुतिः शुद्धब्रह्मविषया, इयं तु श्रुतिः (मनोमयः प्राणङरीरः ' इति सगुणन्रह्मविषयेति विषः । अतो विव- क्षितगुणोपपत्तेः परमेव ब्रह्म इहोपास्यत्वेनोपदिष्टमिति गम्यते ॥

पूर्वेण सूत्रेण ब्रह्मणि विवक्षितानां गुणानासुपपत्तिरक्ता । अनेन शारीरे तेषामनुपपत्तिरच्यते । तु-शब्दोऽवधारणाथेः । ब्रह्मैवोक्तेन न्यायेन मनोमयत्वादिगुणम्‌; न तु शारीरो जीवो मनोमयत्वादिगुणः; यत्कारणम्‌-- ‹ सत्यसंकल्पः आकाङ्ात्मा › ‹ अवाकी ` ° अनादरः ` ‹ज्यायान्प्रथिव्या:'

इति चैवंजातीयका गुणा न रारीरे आखस्येनोपपद्यन्ते । शारीर इति शरीरे भव इत्यथे: । नन्वीश्वरोऽपि शरीरे भवति; सयम्‌; दारीरे भवति; न तु शरीर एव मवति;: उ्यायान्प्रथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात्‌ › ‹ आकाञश्चवत्सवेगतश्च नित्यः ` इति च व्यापित्वश्रवणात्‌ । जीवस्तु शरीर एव

भवति, तस्य भोगधिष्ठानाच्छरीरादन्यत्र वृत्त्यभावात्‌ ॥ 0 ४१९ कमकतेव्यपदेराच ॥ ४ ॥

इतश्च न शारीरो मनोमयत्वादिगुणः; यस्मात्कमेकवे- व्यपदेश्चो भवति---: एतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मि ' इति । एतमिति प्रकृतं मनोमयत्वादिगुणमुपास्यमात्मानं कमेत्वेन प्राप्यत्वेन व्यपदिशति; अभिसंभवितास्मीति शार्सयीरमपा- सकं क्रैतेन प्रापकत्वेन । अभिसंभवितास्मीति प्राप्ना- स्मीस्यथेः । न च सत्यां गतावेकस्य कमेकैन्यपदेदो युक्तः । तथोपास्योपासकभावोऽपि भमेदाधिषठान एव । तस्मादपि न सारीरो मनोमयत्वादिविशिष्टः ॥

इतश्च रारीरादन्यो मनोमयत्वादिगुणः; यस्माच्छब्दवि-

रोषो भवति समानप्रकरणे श्रयन्तरे-- “यथा ब्रीहि

यवो वा इयामाको वा रइयामाकतण्डुलो वैवमयमन्तरास- न्पुरुषो हिरण्मयः इति । शारीरस्यासनो यः शब्दोऽभि- धायकः सप्तम्यन्तः-- अन्तरासन्निति; तस्माद्धिशिष्टोऽन्यः प्रथमान्तः पुरुषशब्दो मनोमयत्वादिविशिष्टस्यालसनोऽभिधा- यकः । तस्मात्तयोर्भदोऽधिगम्यते ॥ स्मरते । ६ ॥ स्पृतिश्च क्ञारीरपरमासनोर्भेदं दर्घयति-- ' इश्ररः सवे- मृतानां हृदेशेऽ्ैन तिष्ठति । भ्रामयन्खवंभूतानि यन्वा- रूढानि मायया ` इलाया । अत्राह-- कः पुनरयं शरीरो नाम परमात्मनोऽन्यः; यः प्रतिषिध्यते--: अनुपपत्तेस्तु न शारीरः इलयादिना? श्रुतिस्तु ‹नान्योऽतोऽस्ि द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ि श्रोता! इयेवंजातीयका परमात्मनोऽन्य- मात्मानं वारयति । तथा स्मृतिरपि “क्षेलज्ञं चापि मां विद्धि. सर्वक्षेत्रेषु भारतः इयेवंजातीयकेति ॥ अन्रोच्यते-- सलयमेवेतत-- पर एवात्मा देहेन्द्रिय- मनोबुद्ध्यपाधिभिः परिच्छिद्यमानो बः शारीर इत्युपच- यते; यथा घटकरकादयुपाधिवशादपरिच्छिन्नमपि नभः परि- च्छिन्नवदवभासते, तद्त्‌ । तदपेक्षया च कमकवृत्वाद्‌- सेदन्यवहासे न चिरुध्यते प्राक्‌ ° तत्वमसि ˆ इयास्मकत्वी- काक क का 04 ५०९५.-०५ चककि ¢ प्रिणडण सं.. |? 2९2 { ग्रन्थालय, उ. त. शि संस्थान ९ सारनथ, ५ 'णसी १

पदेश्चम्रहणात्‌ । गृहीते त्वासमेकत्वे बन्धमोक्षादिसवेव्यवहार- परिसमाप्निरेव स्यात्‌ ॥ अभैकौकस्त्वात्तद््यपदेदाच नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च ॥ ७ ॥

अभकमस्पम्‌ ओको नीडम्‌; ° एष म आत्मान्तहदये इति परिच्छिन्नायतनत्वात्‌, स्वशब्देन च ‹ अणीयन्त्रीहेर्वा यवाद्वा इलयणीयस्त्वव्यपदेरात्‌, शारीर एवाराभ्रमाच्रो जीव इहोपदिश्यते, न सवेगतः परमात्मा-- इति यदुक्तं तत्परिहतैन्यम्‌ । अव्राच्यते-- नायं दोषः । न तावत्परि- च्छिन्नदेशस्य स्वेगतत्वव्यपदेश्चः कथमप्युपपद्यते । सर्वगतस्य तु सवेदेशेषु॒विद्यमानत्वात्परिच्छन्नदेशन्यपदेश्चोऽपि कया- चिदपेक्षया संभवति । यथा समस्तवसुधाधिपतिरपि हि सन्‌ अयोध्याधिपतिरिति व्यपदिश्यते । कया पुनरपेक्षया स्वेगतः सन्नीश्वरोऽभंकौका अणीयांश्च व्यपदिद्यत इति । निचाय्यत्वादेवमिति बूमः । एवम्‌ अणीयस्त्वादिगुणगणोपेत दृश्ररः, तत्र हृदयपुण्डरीके, निचाय्यो द्रष्टव्य उपदिह्यते; यथा साख्प्रामे हरिः । तत्रास्य बुद्धिविज्ञानं म्राहकम्‌; सर्वगतो ऽपीश्वरस्तत्रोपास्यमानः प्रसीदति । व्योमवजैतद्र- ष्टव्यम्‌ । यथा सर्वैगतमपि सग्योम सूचीपाशाद्यपेक्षयार्मकौ-

को ऽणीयश्चेति व्यपदिदयते, एवं ब्रह्मापि । तदेवं निचाय्य- त्वापेक्षं ह्मणो ऽभकौकस्त्वमणीयस्त्वं च, न पारमार्थिकम्‌ । तत्र॒ यदाशङ्कथते-- हृदयायतनत्बाद्भह्मणो हृदयानां च प्रतिशरीरं भिन्नत्वाद्धिन्नायतनानां च डुकादीनामनेकस्वसा- वयवत्वानियस्वादिदोषदशेनाद्रब्मणोऽपि तदससङ्ग इति, त- दपि परिहृतं मवति ॥