Capítulo 23 de 36
· 23
ज्ञेयः ज्ञातव्यः स कर्मयोगी नियसंन्यासी इति यो न
ष्टि किचित् न काति दुःखसुखे तत्साधने च । एवंविधो
य-, कमेणि वतेमानोऽपि स निलयसंन्यासी इति ज्ञातव्यः इयर्थः । निद्ैनद्रः दरन्द्रवजितः हि यस्मात् महाबाहो सुखं बन्धात् अनायासेन प्रमुच्यते ॥
संन्यासकमेयोगयोः भिन्नपुरुषायुष्ठेययोः विरुद्धयोः फले- ऽपि विरोधो युक्त, नतु उभयोः निःश्रेयसकरत्वमेव इति प्राप्रे इदम् उच्यते-
सांख्ययोगो एथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिता एकमप्यास्थितः सम्यगुभयो्विन्दते फलम् ॥४॥ सांख्ययोगो प्रथक् बिरुद्धमिन्नफटो बाखाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । पण्डितास्तु ज्ञानिन एकं फम् अविरुद्धम् इच्छ- न्ति । कथम् £ एकमपि सांख्ययोगयोः सम्यक् आस्थित, सम्यगयुश्ठितवान् इयर्थः, उभयोः विन्दते फलम् । उभयोः तदेव हि निःश्रेयसं फलम्, अतः न फे निरोधः अस्ति ॥
ननु संन्यासकमयोगराब्देन प्रस्तुत्य सांख्ययोगयोः फलैकत्वं कथम् इह अप्रकृतं वीति? तैष दोष.-- यद्यपि अञ्जनेन संन्यासं क्मेयोगं च केवरम् अभिप्रेत्य प्रः कृतः, भगवांस्तु तद्परित्यागेनैव स्वाभिप्रेतं च विशेषं संयोज्य शब्दान्तरवाच्यतया प्रतिवचने ददौ ‹ सांख्ययोगौ ` इति । तौ एव संन्यासकर्मयोगौ ज्ञानतदुपायसमवुद्धित्वादिसंयुक्तौ सांख्ययोगराब्दवाच्यौ इति भगवतो मतम् । अतः न अप्र कृतप्रक्रियेति ॥
एकस्यापि सम्यगनुष्टानान् कथम् उभयोः फठं विन्दते इति उच्यते--
यत्सांख्येः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः परयति स परयति ॥
यत् सांख्यैः ज्ञाननिष्ठ. संन्यासिभिः प्राप्यते स्थानं मोक्षाख्यम्, तत् योगैरपि ज्ञानप्राप्त्युपायत्वेन ईश्वरे सम्य कर्माणि आत्मनः फखम् अनभिसंधाय अनुतिष्ठन्ति ये ते योगा. योगिनः तैरपि परमाथज्ञानसंन्यासप्रापिद्वारेण गम्यते इत्यभिप्रायः । अतः एकं सांख्यं च योगं च यः परयति फङैकत्वात् स पञ्यति सम्यक् पर्यतीयथेः ॥
एवं तर्हिं योगात् सन्यास एव विशिष्यते, कथं तर्हि इदमुक्तम् ‹ तयोस्तु कमेसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते इति शरणु तत्र कारणम्-- स्वया प्रष्टं केवरं कभेसंन्यासं कमयोग च अभिप्रेय तयो अन्यतर. क. श्रेयान् इति । तदनुरूपं प्रतिवचनं मया उक्तं कर्मसंन्यासात् कर्मयोग विशिष्यते इति ज्ञानम् अनपेक््य । ज्ञानपक्षस्तु संन्यास सांख्यमिति मया अभिप्रेतः । परमाथयोगश्च स एव | यस्तु कर्मयोगः वैदिकः स च तादर्थ्यात् योगः संन्यास इति च उपचयते । कथं ताद्यम् इति उच्यते-- संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः । योगयुक्तो सुनिन्रेह्य नचिरेणाधिगच्छति ॥ ६॥
संन्यासस्तु पारमार्थिकः है महाबाहो दुःखम् आपं प्रापम् अयोगत योगेन विना । योगयुक्तः वैदिकेन कर्म- योगेन इश्रसमर्षितरूपेण फरनिरपेक्षेण युक्तः, मुनिः मननात् ईश्वरस्वरूपस्य मुनि., ब्रह्म-- परमात्मज्ञाननिष्ठा- लक्षणत्वात् प्रकृतः संन्यासः नह्य उच्यते, "° न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि परः इति श्रुतेः-- ब्रह्म परमार्थसंन्यासं परमाथेज्ञाननिष्ठाखक्षणं नचिरेण धिप्रमेव अधिगच्छति प्राप्रोति । अतः मया उक्तम् ‹ कमेयोगो विरिष्यतेः इति ॥
यदा पुनः अयं सम्यग््ञानप्राप्त्युपायव्वेन-- क क योगयुक्तो विद्युडात्मा
कुवेन्नपि न लिप्यते ।॥ ७॥ योगेन युक्तः योगयुक्तः, विशुद्धात्मा विञ्ुद्धसक््वः, विजितात्मा विजितदेह., जितेन्द्रियश्च, स्वैभूतात्मभूतात्मा सर्वेषां ब्रह्मादीनां स्म्बपयेन्तानां भूतानाम् आत्मभूतः आत्मा
प्रयक्चेतन यस्य सः सवेभूतात्मभूतात्मा सम्यग्दर्त्यथः, स तत्रैवं बवमानः लोकसंमरहाय कर्मं ॒कुर्व्॑नपि न छिप्यते
न च असौ परमार्थतः करोतीयतः- नेव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्ववित् । परटयञ्श्युण्वन्स्प्रदाज्जिघ- न्रदनन्गच्छन्स्वपञ््वसन् ॥ ८ ॥ प्रलपन् विखजन्गरहुन्मिषल्िमिषन्नपि । इन्द्रियाणीन्दियार्थेषु वतैन्त इति धारयन् ॥९॥
नैव किचित् करोमीति युक्तः समाहितः सन् मन्येत चिन्तयेत्, न्ववित् आत्मनो याथात्म्यं तन्तं वेत्तीति त- त्ववित् परमार्थदर्शीयथैः ॥
कदा कथं वा तच्त्वमवधारयन् मन्येत इति, उच्यते- पश्यन्निति । मन्येत इति पूर्वेण संबन्धः । यस्य एवं तनत्त्व- विदः सवेकायंकरणचेष्टासु कमसु अकर्मैव, पश्यतः सम्यण्द्- दिनः तस्य स्वैकमेसंन्यासे एव अधिकारः, कर्मणः अभाव- दशनात् । न दहि म्गतृष्णिकायाम् उदकनुद्धया पानाय भ्रवरु- त्तः उदकाभावज्ञानेऽपि तत्रैव पानप्रयोजनाय प्रवतेते ॥
यस्तु पुनः अतत्त्ववित् प्रवृत्तश्च कमेयोगे-
ब्रह्मण्याधाय कमोणि सङ्क त्यक्तवा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्यपच्चनभिवास्मसा।॥ २०॥
ब्रह्मणि इश्वरे आधाय निक्षिप्य " तदर्थं कम करोमि ` इति श्रय इव स्वाम्यर्थं सर्वाणि कर्माणि मोक्षेऽपि फठे सङ्ग लक्ता करोति यः सवैकमांणि, रछ्िप्यते न स पापेन न सं- बध्यते पद्यपत्रभिव अम्भसा उदकेन । केवट सत्त्वशुद्धिमा- तरमेव फटं तस्य कमेणः स्यात् ॥
कायेन मनसा वुधा केवटैरिन्दरिथेरपि । योगिनः कमे कुबेन्ति सङ्क त्यक्त्वात्मद्युडये ॥
कायेन देहेन मनसा बुद्धया च केवङेः ममत्ववर्जितैः ‹ ईश्वरायैव कम करोमि, न मम फलाय ` इति ममत्वुद्धिशचू- न्यः इन्द्रिैरपि-- केवरुगब्दः कायादिभिरपि प्रयेकं संब- ध्यते--सवेव्यापारेषु ममतावजनाय । योगिनः कर्मिणः कर्म कुवन्ति सङ्ग यक्त्वा फरविषयम् आत्मड्ुद्धये सच््वश्चुद्धये इत्यथे । तस्मात् तत्रैव तव अधिकारः इति कुरु कर्मैव ॥ यस्मा्च-- युक्तः कमेफलं त्यक्त्वा रान्तिमाभोति नेशिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ १२ ॥
युक्तः ‹ ईश्वराय कमोणि करोमि न मम फटाय ` इयेवं समाहितः सन् कममफलं यक्त्वा परियञ्य रान्ति मोक्षा- ख्याम् आप्नोति नैष्ठिकीं निष्ठायां भवां सन्त्व्युद्धिज्ञानप्राधनि- सवैकर्मसंन्यासज्ञाननिष्ठाक्रमेणेति वाक्यशेषः } यस्तु पुनः अयुक्तः असमाहितः कामकारेण करणं कारः कामस्य
कारः कामकारः तेन कामकारेण, कामप्रेरिततयेदयर्थः, ‹ मम फलाय इदं करोमि कमे ' इयेवं फटे सक्तः निबध्यते । अतः त्वं युक्तो भव इलयर्थः ॥
यस्तु परमाथेदक्षीं स.- सवेकमोणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वह्ी । नवद्वारे पुरे देही नैव कुवैन्न कारयन् ॥ १३ ॥
` सर्वाणि कर्माणि सर्वकर्माणि सन्यस्य परिवयञ्य नियं नेमित्तिकं काम्यं प्रतिषिद्धं च तानि सर्वाणि कमणि मनसा विवेकलुद्धथा, कमोदौ अकर्म॑संददनेन संयज्येत्य्थैः, आस्ते तिष्ठति सुखम् । त्यक्तवा्नःकायवचेष्टः निरायासः प्रसन्न- चित्तः आत्मनः अन्यत्र निवृत्तसर्वबाह्य्रयोजन. इति ‹ सुखम् आस्ते इत्युच्यते । वशी जितेन्द्रिय इत्यर्थः । क कथम् आस्ते इति, आह-- नवद्वारे पुरे । सप्र शीर्षण्यानि आत्मन उपरन्िद्वाराणि, अवाक् दवे मूत्रपुरीषविसगौर्थे, त. हरेः नवद्वारं पुरम् उच्यते शरीरम्, पुरमिव पुरम्, आतमैक- स्वामिकम्, तदथप्रयोजनेश्च इन्द्रियमनोवुद्धिविषयैः अनेक- फङनिज्ञानस्य उत्पादकः पौरैरिव अधिष्ठितम् । तस्मिन् नवद्वारे पुरे देद्ी सै कमम संन्यस्य आस्ते, किं विहलेषणेन सर्वो हि देही सन्यासी असंन्यासी वा देहे एव आत्ते,
तच्च अनथकं विशेषणमिति । उच्यते-- यस्तु अज्ञः देही ेहेन्द्रियसंघातमालनात्मदशीं स सर्वोऽपि ' गेहे भूमौ आसने वा आसे ` इति मन्यते । न हि देहमात्रात्मददिनः गेहे इव देहे आसे इति प्रत्ययः संभवति । देहादिसघातव्यतिरिक्ता- त्मद्रईिनस्तु ‹ देहे आसे " इति प्रययः उपपद्यते । परकमैणां च परस्मिन् आत्मनि अविद्यया अध्यारोपितानां विद्यया विवेकज्ञानेन मनसा संन्यास उपपद्यते । उत्पन्नविवेकन्ञानख सवेकमेसंन्यासिनोऽपि गेहे इव देहे एव नवद्वारे पुरे आस- नम् प्रारब्धफलकमंसंस्कारशेषानुवृत्त्या देह एव विरोषविज्ञा- नोत्पत्तेः । देहे एव॒ आस्ते इति अस्त्येव विशेषणफरम्, विद्दविद्रसरत्ययभेदपेक्षत्वात् ॥
यद्यपि कायेकरणकमौणि अविद्या आत्मनि अध्यारो- पितानि ' संन्यस्यास्ते ` इत्युक्तम्, तथापि आट्मस्मवायि तु करतुत्वं कारयितृत्वं च स्यात् इति आज्ञङ्थ आह-- नैव कुवैन् स्वयम्, न च कायेकरणानि कारयन् च्छया प्रव- तेयन् । कि यत् तत् कठत्वं कारयिकतवं च देष्िनः स्वात्म- समवायि सत् संन्यासात् न संभवति, यथा गच्छतो गतिः गमनव्यापारपरित्यागे न स्यात् तदत कि वा खत एव आत्मनः न असि इति? अत्र उच्यते-- न अस्ति आत्मनः
खत. कवैत्वं कारयिवृत्वं च । उक्तं हि (अविकार्योऽय- मुच्यते ' * दारीरस्थोऽपि न करोति न छिप्यतेः इति । ‹ ध्यायतीव छृडायतीव ' इति श्रुते ॥ किच--
© $ © क क न कत्वं न कमाणि खोकस्य खजति प्रभ्रुः ।
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.