Capítulo 22 de 36
· 22
श्रद्धावान् श्रद्धाः कमते ज्ञानम् । श्रद्धाटुत्वेऽपि भवति कश्चित् मन्दप्रस्थानः, अत आह-तत्परः, गुरूपसदनादौ अभियुक्त. ज्ञानर्च््युपाये श्रद्धावान् । तत्परः अपि अजि- तेन्द्रियः स्यात् इयतः आह-- संयतेन्द्रियः, संयतानि विषयेभ्यो निवतितानि यस्य इन्द्रियाणि स संयतेन्द्रियः । य एवंभूतः श्रद्धावान् तत्परः संयतेन्द्रियश्च सः अवद्यं ज्ञान छभते । प्रणिपातादिस्तु बाह्योऽनेकान्तिकोऽपि भवति, मायावित्वादिसंभवात्, न तु तत् श्रद्धावत्त्वादौ इत्येका- न्ततः ज्ञानरुन्ध्युपाय. । कि पुनः ज्ञनराभात् स्यात्
इत्युच्यते-- ज्ञानं र्वा परां मोक्षाख्यां रान्तिम् उपरतिम् ७ ४ 10
अचिरेण क्षिप्रमेव अधिगच्छति । सम्यग्ददरोनात् क्षिप्रमेव मोक्षो भवतीति सवेशाखन्यायप्रसिद्धः सुनिशितः अथः ॥
अत्र संशाय. न कतेव्यः, पापिष्ठो हि संदायः; कथम् इति उच्यते-- अज्ञश्चाञ्चदधानश् संदहायात्मा विनयति । नायं लोकोऽस्ति न परा न सुखं संरायात्मनः ॥
अज्ञश्च अनात्मज्ञश्च अश्रदधानश्च गुरुवाक्यरासखेषु अ- विश्वासर्वांश्च सदायात्मा च सदायचित्तश्च विनश्यति । अज्ञा- श्रहधानौ यद्यपि विनश्यतः, न तथा यथा संशयात्मा । सदायात्मा तु पापिष्ठः सर्वेषाम् । कथम्? नायं साधारणोऽ- पि खोकोऽस्ति | तथा न परः छोकः । न सुखम्, तत्रापि संदायोत्पत्ते" सदायात्मनः सदायचित्तस्य । तस्मात् संशयो न कतेव्यः ॥
कस्मात् योगसंन्यस्तकमोणं ज्ञानसंछिन्नसं रायम् । आत्मवन्तं न कमोणि निबध्नन्ति धनंजय ॥४१॥
योगसन्यस्तकमाणं परमाथेदरनखक्षणेन योगेन सन्य- स्तानि कमांणि येन परमाथेदरिना धमोधमाख्यानि तं
योगसंन्यस्तकमोणम् । कथं योगसंन्यस्तकर्मेलयाह-- ज्ञान~ संच्िन्नसंदायं ज्ञानेन आस्मेश्वरैकत्वददौनरुक्षणेन संछिन्नः संचयो यस्य स. ज्ञानसंछिन्नसंशयः । य एवं योगरसंन्यस्त- कमं तम् आत्मवन्तम् अप्रमत्तं गुणचेष्टालूपेण दृष्टानि कमांणि न निबध्नन्ति अनिष्टादिरूपं फं नारभन्ते हे धनजय ॥
यस्मात् कमेयोगानुष्ठानात् अ्युद्धिश्वयहेतुकनज्ञानसंछि- ज्रसंशयः न निबध्यते कमेभिः ज्ञानाभिदग्धकर्मत्वादेव, यस्माच्च ज्ञानकमांसुष्ठानविषये संशयवान् बिनरयति-
तस्मादज्ञानसंभूल हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः । चिनत्वेन संदाथं योगमातिष्टोत्ि्ठ भारत ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रचां संहितायां वैयासिक्यां भीष्मपवेणि श्रीमद्धगवद्रीतासुपनिषस्ु ब्रह्मविद्यायां योगसाखे श्रीकृष्णाजुंनसंचादे कर्मयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ तस्मात् पापिश्ठम् अज्ञानसंभूतम् अज्ञानात् अविवेकात् जातं हृत्स्थं हृदि बुद्धौ स्थितं ज्ञानासिना शोकमोहादिदोष- हरं सम्यग्दशेनं ज्ञानं तदेव असिः खङ्खः तेन ज्ञानासिना
आत्मनः स्वस्य, आत्मविषयत्वात् संरायस्य । न हि परस्य | ऋ, प # क क, के, क
संशायः परेण च्छेत्तव्यतां प्राप्रः, येन स्वस्येति विरोष्येत । अतः आत्मविषयोऽपि स्वस्यैव भवति । छिन्तवा एनं संशयं स्वविनाश्हेतुभूतम्, योगं सम्यग्दशेनोपायं कमायुष्ठानम् आतिष्ठ कर्वियथेः । उत्तिष्ठ च इदानी युद्धाय भारत इति ॥
इति श्रीमत्परमहसपरिाजकाचायंस्य भश्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपाद-
शिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतो श्रीमद्धगवद्रीताभष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥
ध ॥ श्रीमदगवद्रीतामाष्यम् ध 1 -- | न पचमोऽघ्यायः त द्ध | \ ट द
& मण्यकमं य` पश्येत् ` इत्यारभ्य ‹स क युक्त. कत्सकमेकृत् ' ‹ ज्ञानाभिदग्ध- कमोणम् ` ‹ शारीरं केवर कमं कु्वेन् ' ' यदच्छाङामसंतुष्ट. ` ‹ ब्रह्मापेणं ब्रह्म हवि ` ‹ कमेजान् विद्धि तान् सवौन् ‹ स्वं कमांखिरं पाथं ` ‹ ज्ञानाभि. सवंकमांणि ` ‹ योगसंन्यस्तकमाणम् ` इयेतैः वचनैः सर्वक- मैसंन्यासम् अवोचत् भगवान् । ° छिन्त्वैनं संशाय योगमा- तिष्ठ: इत्यनेन वचनेन योगंच क्मौनुष्ठानरुक्षणम् अनु- तिष्ठ इत्युक्तवान् । तयोरुमयोशच कमौनुष्ठानकर्मैसंन्यासयो. सितिगतिवत् परस्परविरोधात् एकेन सह कतुंमशक्यत्वात्, काठभेदेन च अनुष्ठानविधानाभावात्, अथौत् एतयो. अन्य- तरकतव्यताप्राप्तौ सवां यत् प्ररास्यतरम् एतयोः कमाुष्ठा- नक्म॑संन्यासयोः तत् करत॑व्यं न इतरत् इत्येवं मन्यमान.
प्रश्स्यतर बुभुत्सया अञ्ैन उवाच---८ संन्यासं कर्मणां कृष्ण › इत्यादिना ॥
नतु च आत्मविद्. ज्ञानयोगेन निष्ठां प्रतिपिपाद्यिषन् पूर्वोदाहृतैः वचनै भगवान् सवैकमेसंन्यासम् अवोचत्, न तु अनात्मज्ञख । अतश्च कमोनुष्टानकमसन्यासयोः भिन्नपुरुषविषयस्वाच् अन्यतरस्य प्रशस्यतरत्वबुभुत्सया अय पर्न. अनुपपन्नः । सलयमेव त्वद्भिभ्रायेण प्रश्रो न उपपद्यते; ष्टुः स्वाभिप्रयेण पुनः प्रन्नः युञ्यत एवेति वदामः । कथम्? पूर्वोदाहृतैः वचनै. भगवता कमैसंन्यासस्य कर्तै- व्यतया विवक्षितत्वात्, प्राधान्यमन्तरेण च कतार तस्य कर्तग्यत्वासंभवात् अनात्मविद्पि कतौ पक्षे प्राप्र अनूद्यत एव, न पुन. आत्मवित्कवरैकत्वमेव संन्यासस्य विवक्षितम्, इयेवं मन्वानस्य अञ्जनस्य कमोनुष्ठानकमेसंन्यासयोः अवि- दरत्पुरुषकवकत्वमपि अस्तीति पूर्वोक्तेन प्रकारेण तयो. पर- स्परविरोधात् अन्यतरस्य कतेव्यत्वे प्राप्रे प्रशस्यतरं च कतेग्यम् न इतरत् इति प्रशस्यतरविविदिषया प्रभः न अनुपपन्नः ॥
प्रतिवचनवाक्याथनिरूपणेनापि श्रुः अभिप्रायः एवमे- वेति गम्यते । कथम् ' संन्यासकर्मयोगौ निःश्रेयसकरौ
तयोस्तु कमेयोगो विशिष्यते इति प्रतिवचनम् । एतत् निरूप्यम्-- किम् अनेन आत्मवित्ककैकयो. संन्यासक- मेयोगयो. निःश्रेयसकरत्वं प्रयोजनम् उक्त्वा तयोरेव छऊत- चित् विशेषात् कर्मसंन्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्वम् उच्यते £ आहोस्वित् अनात्मवित्ककैकयोः सन्यासकमेयो- गयोः तदुभयम् उच्यते £ इति । किचातः-- यदि आत्म- वित्करैकयोः कर्मसन्यासक्मयोगयोः निःशेयसकरत्वम्, तयोस्तु कमसन्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्वम् उच्यते; यदि वा अनात्मवित्कटैकयोः संन्यासकर्मयोगयोः तदुभयम् उच्यते इति । अत्र उच्यते- आत्मवित्कतृकयोः संन्यास- कभेयोगयो. असंभवात् तयोः नि.भ्रेयसकरत्ववचनं तदी- याच्च कमेसन्यासात् कममयोगस्य विशिष्टत्वाभिधानम् इये- तत् उभयम् अनुपपन्नम् । यदि अनात्मविदः कमसन्यासः तस्मतिकूकश्च कर्मानुष्ठानलक्षणः कमयोग. संभवेताम्; तदा तयोः नि;भरेयसकरत्वोक्ति. कर्मयोगस्य च क्मेसंन्या- सात् विषशिष्टत्वाभिधानम् इ्येतत् उभयम् उपपद्येत । आत्म- विदस्तु संन्यासकर्मयोगयोः असंभवात् तयोः नि.श्रेयस- करत्वाभिधानं क्मसंन्यासाञ्च कर्मयोगः विशिष्यते इति च अनुपपन्नम् ॥
, अत्र आह-- किम् आत्मविदः संन्यासकमेयोगयोः उभयोरपि असंभवः: आहोस्वित् अन्यतरस्य असंभवः? यदा च अन्यतरख असंभवः, तदा कि कमेसंन्यासस्य, उत कर्मयोग £ इति, असंभवे कारणं च वक्तव्यम् इति । अत्र उच्यते-- आत्मविदः निवृत्तमिथ्याज्ञानत्वात् बिपयेय- ज्ञानमस्य कर्मयोगस्य असंभवः स्यात् । जन्मादिसवेवि- क्रियारहितत्वेन निष्कियम् आत्मानम् आत्मत्वेन यो वेत्ति तस्य आत्मविदः सम्यग्दश्चनेन अपास्तमिध्याज्ञानस्य निष्कि- यात्मस्वरूपावस्थानलक्षणं सवेकमसंन्यासम् उक्त्वा तद्धिपरी- तस्य॒ मिथ्याज्ञानमृखकवैतवाभिमानपुरःसरस्य सक्रियात्म- स्वरूपावस्थनरूपस्य कर्मयोगस्य इह गीताश्चाञ्चे तत्र तल आत्मस्रूपनिरूपणग्रदेशेषु सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञानतत्कायेति- रोधात् अभावः प्रतिपाद्यते यस्मात्, तस्मात् आत्मविदः निवृत्तमिथ्याज्ञानस्य विपयेयज्ञानमूढः कमेयोगो न संभव- तीति युक्तम् उक्तं स्यात् ॥
केषु केषु पुनः आत्मखरूपनिरूपणप्रदेरोषु आस्मव्रिद कर्माभावः प्रतिपाद्यते इति अत्र उच्यते- अविनाशि तु तत्ः इति प्रकु ‹ य एने वेत्ति हन्तारम्." ‹ बेदाविनारिनं नियम्" इलयादौ तत्र तत्र आत्मविदः कर्माभावः उच्यते ॥
नञु च कमेयोगोऽपि आत्मस्वरूपनिरूपणम्रदेशेषु तत्र तत्र प्रतिपाद्यते एव; तद्यथा-- ' तस्माद्युध्यस्व भारत ` ‹ स्वधमे- मपि चावेक््य ` ‹ कर्मण्येवाधिकारस्ते इत्यादौ । अतश्च कथम् आस्मविद्. कमेयोगस्य असंभवः स्यादिति? अत्र उच्यते-- सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञानतत्कायेविरोधात्, ` ज्ञानयोगेन सां- ख्यानाम् ' इयनेन सांख्यानाम् आत्मतत्वविदाम् अनात्म- वित्कर्वककर्मयोगनिष्ठातः निष्करियात्मस्वरूपावस्थानरक्षणा- याः ज्ञानयोगनिष्ठाया प्रथक्छरणान्, कृतङ्ृत्यत्वेन आत्मविद्; प्रयोजनान्तराभावात्, ‹ तस्य कार्यं न विद्यते" इति करतैव्या- न्तराभाववचनाच्, "न कमेणामनारम्मात् ` “संन्यासस्तु महा- बाहो दु.खमाप्रुमयोगतः ' इत्यादिना च आत्मज्ञानाङ्गत्वेन कर्मयोगस्य विधानात्, ‹ योगारूढस्य तस्यैव राम. कारणु- च्यते › इत्यनेन च उत्पन्नसम्यग्दर्चनस्य कमंयोगाभावचचनात्; दासीर केवरं कमं कुवन्नाप्रोति किल्विषम् ` इति च शरीर- स्थितिकारणातिरिक्तस्य कर्म॑णो निवारणात्, (नैव किचि- त्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ` इत्यनेन च शरीरस्थिति- मा्रप्रयुक्तेष्वपि दशेनश्रवणादिकिमेखु आत्मयाथात्म्यविद्ः ‹ करोमि `: इति प्रययस्य समाहितचेतस्तया सदा अकतेव्य- त्वोपदेशात् आत्मतत्त्वविद सम्यग्द शेनविरुद्धो मिथ्याज्ञान-
हेतुकः कमयोगः स्वप्रेऽपि न समतियतुं शक्यते यस्मात्; तस्मात् अनात्मवित्ककैकयोरेव संन्यासकमेयोगयोः निश्रेय- सकरत्ववचनम्, तदीयाच्च कमसंन्यासात् पूवोक्तात्मवित्क- ठकसर्वक्मसंन्यासविलक्षणात् सलेव कठैत्वविज्ञाने कर्मैक- देशबिषयात् यमनियमादिसदितत्वेन च दुरवुष्टेयात् सुकर- त्वेन च कर्मयोगस्य विशिष्टत्वाभिधानम् इयेवं प्रतिवचन- वाक्याथनिरूपणेनापि पूर्वोक्तः प्रष्टुरमिप्रायः निश्चीयते इति स्थितम् ॥
८ ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते ` इलयत्र ज्ञानकमंणो. सह असं- भवे °यच्छेय एतयोः तद्भूहि ` इयेवं प्ष्टोऽुनेन भगवान् सांख्यानां संन्यासिनां ज्ञानयोगेन निष्ठा पुनः कमेयो- गेन योगिनां निष्ठा भ्रोक्तति निणेयं चकार । ८ न च संन्य- सनादेव केवखात् सिद्धि समधिगच्छति इति वचनात् ज्ञानसहितस्य सिद्धिसाधनत्वम् इष्टम्, कमेयोगस्य च, विधानात् । ज्ञानरहितस्य संन्यास श्रेयान्, किंवा कमै- योगः श्रेयान् ' इति एतयोः विह्ेषबुमुस्सया-
अज्ञेन उवाच-- संन्यासं कमेणां कृष्ण पुनर्योगं च राससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे बहि सुनिधितम् ॥ १॥
संन्यासं परित्यागं कर्मणां श्चाञ्जीयाणाम् अनुष्ठेयविशे- षाणां शंससि प्रशंससि कथयसि इत्येतन् । पुन" योगं च तेषामेव अनुष्ठानम् अवदयकतेव्यं शंससि । अतः मे कतरत् श्रेय. इति संशय -- कि कमोनुष्ठानं श्रेयः, किं वा तद्धा- नम् इति । प्रशस्यतरं च अनुष्ठेयम् । अतश्च यत् श्रेय प्रशस्यतरम् एतयोः कम॑सन्यासकममयोगयोः यद्नुष्ठानात् श्रेयोवाप्निः मम स्यादिति मन्यसे, तत् एकम् अन्यतरत् सह् एकपुरुषानुषठेयत्वासंभवात् मे ब्रुहि सुनिश्चितम् अभिप्रेतं
खाभिप्रायम् आचक्षाणो निणेयाय श्रीभगवलुवाच-- श्रीभगवाचुवाच- # € [^> क संन्यासः कमेयोगश्च निःग्रेयसकराबुमौो । € $ © ॐ क भ
संन्यास. कर्मणां परिलयागः कममयोगश्च तेषामनुष्ठानं ४९। ९ ~ (+ र ० $ € ४९ त्पचतिहेतुत्वेन भ तो उभो अपि निःश्रेयसकरौ मोक्ष कबाते ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेन । उभौ यद्यपि निःश्रेयसकरौ, तथापि तयोस्तु निःश्रेयसहेत्वोः कमैसंन्यासात् केवखात्् कमैयोगो विशिष्यते इति कमेयोगं स्तौति ॥
कस्मान् इति आह- ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो नदे न काङ्कति) निदेन्टो हि महाबाहो सुखं बन्धात्पसुच्यते ॥
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.