Capítulo 19 de 36
· 19
यदि तव इश्वरस्य रागादिदोषाभावात् सवैप्राणिषु अचु- जिषघृक्षायां तुल्यायां सवेफटप्रदानसमर्थे च त्वयि सति ‹ वासुदेवः सवम् इति ज्ञानेनैव मुमुक्षवः सन्तः कस्मात् त्वामेव सर्वे न प्रतिपद्यन्ते इति? इणु तत्र कारणम्-
£. सि क काङ्कन्तः कमणां सिडि यजन्त इह देवताः । क्षिपं हि मानुषे लोके सिदिभेवति कमेजा ॥
काह्भन्तः अभीप्सन्तः कममणां सिद्धिं फरुनिष्पत्ति प्राथ- यन्तः यजन्ते इह अस्मिन् रोके देवताः इन्द्राग्रथाद्याः; ‹ अथ योऽन्यां देवतामुपास्ते अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद् यथा पञ्युरेवं स देवानाम् इति श्रुतेः । तेषां हि भिन्नदेवता-
याजिनां फटाका्विणां क्षिप्रं शीघं हि यस्मात् मानुषे रोके, मनुष्यरोके हि शाखराधिकारः । क्षिप्रं हि मानुषे रोके › इति विशेषणात् अन्येष्वपि कमैफठसिद्धि दशयति भगवान् । मानुषे रोके वणौश्रमादिकमौणि इति विरोषः, तेषां च वणोश्रमादययधिकारिकमेणां फठसिद्धिः क्षिप्रं भवति । कमजा
मानुषे एव रोके वरणाश्रमादिकर्माधिकारः, न अन्येषु रोकेषु इति नियमः किनिमित्त इति £ अथवा वणौश्रमादि- भविभागोपेताः मचुष्याः मम ॒वत्म॑ अनुवर्तन्ते सर्वशः इत्युक्तम् । कस्मात्पुनः कारणात् नियमेन तवैव वस्म॑ अलु- वतेन्ते न अन्यस्य इति: उच्यते--
चातुवेण्य मया खष्टं गणक्मविभागङ्ाः । तस्य कतोरमपि मां विडथकतीरमव्ययम् ॥
चत्वार एव वणोः चातुर्वण्यं मया ईश्वरेण सृष्टम् उत्पा- दितिम्; ‹ ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत्" इ्यादिश्रतेः । गुणक- मेविभागक्षः गुणविभागश्च कर्मविभागकश्च । गुणाः सत्त्व- रजस्तमांसि । तत्र॒ सात्त्विकस्य सत्त्वप्रधानस्य ब्राह्मणस्य ८ शमो दमस्तपः ° इयादीनि कर्माणि, सत््वोपसर्जनरजःप्रधा-
नस्य क्षन्नियस्य शोयेतेजःश्रश्तीनि कर्माणि, तमडपसजै- नरजःप्रधानस्य वैश्यस्य छष्यादीनि कमौणि, रजउपसर्जन- तमःप्रधानस्य शद्रस्य द्युशरुषेव कम इत्येवं गुणकर्मविभागशः चातुर्वण्यं मया खष्टम् इयथः । तच्च इदं चातुर्वण्यं न अन्येषु रकेषु, अतः मानुषे रोके इति विदेषणम् । हन्त तर्हिं चातुवेण्यस्य सगादेः कमणः कैतवात् तत्फठेन युज्यसे, अतः न त्वं निलयसुक्तः नित्येन्धरश्च इति? उच्यते-यद्यपि मायासंम्यवहारेण तस्य कमणः कतौरमपि सन्त मा परमा- धेत. विद्धि अकतोरम् । अत एव अव्ययम् असंसारिणं च मां विद्धि ॥
येषां तु कमणां कतारं मां मन्यसे परमार्थतः तेषाम् अकत एवाहम्, यतः- न मां कमोणि लिम्पन्तिन मे कमेफटे स्प्हा । इति मां योऽभिजानाति कमेभिने स बध्यते ॥
न मां तानि कमांणि छिम्पन्ति देहाद्यारम्भकत्वेन, अहं- काराभावात् । न च तेषां कमेणां फट्ेषु मे मम स्पृहा तृष्णा । येषां तु ससारिणाम् “ अहं कतौ ` इलयभिमानः कमैसु, स्पा तत्फलेषु च, तान् कमाणि छिम्पन्ति इति युक्तम्, तदभावात् न मां कमोणि छिम्पन्ति । इति एवं यः
अन्योऽपि माम् आसत्वेन अभिजानाति ' नाहं कतां न मे कमफटठे स्पृहा इति सः कमेभिः न बध्यते, तस्यापि न देहा- द्यारम्भकाणि कमांणि भवन्ति इयथः ॥ ‹ नाहं कतौ न मे कमेफटे स्प्हा ' इति- एवं ज्ञात्वा कृतं कमे पूर्वैरपि सखख्चुभिः। कुरु कर्मैव तस्मात्वं पूर्वैः पूवैतर कूलम् ॥ १५॥ एवं ज्ञात्वा छृतं कमं पूर्वैः अपि अतिक्रान्तः सुयुश्चुभिः । कुरु तेन कर्मैव त्वम्, न तृष्णीमासनं नापि संन्यासः कर्तव्यः, तस्मात् त्वं पूर्वैरपि अनुष्ठितत्वात्, यदि अनात्मज्ञः त्वं तदा आत्मञयुद्यथेम्, तत्त्वविश्ेत् रोकसंपरहार्थं पूर्व जनकादिभिः पृवैतरं कृतं न अधुनातनं छृतं निवैर्तितम् ॥ तत्र कम॑चेत् कतेव्यं॑त्वहचनादेव करोम्यहम्, किं वि्ोषितेन ' पूर्वैः पृरव॑तरं कृतम् ` इत्युच्यते, यस्मात् महत् वैषम्यं कमणि । कथम् कि कमे किमकर्मेति कवयोऽप्यन्न मोहिताः । तत्ते कमे प्रवक््यामि यज्ज्ञात्वा मोश््यसेऽद्यभावत् ॥ १६॥
कि कम किं च अकम इति कवय, मेधाविनः अपि अत्र अस्मिन् कमोदिविषये मोहिताः मोहं गताः । तत् अतः ते तुभ्यम् अहं कमे अकमै च प्रवक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा विदित्वा कमोदि मोक्ष्यसे अश्युभात् संसारात् ॥
न चैतत्त्वया मन्तव्यम्--कम नाम देहादिचेष्टा छोाकभ्र- सिद्धम्, अकम नाम तदक्रिया तृष्णीमासनम्; किं तत्र बोद्धव्यम्? इति । कस्मात्, उच्यते-
४९ 9 क, * कमणो द्यपि बोव्यं बोडव्यं च विकमणः । ९ के $ © अकमेणओअ बोद्धव्यं गहना कमणो गतिः ।१५७॥
कमेणः शाद्खविदहितस्य हि यस्मात् अपि असि बोद्ध- व्यम्, बोद्धव्यं च अस्त्येव विकमेणः प्रतिषिद्धस्य, तथा अकमेणश्च तृष्णीं भावस्य बोद्धव्यम् अस्ति इति त्रिष्वप्यध्या- हारः कतव्य । यस्मात् गहना विषमा दुर्ञेया-- कर्मणः इति उपलक्षणार्थं कमोदीनाम्-- कमोकमेविकमेणां गतिः याथात्म्यं तत्वम् इयथः ॥
कि पुनस्तच्त्वं कमोदेः यत् बोद्धव्यं वक््यामि इति प्रति- ज्ञातम्? उच्यते-
कमेप्यकम यः पटयेदकमेणि च कमे यः। स बुदधिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्लकमेक्रत् ॥
कमणि, क्रियते इति कमं व्यापारमात्रम्, तस्मिन् कमणि अकम कर्माभावं य पश्येत्, अकर्मणि च कर्मा- भावे कठैतन्त्रत्वात् प्रवृत्तिनिवत््योः--वस्तु अप्राप्यैव हि सवै एव क्रियाकारकादि व्यवहारः अविधाभूमो एव--कमं यः पर्येत् परयति, सः बुद्धिमान् मनुष्येषु, सः युक्तः योगी च, त्सक्मछत् समस्तक्मङ्ृच्च स., इति स्तूयते कमांक्म-
नयु किमिदं विरुद्धमुच्यते ' कमणि अकम यः पर्येत् ¦ इति ‹ अकर्मणि च क्म ` इति, न हि कम अक्रमे स्यात्, अकर्म वा कस । तत्र विरुद्धं कथं पश्येत् द्रा ~ न, अकमे एव परमाथेतः सत् कर्मवत् अवभासते मूढदृष्टेः छोकस्य, तथा कर्मैव अकर्मवत् । तत्र यथाभूतदक्चनाथैमाह भग- वान्-- ‹ कर्मण्यकम॑य. पर्येत्: इवयादि । अतो न विरुद्धम् । बुद्धिमन्त्वाद्युपपत्तेश्च । ‹ बोद्धव्यम् ` इति च यथाभूतद्शेनमुच्यते । न च विपरीतज्ञानान् अञ्युभात् मोक्षणं स्मात्; "यत् ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽद्यभात्ः इति च
उक्तम् । तस्मात् कर्माकमेणी विपर्ययेण गृहीते प्राणिमि
तद्विप्ययग्रहणनिवृत्त्य्थं भगवतो वचनम् " कर्मण्यकर्म यः इत्यादि । न च अत्र कमोधिकरणमकर्म अस्ति, कुण्डे बद्- राणीव । नापि अकमोधिकरणं कर्मास्ति, कमौभावत्वादक- मणः । अतः विपरीतगृहीते एव कर्माकर्मणी दौकिकैः, यथा मृगतृष्णिकायामुदकं शुक्तिकायां वा रजतम् । नव कमै कर्मैव सर्वेषां न कचित् व्यभिचरति-- तन् न, नौस्थस्य नावि गच्छन्द्यां तटस्थेषु अगतिषु नगेषु प्रतिकूल- गतिदशैनात्, दूरेषु च्चुषा असंनिष्षटेषु गच्छत्सु गलयभा- वदशनात्, एवम् इहापि अकर्मणि कर्मदशनं कर्मणि च अ- कर्मदर्शनं विपरीतदञ्चैनं येन तन्निराकरणाथमुच्यते ‹ कम- ण्यकमे यः पर्येत् इत्यादि ॥
तदेतत् उक्तप्रतिवचनमपि असकृत् अलयन्तविपरीतदशेन- भाविततया मोयुह्यमानो रोकः श्रुतमपि असकृत तत्त्वं विस्मय विस्मय भिध्याप्रसङ्गम् अवतायोवताये चोदयति इति पुनः पुनः उत्तरमाह भगवान्, दुर्विज्ञेयत्वं च आछक्ष्य वस्तुनः । ‹ अब्यक्तोऽयमचिन्योऽयम् ' ‹ न जायते म्रियते इतयादिना आत्मनि कमोभावः श्रुतिस्पृतिन्यायप्रसिद्ध. उक्त वक्ष्यमाणश्च । तस्मिन् आत्मनि कर्माभावे अकमेणि कमेवि- परीतददीनम् अलयन्तनिरूढम्, यतः, ‹ कि कमं किमकर्मेति
कवयोऽप्यत्र मोहिताः ` । देहाद्याश्रयं कम आत्मन्यध्यारोप्य अहं कती, मम एतत् कमे, मया अस्य कमणः फलं भोक्तव्यम्” इति च, तथा ˆ अहं तूष्णीं भवामि, येन अदं निरायासः अक्रमो सुखी स्याम्” इति कायंकरणाश्चयं व्यापारोपरमं तत्कृतं च सुखित्वम् आत्मनि अध्यारोप्य (न करोमि किंचित्, तूष्णी सुखमासे" इति अभिमन्यते छोकः । तत्रेदं छोकस्य विपरीतदशेनापनयाय आह भग- वान्-- ‹ कमैण्यकमे यः परयेत् ' इत्यादि ॥
अत्र च कर्म कर्मैव सत् कार्यकरणाश्रयं कमेरहिते अविक्रिये आत्मनि सर्वैः अध्यस्तम्, यतः पण्डितोऽपि ‹ अहं करोमि † इति मन्यते । अतः आर्मसमवेततया सवै- रोकप्रसिद्धे कर्मणि नदीकूरस्थेष्विव वृक्षेषु गतिप्रात्तिो- म्येन अकम कमौभावं यथाभूतं गलयभावमिव वृक्षेषु यः पश्येत्, अक्मेणि च कायेकरणव्यापारोपरमे कर्मवत् आत्मनि अध्यारोपित, " तृष्णीं अकुर्वन् सुखं असेः इत्यहंकाराभिसंधिहेतुत्वात्, तस्मिन् अकर्मणि च कमं यः पश्यत्, यः एवं कमाकमंविभागज्ञः सः बुद्धिमान् पण्डितः मनुष्येषु, सः युक्तः योगी कृत्लकमङृश्च सः अह्युभत् मो- क्षितः कृतकृत्यो भवति इव्यथः ॥
अयं शोकः अन्यथा व्याख्यात. केचित् । कथम् £ नि- ल्यानां किङ कमेणाम् ईश्वरार्थं अनुष्ठीयमानानां तत्फखाभा- वात् अकमीणि तानि उच्यन्ते गीण्या वृत्त्या । तेषां च अकरणम् अकम, तञ्च ॒प्रत्यबायफरत्वात् कमे उच्यते गौण्यैव वृत्त्या । तत्र नित्ये कमेणि अकम यः पयेत् फङाभावात्; यथा घेचुरपि गौः अगोः इत्युच्यते क्षीराख्य फलं न प्रयच्छति इति, तद्त् । तथा नियाकरणे तु अक- मणि च कम यः पयेत् नरकादिप्रयवायफलं प्रयच्छति इति ॥
नैतत् युक्त व्याख्यानम् । एवं ज्ञानात् अद्युभात् मोक्षा- नुपपत्तेः ‹ यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽ्ुभात् इति भगवता उक्त वचनं बाध्येत । कथम्? निलयानामनुष्ठानात् अ्युभात् स्यात् नाम मोक्षणम्, न तु तेषां फलाभावज्ञानात् । न हि नित्यानां फराभावज्ञानम् अद्युभसुक्तिफरुत्वेन चोदितम्, नियकमेज्ञान वा । न च भगवतैवेहोक्तम् । एतेन अकमेणि कमैदशेनं ्रस्युक्तम् । न हि अकर्मणि ‹ कमे ' इति दशनं कत॑न्यतया इह चोधते, निस्य तु कर्व्यतामात्रम् । न च “अकरणात् निलयस्य प्रत्यवायो भवति, इति विज्ञानात् किचित् फलं स्यात् । नापि नित्याकरणे ज्ञेयत्वेन चोदितम् । नापि ‹ कमे
अकः इति मिभ्यादश्चेनात् अश्चुभात् मोक्षणं बुद्धिमन्तं युक्तता छृत्सरकभेकरत्त्वादि च फम् उपपद्यते, स्तुतिर्वा । मिथ्याज्ञानमेव हि साक्षात् अञ्चुभरूपम् । कुतः अन्यस्माद्- शुभात् मोक्षणम् न हि तमः तमसो निवतेकं भवति ॥
ननु कर्मणि यत् अकमैददीनम् अकमंणि वा कर्मदर्शनं न तत् मिथ्याज्ञानम्, कि तर्हिं? गौणं फरूमावामावनिमित्तम्- न, कर्माकर्मविज्ञानादपि गौणात् फरस्य अश्रवणात् । नापि श्रतहान्यश्रुतपरिकल्पनायां कश्चित् विशेष उपरूभ्यते । स्वश्च- ब्देनापि शक्यं वक्तुम् ‹ नियकमणां फलं नासि, अकरणाश्च तेषां नरकपातः स्यात् ` इति, तत्र व्याजेन परव्यामोहषू- पेण ‹ कमेण्यकमे यः पयेत् › इद्यादिना किम् तन्न एवं व्याचक्षाणेन भगवतोक्तं वाक्य छोकनव्यामोहाथेमिति व्यक्तं कदिपितं स्यात्। न च एतत् छद्यरूपेण वाक्येन रक्षणीयं वस्तु, नापि शब्दान्तरेण पुनः पुनः उच्यमानं सुबोधं स्यात् इयेवं वक्तुं युक्तम् । “ कमेण्येवाधिकारस्ते ` इयत्र हि स्फुटतर उक्तः अथः, न पुनवैक्तव्यो भवति । स्वैन्न च प्रहस्तं बोद्धव्यं च कतँव्यमेव । न निष्प्रयोजनं बोद्धन्यमित्युच्यते ॥
न च मिथ्याज्ञानं बोद्धन्यं भवति, तस्मत्युपस्थापितं वा वस्त्वाभासम् । नापि निलानाम् अकरणात् अभावात् प्रय-
वायभावोतपत्तिः ` नासतो विद्यते भावः” इति वचनात् ¦ कथं असतः सलनायेत' इति च दर्दितम् असतः सजन्म- प्रतिषेधात् । असतः सदुत्पत्ति बुवता असदेव सद्धवेत्, स- चापि असत् भवेत् इत्युक्तं स्यात् । तज्च अयुक्तम्, सर्व- प्रमाणविरोधात् । न च निष्फटं विदध्यात् कम शाखम्, दुःखस्रूपत्वात्, दुःखस्य च वुद्धिपूवैकतया का्यत्वानुपपत्तेः। तदकरणे च नरकपाताभ्युपगमात् अन्थायैव उभयथापि करणे च अकरणे च शाङ्खं निष्फलं कसर्पितं स्यात् । स्वाभ्युपगमविरोधश्च ‹ निलयं निष्फलं कर्मं ' इति अभ्युप- गम्य ^ मोक्षफलाय ' इति ्रुवतः । तस्मात् यथाश्रुत एवाथे. ‹कमेण्यकमं यः ` इद्यादेः । तथा च व्याख्यातः अस्माभिः छोकः ॥
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.