Chapter 27 of 56
· 27
स यदि ब्रूयात्--- भगवन्, वह्यमाने च्छिद्यमाने वा देह प्रत्यक्षा वेदना, अदानायादिनिमित्त च प्रयक्ष दुःख मम) परश्ायमात्मायमात्मापहतपाप्मा विरजो विस्॒युविशोको विजिघत्सोऽपिपास स्ेगन्धरसवजित श्रूयते सबेश्ुतिषु
स्मृतिषु च कथ तद्विलक्षण अनेकससारध्मैसयुक्त परमा- र्मानमात्मलेन मा च ससारिण परमासल्वेन अभिभिव दीतत्वेन प्रतिपद्येय! ससारी च सन् सवौभ्युद्यनि भ्रेयस- साधने अधिकृत अभ्युदयनि भ्रेयससाधनानि कमणि तत्सा- धनानि च यज्ञोपवीता हीनि कथ परियजेयमिति ॥ ३३ ॥
त प्रति ब्रूयत्-- यदवोचो द्यमाने च्छिद्यमाने वा देह प्रयक्षा वेदनोपरभ्यते ममेति, तदसत् । कस्मात्? दद्यमाने निछियमान इव वृक्षे उपख्ब्धुरुपरभ्यमाने कमेणि शरीरे दाह- न्छेदवेदनाया उपलङभ्यमानलात् दाहादिसमानाश्रयैव वेदना । यत्र हि दाह छेदो वा क्रियते ततैव व्यपदिशति दाहादि वेदना छोक;, न वेदना दहाद्युपन्धरीति । कथम्? कते वेवनेति पष्ट दिरसिमे वेदना उरसि उदरे इति वा यत्र दाहादिस्तत्रैव व्यपदिशति, न तूपङब्यरीति । यश्युपरब्धरि वेदना खात् बेदनानिमित्त वा दाहच्छेदादि वेदनाश्रयत्वेनोप- दिरोदाहायाश्रयवत् ॥ ३४ ॥
स्वय च नोपलभ्येत, चघ्चुगेतरूपचत् । तस्मात् दादच्च्छेदा-
दिसमानाश्नयत्वेन उपरभ्यमानत्वाहाहादिषत् कर्मभूतैव बेद- ना । भावरूपत्वाच्च साश्रया तण्ड्टपाकवत् । वेदनासमासाश्रय
एव तत्सस्कार स्मृतिसमानकार एवोपरुभ्यमानत्वात् वेव्- नाबिषय तननिमित्तविषयश्च देषोऽपि सस्कारसमानाश्रय एव । तथा चोक्तम्-- रूपसस्कारतुस्याधी रागद्ेषौ भय च यत् । गृष्यते धौीश्रय तस्माजज्ञाता शुद्धोऽभय सदा ॥ ३५ ॥
किमाश्रया पुन रूपादिसस्कारादय इति, उन्यते-- यत्र कामादय । क्र पुनस्ते कामाद्य † "काम सकस्पो विचि कित्साः इलयादिश्ुते बुद्धाबेव । ततैव रूपादिसस्कारादयोऽपि, ‹ कस्मिन्चु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति हृद्ये ` इति श्रुते । ।कामा येऽस्य हृदि श्रिता: "तीर्णो हि यदा स्वान् शोकान् हद यस्य ` ^ असङ्गो ह्ययम् ` ‹ तद्य अस्यैतदतिच्छन्दा ` इलया- दिश्चुतितेभ्य, ‹ अविकार्योऽयसुन्यते ‹(अनादित्वानर्भुण त्वात्, इयादिभ्य -- इन्छाटेषादि च कषेत्रस्यैव निषयस्य धर्मो नात्मन इति-- स्षृतिभ्यश्च कर्मस्थेवा्यद्धि नास्मस्था इति ॥ ३5 ॥
अतो ल्पादिसस्कारयायुद्धिखवन्धाभावात् न परस्मादा- त्मनो बिखक्षणस्त्वमिति प्रयक्षादिषिरोधाभावात् युक्त पर एवात्माहमिति प्रतिपततुमर, ( तदात्मानमेववेदह ब्रह्मास्मीति ` ‹ एकपैवाऽनुद्रषटन्यम ' “ अहमेवाधस्तात् ' ‹ आत्मैवाधस्तात् '
ˆ सवेमात्मान पर्येत् ' “यत्र त्वस्य सभमातमेव (इद् सै यदयमात्मा (स एषोऽकर, ° अनन्तरमबाह्यम् ‹सबा- हयाभ्यन्तरो ह्यज ` ' ब्रहमवेदम् ‹ एतया यारा प्रापद्यत "प्रज्ञानस्य नामधेयानि ` ‹ सय ज्ञानमनन्त ब्रह्म ' तस्माद्रा “ तत््रष्टा तदेवानुप्राविरात्' (एको देव॒ सयैभृतेषु गूढ सवैव्यापी ` अशरीर शरीरेषु › ८ न जायते भ्रियते, ‹ खघ्रा- न्त जागरितान्तय् ` "स म आत्मेति विन्यात्' ' यस्तु स- बौणि भूतानि ` ‹ तदेजति तन्नैजति ` "वेनस्तत्पश्यन् ` ‹ तदे- वाभ्नि ` *अह मनुरभव सुयंश्च ` “ अन्त प्रधिष्ट शास्ता जना नाम् * "सदेव सोम्य ` "तत्स स आत्मा तत्त्वमसि इया- दिश्रुतिभ्य ॥ ३५ ॥
स्छृतिभ्यश्च ८ पू प्राणिन स्वं एव गुहाशयस्य ' । आमन देवता ` “ नवद्वारे पुरे ` ‹सम सर्वषु भूतेषु ' ‹ विद्याविनय- सपनन ' (अविभक्त विभक्तेषु ' ‹ वासुदेव सर्वम: इन्यादि. भ्य एक एवात्मा पर ब्रह्म स्वससारधर्मविनियक्तस्तवमिति सिद्धम् ॥ ३८ ॥
स॒ यदि त्रूयात्-- यदि भगवन् अनन्तर अबाह्य सबाह्याभ्यन्तरो ह्यज ऋृत्ल प्रज्ञानघन एव सैन्धवधनव-
दात्मा सर्वमूतिभेदवार्जत आकाशवदेकरस, किमिद यते श्रूयते वा साध्य साधन वा साधकश्वेति श्रुतिस्रतिखोकप्र सिद्ध वादिश्तविगप्रतिपत्तिविषय इति ॥ ३९ ॥
आचार्यो न्रूयात्-- अविदयाक्ृतमेतद्यदिद् इयते श्रूयते वा साध्य साधन साधकश्चेति । परमाथंतस्त्वेक एवात्मा अविद्यारष्टे अनेकवत् आभासते, तिमिरदृष्टया अनेकवचन्द्र- चत्। “यत्र वा अन्यदिव स्यात्” ‹ यत्र हि दैतमिव भवति तदि तर इतर परयति "भूयो स सद्युमाप्रोतिः अथ यत्रा- न्यत्पश्यति अन्यच्छरृणोति अन्यद्विजानाति तदल्पम् › ° अथ यदस्प तन्मयमिति ' वाचारम्भण विकारो नामधेयम् ˆ अनुतप्: अन्योऽसावन्योऽहम् » इति मेददद्वौननिन्दोपपन्ते- रबिद्याङृत दतम्, (एकमेवाद्वितीयम् › ‹यत् त्वस्य *को मोह क दोक › इयादयेकत्वविधिश्चुतिभ्यश्चेति ॥ ४० ॥
यदेव भगवन्, किमथे श्रया साध्यसाधनादिभेद उच्यते उत्पत्ति प्रख्यश्चेति? ॥ ४१ ॥
अत्रोन्यते-- अविद्यावतं उपात्तरारीरादिमेदस्य इष्टानि- ्टयोगिनमात्मान मन्यमानस्य साधनेरेवेष्टानिष्टपराप्निपरिहारो- पायविवेकमजानत इष्टभाप्रिं चानिष्टपरिहार चेच्छत शनै-
सुखमासीन ब्राह्मण ब्रह्मनिष्ठ कथित् ब्रह्मचारी जन्मजरा- मरणलक्षणात् ससारात् निर्विण्णो सुयुष्ु विधिवदुपसन्न प- प्रच्छ-- भगवन्, कथमह ससारान्मोक्ष्ये शरीरेन्द्रियविष यवेदनावान् । जागरिते दु खमलुभवामि, तथा स्वमेऽच॒भ- वामि । पुन पुन सुषुप्चिप्रतिपत्त्या विश्रम्य विश्रम्य जाग्र सस्वप्रयोदु खमुभवामि । किमयमेव मम स्वभाव? किंवा अन्यस्वभावस्य सतो नेमित्तिकं? इति । यदि अयमेव स्व भाव, न मे मोक्षाश्चा, स्वभावस्यावजनीयत्वात् । अथ नैमि- त्तिक, निमित्तपरिहारे स्यान्मोक्षोपपत्ति ॥ ४५ ॥
त गुरुरुवाच--श्रणु वत्स, न तवाय स्वभाव, कितु ने मित्तिक ॥ ४६ ॥
इत्युक्तं दिष्य उवान्व--किं निमित्तम्? किं वा तस्य नि- वतेकम्? को वा मम खभाव? यस्मिन्निमित्ते निवर्विते नै- मित्तिकाभाव रोगनिमित्तनिवृत्ताविव रोगी सभाव प्रतिपे- येति ॥ ४७ ॥
गुरुरुवाच-अविद्या निमित्तम्, विद्या तस्या निवर्िका । अविद्याया निवृत्ताया तन्निमित्ताभावात् मोक्ष्यसे जन्ममरण-
टक्षणाप्ससारात । स्वप्नजा्रहु ख च नायुभविष्यसीति ॥
शिष्य उवाच-- का सा अविद्या? किंविषयावबार विन्या च का अविद्यानिव्तिका यया खमाव प्रतिपद्य! इति ॥
गुरुरुवाच-प्व परमाप्मान सन्तम् असखारिण ससाय- हमस्मीति विपरीत प्रतिपद्यसे, अकतौर सन्त कर्तेति, अभो- तार सन्त भोक्तेति, विद्यमान चाधिद्यमानमिति । इयम- विद्या ॥ ५० ॥
शिष्य उवाच-- य्यप्यह् विद्यमान, तथापि न परमा- स्मा । कवेष्वभोक्तृस्वक्षण ससारो मम स्वभाव; प्रयक्षा- दिभि प्रमाणे अनुभूयमानत्वान् । न अविद्यानिमित्त › अविदयायाश्चात्मविषयत्वायुपपत्ते । अविद्या नाम अन्यस्मिन् अन्यधमौोध्यारोपणा, यथा प्रसिद्ध रजत प्रसिद्धाया श्क्ति- कायाम्, यथा प्रसिद्ध पुरुष स्थाणावध्यारोपयति, प्रसिद्ध वा सखाणु पुरुषे, नाप्रसिद्ध भ्रसिद्धे, प्रसिद्ध वा अप्रसिद्ध । न च आत्मन्यनार्मानमभ्यारोपयत्ति, आत्मन अप्रसिद्धत्वात्, तथां आत्मानम् अनात्मनि, आत्मनोऽप्रसिद्धत्वादेव ॥ ५१ ॥
त गृररुवाच-- न, व्यभिचारात् । न हि बस्स, भरसिद्ध भ्रसिद्ध एवाध्यारोपयतीति नियन्तु शक्यम, अत्मन्यध्या-
रोपणद्र्शनात्, गौरोऽह कृष्णोऽहमिति देहधमेस्य अहभर- लययविषथे आत्मनि, अहप्रययविषयस्य च भात्मन देह अयमहमस्मीति ॥ ५२ ॥
शिष्य आह-- प्रसिद्ध एव तद्यौत्मा अहप्रव्यथविषयतया, देहश्च अयमिति । तत्रैव सति, प्रसिद्धयोरेव देहात्मनोरित- रेतराध्यायोपणा स्थाणुपुरुषयो शुक्तिकारजतयोरिव । तत्र क वि्ेषमाभ्रिय मगववोक्त प्रसिद्धयोरितरेतयध्यारोपणेति नि- यन्तु म शक्यते इति १ ॥ ५३ ॥
गुरराह-- श्णु, सय प्रसिद्धौ देहात्मानौ। न तु स्थाणुपुरुषानिव विविक्तपरलययविषयतया समटोकमसिद्धौ । कथ तर्हि? नियमेव निरन्तराविविक्तप्रययविषयतया म्र- सिद्धो । न हि अय देह, अयमात्मा, इति विविक्ताभ्या प्रय- याभ्या दे्ात्मानो गृह्णाति य कथित् । अत एव हि मोभुद्यते लोक आत्मानार्मविषये एवमात्मा, सेवमात्मा इति । इम विरोषमाभरिलयाबोच नैव नियन्तु राक्यमिति ॥ ५४ ॥
नु, अबिद्याध्यारोपित यत्न यत् तदसत् तत्र दुष्टम्, यथा रजत श्यक्तिकायाम्, स्थाणौ पुरुष, रज्ज्वा सप, आकाद् तरमङिनत्वमित्यादि । तथा देहास्मनोरपि निय-
मेव निरन्तराविविक्तप्रययेन इतरेतराध्यारोपणा कृता स्यात्| तत् इतरेतरयो नियमेव असन्त स्यात् । यथा छक्तिका- दिषु अविद्याध्यारोपिताना रजतादीना नियमेव अलयन्ता- सत्त्वम्, तद्धिपरीताना च विपरीतेषु, तदत् देहात्मनोरविद्य- येव इतरेतराभ्यारोपणा कृता स्यात् । तत्रैव सति दे्ातमनो- रसन्त्व प्रसवच्येत । तच्चानिष्टम्, वैनारिकपश्षत्वात् । अथ तद्धि पर्थयेण देष आत्मन्यविद्यया अध्यारोपित, देहस्यात्मनि सति असत्त्व प्रसज्येत । तश्चानिष्टम्, प्रत्यक्षादिविरोधात् । तस्मादेहात्मानौ नानिद्यया इतरेतरस्मिन् अध्यारोपितौ । कथ तिं? वास्तम्भवन्नियसयु्को । ५५ ॥
न, अनियत्वपरा्थत्वप्रसङ्गात् । सष्टतत्वात् पराथंत्वम् अ- नित्यत्व च बशस्तम्भादिवदेव । किंच-- यस्तु परैदेहेन सहत कल्पित आत्मा स॒ सहतत्वाच् पराथ । तेन अस- हत परोऽन्यो निय सिद्धस्तावत् ॥ ५६ ॥
Use the ← → keys to move between chapters.