Capítulo 21 de 26
· 21
गवादिन्यक्तिवदन्या अन्या वणव्यक्तयः प्रतीयेरन्, तत आकृतिनिमित्तं प्रयभिज्ञानं स्यात्त; न तेतदस्ति; बणेव्यक्तय एव हि प्रस्युञ्चारणं प्रयभिज्ञायन्ते; द्विर्गोशब्द उच्चारितः- इति हि प्रतिपत्तिः; न तु द्रौ गोच्ब्दाविति। ननु व्णौ- अप्युच्चारणभेदेन भिन्नाः प्रतीयन्ते, देवदत्तयज्ञदन्तयोरध्ययन- ध्वनिश्रवणादेव भेदप्रतीतेरिव्युक्तम्; अत्राभिधीयते-- सति वर्णविषये निशिते प्रयभिज्ञाने, संयोगविभागामिन्यङ्खय- त्वाद्णीनाम, अभिन्यजकवैचित्यनिभित्तोऽयं वर्णबिषयो विचित्रः प्रययः, न स्वरूपनिमित्तः; अपि च व्णव्यक्तिभ- दवादिनापि प्र्यभिज्ञानसिद्धये बणोकृतयः कल्पयितव्या;; तासु च परोपाधिको मेदप्रयय इलयभ्युपगन्तव्यम्; तद्वरं वणेव्यक्तिष्वेव परोपाधिको मेदप्रययः, स्वरूपनिमित्तं च प्रयभिज्ञानम्-- इति कल्पनाराघवम् । एष एव च वणै- विषयस्य मेदप्रययस्य बाधकः प्रययः, यत्प्रयभिज्ञानम् | कथं द्येकस्मिन्काटे बहूनामुञ्चारयतामेक एव सन् गकारो युगपदनकरूपः स्यात्-- उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च सालु- नासिकश्च निरनुनासिकश्चति; अथवा ध्वनिकृतोऽयं भेदप्र लयो न वणेकृत इदयदोषः । कः पुनरयं ष्वनिनौम यो दरादाकणैयतो वणेविवेकमप्रतिपद्यमानस्य कर्णपथमवत-
रति; प्रलयासीदतश्च पटुग्रदुत्वादिमेदं वर्णेष्वासजयति; तचिबन्धनाश्चोदात्तादयो विशेषाः, न वण॑स्वरूपनिबन्धनाः, वणानां प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायमानत्वान्; एवं च सति सारम्बना एवैते उदात्तादिग्रयया भविष्यन्ति; इतरथा हि वणानां प्रत्यभिज्ञायमानानां निर्भेदत्वात्संयोगविभागक्र- ता उदात्तादिविशेषाः कस्प्येरन्; संयोगविभागानां `चाप्रव्य- क्त्वा तदाश्रया विरोषाः वर्णेष्वध्यवसातुं शक्यन्त इत्य- तो निरालम्बना एव एते उदात्तादिप्रत्ययाः स्युः । अपिच नेवेतदयिनिवष्टव्यम---उदात्तादिमेदेन वणौनां प्रत्यभिज्ञाय- मानानां भेदो भवेदिति; न ह्यन्यस्य भेदेनान्यस्याभिद्यमा- नस्य भदो भवितुमर्हति; न हि व्यक्तिभदेन जातिं भिन्नां मन्यन्ते। वर्णेभ्यश्चाथप्रतीतेः संभवात् स्फोटकर्पनाना्थैका । न कल्पयाम्यहं स्फारम्, प्रत्यक्षमेव स्वेनमवगच्छाभि, एकैक- वणग्रहणाहितसस्कारायां बुद्धो ञ्रिति प्रत्यवभाखनादिति चेत्, न; अस्या अपि बुद्धेवेणंबिषयत्वात्; एकेकव्णंग्रहणो- तरकाला हीयमेका बुद्धिर्गोरिति समस्तवणीविषया, नाथौन्तर- विषया; कथमेतदवगम्यते १ यतोऽस्यामपि बुद्धौ गकारा- द्यो वणां अजुवतेन्ते, न तु द्काराद्यः; यदि द्यस्य बुद्ध गेकारादिभ्योऽथौन्तरं स्फोरो बिषयः स्यात्, ततो दकारा-
दय इव गकारादयोऽप्यस्या बुद्धेन्योवर्तेरन; न तु तथास्ति; तस्मादियमेकबुद्धिर्बणविषयैव स्मरतिः । नन्वनेकत्वादरर्णानां नेकलुदधिविषयतोपप्रत इत्युक्तम्, तत्प्रति व्रूमः-सं भवत्यन- कस्याप्येकबुद्धिविषयत्वम, पङ्कः वनं सेना दा शतं सहस्र- मित्यादिदशनान्; या तु गौर्यिकोऽयं शब्द् इति बुद्धिः, सा बहुष्वेव वणेष्वेका्थांवच्छेदनिवन्धना ओपचारिकी वनसे- नादिबुद्धिवदेव । अच्राहु--- यदि वणां एव सामस्त्येन षए- कबुद्धिविषयतामापद्यमानाः पद् स्युः, ततो जारा राजा क- पिः पिक इत्यादिषु पदविश्ेषभ्रतिपत्तिनं स्यात्; त एव हि व- णी इतरत्रेतरत्र च प्रत्यवभासन्त इति; अल्ल वदा- मः--सत्यपि समस्तवणेप्रत्यवमर यथा कमानुरोधिन्य एव पिपीख्काः पङ्किबुद्धिमारोहन्ति, एवं कमानुरोधिन एव हि वणौ: पदबुद्धिमायोक््यन्ति; तत्र बणोनामविरोषेऽपि क्रमवि- दोषकरता पदविदोषप्रतिपत्तिने विरुध्यते; वृद्धव्यवहारे चेमे वणाः कमा्यनुगृ्ीता गृही ताथंविरोषसंबन्धाः सन्तः स्व- उ्यवहारेऽप्येकैकवणग्रहणानन्तरं समस्तप्रत्यवमशिन्यां बुद्धौ तादा एव अरत्यवभासमानास्तं तमथेमव्यभिचारेण प्रत्या- ययिष्यन्तीति वणेवादिनो ख्धीयसी कल्पना | स्फाटवादि- नस्तु टृष्टहानिः, अदृ्टकस्पना च; व्णाश्चेमे कमेण गृद्यमा-
णाः स्फोटं व्यख्रयन्ति स स्फोटो ऽर्थं व्यनक्तीति गरीयसी कल्पना स्यात ||
अथापि नाम प्र्युञ्चारणमन्येऽन्ये वणाः स्युः, तथापि परत्यभिज्ञारम्बनमवेन बवणंसामान्यानामनदयाभ्युपगन्तन्य - त्वान्, वर्णेष्वथेप्रतिपादनप्रक्रिया रचिता सा सामान्येषु संचारयितव्या । ततश्च नित्येभ्यः रब्देभ्यो देवादिव्यक्ती- नां प्रभव इत्यविरुद्धम् ॥
कतुरस्मरणादिति स्थिते वेदस्य नित्यत्वे देवादिव्य- क्तिप्रभवाभ्युपगमेन तस्य विरोधमाश्ङ्कुध: अतः प्रभवान् ' इति परिहटत्य इदानीं तदेव वेदनित्यत्वं स्थितं द्रदयति-- अत एव च नित्यत्वमिति । अतत एव निय ताकृतेर्दृबादेजेगतो बेदशब्दप्रभवत्वात् वेदशब्दनित्यल्वमपि प्रत्येतव्यम् । तथाच ` मन्त्रवणेः--“ यज्ञेन वाचः पदवीयमा्यस्तामन्वविन्दन्रृषिषु प्रविष्टाम् " इति स्थितमेव वाचमनुविन्नां दशयति । बेदव्या- सश्चैवमेव स्मरति--: युगान्तेऽन्तर्दितान्वेदान्सेतिहासान्मह- षयः । ठेभिरे तपसा पूवेमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ' इति ॥
समाननामरूपत्वाचाच्रत्तावप्यविरोधो द्दोनात्स्छतेख ॥ ३० ॥
अथापि स्यात्-- यदि पश्रादिव्यक्तिवदेवादिन्यक्तयो- ऽपि संतत्यैवोत्पचेरन् निरुध्येरश्च, ततोऽभिधानाभिपेया- भिधातेव्यवहाराविच्छेदात्संबन्धनियत्वेन विरोधः शाब्दे परिष्ियेत । यदा तु खलु सकलं तरैखोक्यं परिव्यक्तनामरूपं निटषं प्रीयते, प्रभवति चाभिनवमिति श्रतिस्मृतिवादा वदन्ति, तदा कथमविरोध इति । तत्रेदमभिधीयते समा- ननामरूपत्वादिति । तदापि संसारस्यानादित्वं तावद्भ्युप- गन्तव्यम् । प्रतिपादयिष्यति चाचायः संसारस्यानादित्वम् न उपपदते चाप्युपरुभ्यते न्व । इति अनादौ च सं- सारे यथा स्वापप्रबोधयोः प्रख्यप्रभवश्रवणेऽपि पू्ैप्रनोध- वदुत्तरप्रवाधेऽपि व्यवहारान्न कथिद्धिरोधः, एवं कस्पा- न्तरप्रभवग्रख्ययोरपीति द्रष्टव्यम् । स्वापगप्रबो घयोश्च श्रर्य- प्रभवौ श्रूयेते-- ˆ यदा सुप्र: स्वप्नं न कंचन पदयलयथा- स्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वेनांमभिः सहा- प्येति चक्षुः सर्वै स्प: सहाप्येति श्रोत्रं सर्वेः राब्दैः सदा- प्येति मनः सवै्यानः सहाप्येति स॒ यदा प्रतिबुध्यते यथाभ्नेज्वेकतः सवौ दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरनेवमेषै- तस्मादात्मनः स्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो रोका: ' इति । स्यादेतत-- स्वापे पुरुषा-
न्तर्यवहाराविच्छेदार्स्वयं च सुषुप्रप्रबुद्धस्य पूर्वभ्रबोधव्य- वहारानुसंधानसंभवादविरद्धम; महाग्रखये तु सवेन्यवहा- रोच्छेदाजन्मान्तरव्यवहारवच्च कल्पान्तरनव्यवहारस्यानुसं- धातुमराक्यत्वाद्वैषम्यमिति । नैष दोषः, सल्यपि सवेव्यव- हारोच्छेदिनि महप्रख्ये परमेश यानुपरहादीशरराणां हिरण्यग- भौदीनां कस्पान्तरव्यवदहारानुसंधानोपपत्तेः । यद्यपि म्रा कृताः प्राणिनो न जन्मान्तरव्यवहारमनुसंदधाना दरयन्त इति, तथापि न तस्प्राकृतवदीश्रसयणां भवितव्यम् | यथा हि प्राणित्वाविशेषेऽपि मनुष्यादिस्तम्बपर्यन्तेषु ज्ञाचैश्व- यौ दिप्रतिवन्धः परेण परेण भूयान् भवन् द्ञ्यते; तथा मनुप्यादिष्वेव हिरण्यगर्मप्यन्तेषु ज्ञानैश्रयोययिव्य- क्तिरपि परेण प्रेण भूयसी भवतीव्येतच्छूतिस्मृतिवादे- ष्वसचरदेवानुकलत्पादौ प्रादुर्मैवतां पारमेश्र्य श्रूयमाणं न दाक्य नास्तीति वदितुम् । ततश्चातीततकस्पानुष्ितप्रकृष्ट- ज्ञानकमेणामीश्वराणां हिरण्यगभीदीनां व्वमानकत्पादौ प्रा दुभैवतां परमेश्वरानुगृहीतानां सुप्रप्रतिनुद्धवत्कस्पान्तरन्य- वहारालुसंधानोपपत्तिः । तथा च श्रुतिः-- "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै! तभ हि दे वमास्मचुद्धिप्रकाश्ं मुुक्र्वे करणमहं प्रपद्ये ' इति ।
रमरन्ति च सौनकादयः-- " मधुच्छन्दःप्रभृतिभिकरषिभिर्दा- शतय्यो दृष्टाः › इति । प्रतिवेदं चैवमेव काण्डष्यादयः स्मर्य न्ते। श्रेतिरपि ऋषपिज्ञानपू्वकमेव मन्व्ेणानुष्ठानं दर्ञयत्ति-- यो ह वा अविदितार्पेयच्छन्दोदैवतव्राह्यणेन मन्त्रेण याज- यति वाध्यापयति वा स्थाणुं वच्छेति गर्तं वा प्रतिपद्यते द्यु पक्रम्य ° तस्मदेतानि मन्त्रे मन्त्रे विद्यात्" इति । प्राणिनां च सुखप्राप्रये धर्मो विधीयते; दुःखपरिहाराय चाधमः प्रतिषिध्यते; दृष्टानुश्रविकसुखदुःखविषयौ च राग- षौ भवतः, न विटक्षणविषयौ-- इत्यतो धममाधभ्रफल- भूतोत्तरोत्तया सष्टिनिष्पद्यमाना पूरबसरष्टिसदशयेव निष्पद्यते । स्मृतिश्च भवति-- (तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सष्टयां प्रतिपेदिरे । तान्येव ते प्रपद्यन्ते ञ्यमानाः पुनः पुनः । । हिस्रार्दिखे खदुकरूरे धमीधर्माव्तारृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ' इति । प्रटीयसमानमपि चेदं जगच्छ- क्त्यवशेषमेव प्रलीयते; शक्तिमूकमेव च प्रभवति; इतरथा आकस्मिकत्वप्रसङ्गात् । न चानेकाकाराः शक्तयः दाक्या; क- स्पयितुम् । ततश्च विच्छिद्य चिच्छिद्याप्यद्धबतां भूरादिटोक- प्रवाहाणाम्, देवतियेख्नुष्यलक्षणानां च प्राणिनिकायप्रवा- हाणाम् › वणीश्रमधमेफरव्यवस्थानां चानादौ संसारे नियत-
त्वमिन्द्रियबिषयसंबन्धनियतत्ववत्प्त्येत्तव्यम; न दीन्द्रियबि- षयसंबन्धादेव्येवहारस्य प्रतिसगंमन्थथात्वं षष्ठेन्द्रियविषय-
कल्पं शक्यसुत्ेक्षितुम । अतश्च सवंकस्पानां तुस्यन्यवदहा- रतवान्. कर्पान्तरव्यवहारानुसंधानक्षमत्व्ेश्राणां समा- ननामरूपा एव प्रतिस विशेषाः प्रादुभवन्ति । समानना- मरूपत्वाच्चाचरत्तावपि महासगमहाप्रख्यरक्षणायां जगतोऽभ्यु- परगम्यमानायां न कश्चिच्छब्द प्रामाण्यादि विरोधः ¦ समानना- मरूपतां च श्रतिस्मृती दशंयत्तः-- ‹ सूयचन्द्रमसो धाता यथापूवंमकस्पयन् । दिवं च प्रथिवीं चान्तरिश्चमथो सुवः ' इति; यथा पूवेस्मिन्कस्पे सूयीचन्द्रमःप्रथ्रति जगत् क्ल्धप्तम्; तथास्मिन्नपि कल्पे ` परमेश्रोऽकस्पयदित्यथेः; तथा-- ८ अभ्निव अकामयत । अन्नादो देवाना स्यामिति । स एत- मम्रये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टाकपारं निरवपत् ` इति नक्षचेष्टिविधौ योऽभ्निर्निरवपत् यस्मे बाभ्रये निरवपत्, तयोः समाननामरूपतां दशंयति-- इत्यवजातीयका श्रुतिरिहो- दाहतैव्या; स्मृतिरपि ‹ ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः । शवैयेन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददास्यजः ॥ यथ- तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पेये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ यथामिमानिनोऽतीतास्तु-
ल्याम्ते साप्रतैरिह । देवा देवैरतीतेर्ह ख्पैर्नासभिरेव चः इत्येवंजातीयका द्रष्टव्या ॥ मध्वादिष्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः । ३१ ॥
इह देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामस्त्यधिकार इति यलस- तिज्ञातं तत्पयाव्यते-- देवादीनामनधिकारं जैमिनिराचार्यो मन्यते; कस्मात्? मध्वाददिष्वसं भवात् । ब्रह्मचिद्यायामधिका- रारेयुपगमे हि विद्यात्वाविक्चेषात् मध्वादिविद्या्छप्यधिकारो- ऽभ्युपगम्येत; न चेवं संभवति; कथम्? ‹ असौ वा आदित्यो देवमधु › इयत्र मनुष्या आदिल मध्वध्यासेनोपासीरन; देवा- दिषु ह्युपासकेष्वभ्युपगम्यमानेष्वादियः कथमन्यमादियमुपा- सीत £ पुनश्चादिलयव्यपाश्रयाणि पच्च रोहितादीन्यस्रतान्यनु- क्रम्य, वसवो र्द्रा आदित्या मरुतः साध्याश्च पच्च दृवगणाः करमेण तत्तदम्रतमुपजीवन्तीत्युपदिदय, 'स य॒ एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाभ्ेनैव सुखेनैतदेवागृतं दृटा तृप्यति इद्यादिना वस्वाद्युपजीन्यान्यमृतानि विजानतां वस्वादिम- दिमप्रापनिं दरयति; वस्वादयस्तु कान् अन्यान् वस्वादीन- मृतोपजीविनो विजानीयुः १ कं वान्यं वस्वादिमहिमानं प्र प्सेयुः! तथा-- ˆ अभिः पादो वायुः पाद् आदिलयः पादो
दिश्चः पादः ` ‹ वायवो संवगः ' ८ आदियो ब्रह्मेयादेशः ` इयादिषु देवतात्मोपासनेषु न तेषामेव देवतात्मनामधि- कारः संभवति; तथा ‹ इमामेव गोतमभरद्वाजावयं वे गौ- तमोऽयं भरद्वाजः ` इत्यादिष्वपि कऋषिसंबन्धेषूपासनेषु न तेषामेव चहषीणामधिकारः संभवति ॥
यदिदं ज्योतिभेण्डं दयुस्थानमहोरात्राभ्यां बम्ध्रमज्नग- द्वभासयति, तस्मिन्नादित्यादयो देवतावचनाः शब्दाः श्रयु- ज्यन्ते; टोकप्रसिद्धेव्यदाषप्रसिद्धेश्च | न च ञ्योतिमेण्ड- खस्य हृदयादिना विग्रहेण चेतनतया आथत्वादिना वा यो- गोऽवगन्तुं शक्यते, मरदादिवदचेतनत्वावगमात् । पतेना- रन्याद्यो व्याख्याताः ॥
स्यादेतत्-- मन्त्राथेवादेतिद्ासपुराणरोकेम्यो देवादीनां विग्हवत्तवाद्यवगमादयमदोष इति चेत्, नेत्युच्यते; न ताव- ह्लोको नाम किचित्स्वतन्त्रं प्रमाणमस्ति; प्रस्यक्षादिभ्य एव अव्यमिचरितविषयेभ्यः प्रमाणेभ्यः प्रसिद्ध एवार्थो रखोकास- सिद्ध इत्युच्यते; न चात्र प्रत्यक्षादीनामन्यतमं प्रमाणमस्ति;
इतिहासपुराणानामपि पौरूषेयत्वास््माणान्तसमूढतामाक(- हति; अथवादा अपि विधिनैकवाक्यत्वात् स्तुत्यथौः सन्तो न पार्थगर्थ्येन देवादीनां विग्रहादिसद्धावे कारणभावं प्रतिपद्य न्ते; मन्त्रा अपि श्रुत्यादिविनियुक्ताः प्रयोगसमवायिनो- ऽभिघानाथां न कस्यचिद््थस्य प्रमाणमित्याचक्षते; तस्माद्- भावो देवादीनामधिकारस्य ॥
तु-शब्दः पूवेपश्चं व्यावतयति । बादरायणस्त्वाचार्यो भाव- मधिकारस्य देवादीनामपि मन्यते । यद्यपि मध्वादिविद्यासु देवतादिव्यामिश्रास्वसंमवोऽधिकारस्य, तथाप्यस्ति हि शु द्वायां ब्रह्मविद्यायां संभवः; अर्थित्वसामथ्यौप्रतिषेधादपेक्ष- त्वादधिकारस्य । न च कचिदसंभव इत्येतावता यच संभव- स्तत्राप्यधिकारोऽपाद्येत । मनुष्याणामपि न सर्वेषां ब्राह्यणा- दीनां सर्वेषु राजसूयादिष्वधिकारः संभवति । तत्र यो न्यायः सोऽत्रापि भविष्यति । ब्रह्मविद्यां च प्रकृत्य भवति छिङ्गदशनं श्रौतं देवाद्यधिकारस्य सूचकम-- ° तयो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तद् भवत्तथर्षीणां तथा मनु- ष्याणाम् ' इति, °ते होचुहेन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमा- त्मानमन्विष्य सर्वाश्च. छोकानाप्रोति सवौश्च कामान् ` इति,
इन्द्रो ह वै देवानामभिप्रवत्राज विरोचनोऽदुसणाम् इत्यादि च । स्मातेमपि च गन्धवेयाज्ञवल्क्यसंवादादि ॥
यदप्युक्तम् ‹ अ्योत्तिषि भावाच्च ' इति, अत्र व्रूमः--ञ्यो- तिरादिविषया अपि आदित्यादयो देवतावचनाः; शब्दारचेत- नावन्तमैशरयादयपेतं तं तं देवतात्मानं समपंयन्ति, मन्त्रा- थवादादिपु तथा व्यवहारात् । अस्ति हश्यैयोगादेवतानां उ्योतिराद्यात्मभिरचावस्थातुं यथेष्ठचतं तं विब्रहु प्रहीतुं सामभ्यैम् । तथा दि श्रूयते सुब्रह्ण्याथेवादे--- ° मेघाति- धर्मेष- इति-- मेधातिथिं ह काण्वायनमिन्दरो मेषो भूत्वा जहार ' इति । स्मर्यते च--' आदिः पुरुषो भूत्वा न्ती सुपजगाम ह” इति । मृदादिष्वपि चेतना अधिष्ठातायेऽभ्यु- पगम्यन्ते; ‹ मृदन्रवीत् ' ‹ आपोऽन्रवन् ' इत्यादिदशेनान । ज्योदिसदेस्तु भूतधातोरादिलयादिष्वप्यचेतनत्वमभ्युपगम्यते । चेतनास्त्वधिष्ठातारो देवतात्मानो मन्त्राथवाद्ादिषु व्यवहारा- दिस्युक्तम ॥
यद्प्युक्तम्-- मन्वराथेवादयोरन्या्थत्वान्न देवताविग्रहा- दिग्रकाश्नसामथ्यंमिति, अच्र ब्रूमः--- प्रत्ययाभ्रत्ययौ हि स- द्वावासद्धावयोः कारणम्; नान्यार्थत्वमनन्याथेत्वं वा; तथा ह्यन्या्थमपि प्रस्थितः पथि पतितं तरणपणौयस्तीत्येव प्रतिप-
दयते । अत्राहु--विषम उपन्यासः; तत्र हि वृणपणोदिवि- षयं प्रत्यक्षं प्रवृत्तमस्ति, येन तदस्तित्वं प्रतिपद्यते; अत्र पु- न्िध्युदेदौकवाक्यमावेन स्तुत्यर्थेऽथेवादे न पाथगर्थ्येन ब- न्ान्तविषया प्रवृत्तिः राक्याध्यवसातुम्; न हि महावाक्ये- ऽथप्रत्यायकेऽवान्तरवाक्यस्य प्रथक्प्रत्यायकत्वमस्ति; यथा ८न सुरं पिबेत् ` इति नञ्वति वाक्ये पदत्रयसंबन्धातसुरा- पानप्रतिषेध एवैको ऽर्थो ऽवगम्यते; न पुनः सुरां पिबेदिति पदद्रयसवन्धात्सुरापानविधिरपीति ।- अप्रोच्यते-- विषम उपन्यासः; युक्तं यत्सुरापानप्रतिषेधे पदान्वयस्यैकत्वाद्वा- न्तरवाक्याथेस्याग्रहणम्; विध्युदेशाथवादयोस्स्वथेवादस्थानि पदानि प्रथगन्वयं वृत्तान्तविषयं प्रतिपद्य, अनन्तरं कैमथ्येवशेन कामं विधेः स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते; यथा हि ˆ वायव्य ५ दइवेतमारभेत भूतिकामः ' इत्यत्र विध्युदेदावर्तिनां वायव्यादिपदानां विधिना संबन्धः, नैवम् ‹ वायुँ क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स॒ एवैनं भूतिं गमयति इलयेषामथेबादगतानां पदानाम्; न हि भवति ° वायुवां आरभेत इति “क्षेपिष्ठा देवता वा आङूभेत इत्यादि । बायुखभावसंकीतेनेन तु अवान्तरमन्वयं प्रति- पद्य; एवं विशिष्टदैवत्यमिदं कर्मेति विधि स्तुवन्ति । तयत
यो ऽबान्तरवाक्यार्थः प्रमाणान्तरगोचरो भवति, तत्र तदनु- वाद्रेनार्थवादः प्रवर्तते; यत्र प्रमाणान्तरविसद्धः, तत्र गुण- वादेन; यत्र तु तदुभयं नास्ति, तत्र किं प्रमाणान्तसमावा- द्रणवादः स्यात्, आहोस्सिस्रमाणान्तराविरोधाद्धि्यमानाथे- वाद् इति-- प्रतीतिदारणीर्विद्यमाना्थवाद् आश्रयणीयः, न गु- गरानुबादः; एतेन मन्त्रो व्याख्यातः । अपि च विधिभिरेवेन्द्रा- दिदैवत्यानि हवीषि चोदयद्धिरपेक्षितमिन्द्रादीनां स्वरूपम; न॒हि स्वरूपरदहिता इन्द्रादयश्चेतस्यारोपायितुं राक्यन्ते; न च चेतस्यनारूढाये तस्यै तस्ये देवतायै दविः प्रदातुं शाक्यते; श्रावयति च-- "यस्यै देवतायै हविगरहीतं स्यात्तां ध्यायेद्रषट् करिष्यन ' इति; न च शब्दमात्र- मर्थस्वरूपं संभवति, शन्दाथेयोयदात्; तच्र यादशं मन्ता- थेवादयोरिन्द्रादीनां स्वरूपमवगतं न तत्तादृशं शब्दप्रमाण- केन प्रत्याख्यातुं युक्तम् । इतिदहासपुराणमपि व्याख्यातेन मार्गेण संभवन्मन्त्राथेवादमूलकसत्वात् प्रभवति देवताविग्रहादि साधयितुम्; प्रत्यक्षादिमूखमपि संभवति; भवति द्यस्माक- प्रत्यक्षमपि चिरतनानां प्रत्यक्षम्; तथा च ठयासरादयो दे- वादिभिः प्रत्यक्षं व्यवहरन्तीति स्मयते; यस्तु ्रूयात्--इदा- नीतनानाभिव पूर्वेषामपि नास्ति देवादिभिव्यैवहतै सामथ्यै
मिति, स जगद्धौचिच्यं प्रतिषेधेत्; इदानीमिव च नान्यद्ा- पि सा्वंमौमः क्षत्रियोऽस्तीति त्रूयान्.› ततश्च राजसूधादि- चोदना उपर्न्ध्यात्; इदानीमिव च कालान्तरे ऽप्यव्यवस्थि- तप्रायान्वैणौश्रमधमान्प्रतिजानीत, ततश्च व्यवस्थाविधायि राखमनथकं कुयान्; तस्माद्धमच्कषवश्चाच्चिरंतना देवादिभिः प्रत्यक्ष व्यवजहुरिति शिष्यते । अपि च स्मरन्ति--:स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः ` इत्यादि; योगोऽप्यणिमाचै- श्रयेप्राप्निफखकः स्मयेमाणो न राक्यते साहसमात्रेण प्रत्या- ख्यातुम्; श्रुतिश्च योगमादार्म्यं प्रख्यापयति--' प्रथिव्यप्रेजो- ऽनिर्खे समुत्थिते पश्चास्मके योगगुणे प्रवृत्ते । न तस्य रोगो न जरान मृत्युः प्राप्नस्य योगाभिमयं शरीरम: इति । ऋषीणामपि मन्त्रत्राह्मणदरईदिनां सामर्थ्यं नास्मदी- येन सामर्भ्येनोपमातुं युक्तम । तस्मात्समूखमितिहासपुरा- णम् । रोकप्रसिद्धिरपि न सति संभवे निरारम्बनाध्यवसातुं युक्ता | तस्मादुपपन्नो मन्त्रादिभ्यो देवादीनां विग्रहवत््वा- ययवगमः । तत्श्चार्थित्वादिसंभवादुपपन्नो देवादीनामपि ब्य- विद्यायामधिकारः । क्रममुक्तिदशैनान्यप्येवमेवोपपद्यन्ते ॥
चुगस्य तदनाद्रश्रवणात्तदाद्रवणा- त्सूच्यते हि ॥ २३६॥
यथा मनुष्याधिकारनियममपोद्य देवादीनामपि बिद्ाख- धिकार उक्तः, तथेव द्विजायधिकारानियमापवादेन शद्रस्या- ९. अपद्ुद्राधि- प्यधिकारः स्यादिव्येत्तामाश्च्कं निवतैयितु- करणम् । मिदमधिकरणमारभ्यते। तत्र शुद्रस्याप्यधि- कारः स्यादिति तावस्पराप्तम्; अथित्वसामध्यंयोः संभवात्, ¦ तस्माच्छट्रो यज्ञेऽनवक्लप्नः * इतिवत् श्रो विद्यायामनव- कलृप्र इति निषेधाश्रवणात् । यञ्च क्मैसखनधिकारकारणं शुद्रस्यानभित्वम, न तद्विदधास्वधिकारस्यापवाद्कम्; न द्याह्- वनीयादिरहितेन विद्या वेदितुं न शक्यते । भवति च श्रौतं लिङ्ग शूद्राधिकारस्योपोद्रलकम्; संबगविद्यायां हि जानश्रति पौत्रायणं द्श्रषुं शुद्रशब्देन परामृङाति--‹ अह हारे स्वा श्र तवैव सह् गोभिरस्तु ` इति । विदुरपरथूतयश्च रद्रयोनिप्र- भवा अपि विशिष्टविज्ञानसंपन्नाः स्मयेन्ते । तस्माद्धि करियते रुद्रो बिद्यास्वित्येवं प्रा्ि- नूमः-- न शद्रस्याधिकारः; वेदाध्ययनाभावात् । अधी- तवेदो हि बिदितवेदार्थो वेदार्थेष्वधिक्रियते । न च शूद्रस्य वेदाभ्ययनमस्ति;उपनयनपूवेकत्वाेदाध्ययनस्य, उपनयनस्य च वणत्रयविषयत्वात् । यत्त॒ अर्थित्वम्, न तदसति सामर्थ्ये- ऽधिकारकारणं भवति । सामध्येमपि न लौकिकं केवरम-
धिकारकारणं भवति; शाख्रीयेऽ्थे शाखीयस्य साम्य स्यापेक्षितस्वात्, शाश्ीयस्य च सामथ्यंस्याध्ययननिराकरणे- न निराछृतत्वात् । यजच्ेदम ‹ शद्धो यज्ञेऽनवक्त्प्तः ' इति, तत् न्यायपूवेक्वाद्विद्यायामप्यनवक्तछपस्वं द्योतयति; न्यायस्य साधारणत्वात् । यत्पुनः संबगेविद्यायां श द्रकश्षव्दश्रवणं रिग मन्यसे, न तलिङ्गम्; न्यायाभावात् । न्यायोक्ते हि खिङ्ग- दशनं, चयोतकं भवति । न चात्र न्यायोऽस्ति । कामं चायं शद्रशब्दः संवभैविद्यायामेवैकस्यां श्ुद्रमधिङ्खर्यात्, तद्धिषय- त्वात्; न सवासु विद्यासु । अथवादस्थत्वात्तु न कचिद्- प्ययं शुद्रमधिकतुसुत्सहते । शक्यते चायं शूद्रशब्दोऽधि- कृतविषये योजयितुम्; कथभिस्युच्यते--- (कम्वर एन- मेतत्सन्तं सयुग्वानमिव रेकमात्थ ` इयस्माद्धंसबाक्याद्ा- तनोऽनादरं श्रुतवतो जानश्रुतेः पौत्रायणस्य शुक् उत्पेदे; तामृषी रेकः शद्रशषब्देनानेन सूचयांबभूव आत्मनः परो- ्षज्ञताख्यापनायेति गम्यते, जातिरूद्रस्यानधिकारात् । कथं पुनः शद्रशष्देन शुगुत्पन्ना सूच्यत इति, उच्यते-- तदा- द्रवणात्; शुचमभिदुद्राव, शुचा वा अभिदुदूवे, शुचा वा रेक- मभिदुद्राव-- इति शद्रः; अवयवार्थसंभनात्, रूख्यर्थस्य चासंभवात् । दश्यते चायमर्थोऽस्यामाख्यायिकायाम् ॥
क्षचरियत्वगतेश्योत्तरच्च चैच्ररभेन लिङ्गात् ॥ ३५ ॥
इतश्च न जातिद्युद्रो जानश्रुतिः; यत्कारणं प्रकरणनि- रूपणेन क्रत्रियत्वमस्योत्तरत्र चैत्ररथेनाभिप्रतारिणा क्षत्रियेण समभिव्याहाराघिङ्गाद्रम्यते । उत्तरत्र हि संबगेषिदययावाक्य- रोषे चेलरथिरभिप्रतारी क्षत्रियः संकीरत्यते-* अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काश्चसेनिं सूदेन परिविष्यमाणौ ज- द्मचारी बिभिक्षे इति । चैघ्ररथित्वं चाभिप्रतारिणः कापे- ययो गाद्वगन्तव्यम् । कापेययोगो हि चित्ररथस्यावगतः: एतेन त्रै चित्ररथं कापेया अयाजयन् ` इति । समानान्व- यानां च प्रायेण समानान्वया याजका भवन्ति । ‹ तस्माचरै- प्ररथिनाकः क्षत्रपतिरजायत ` इति च क्षत्रपतित्वावगमारक्ष- त्रियत्वमस्यावगन्तव्यम् । तेन क्षत्रियेणाभिप्रतारिणा, सह समानायां संवगैवि्यायां संकीतेनं जानश्ु्तेरपि क्षन्नियत्वं सूचयति । समानानामेव हि प्रायेण समभिन्याहारा भवन्ति । ्षत्ूपरेषणाचैश्चयैयोगाज्च जानश्रुतेः श्चत्नियत्वावगतिः । अतो न द द्रस्याधिकारः ॥
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.