· 19

अन्यभावव्यावृत्तेशच कारणाद्भलयैवाक्षरशब्दवाच्यम, तस्थै वाम्बरान्तधतिः कमं, नान्यस्य कस्यचित्‌ । किमिदम्‌ अन्य- मावव्याघरत्तेरिति अन्यस्य भवोऽन्यभावः तस्मान्यावुत्तिः अन्यभावव्याचृत्तिरिति तस्याः । एतदुक्तं भवति--यदन्यद्र- ह्मणो ऽक्षरशष्दवाच्यामिदाराङ्कयते तद्धावात इदमम्बरान्तवि- धारणमक्ष॒रं॑व्यावर्तयति श्रुतिः-- ‹ तद्रा एतदक्षरं गार्गि अदृष्टं द्रष्र अश्रुतं श्रोत्‌ अमतं मन्त अविज्ञातं विज्ञातृ" इति । तवाटृष्टत्वादिन्यपदेश्चः प्रधानस्यापि संभवति; द्रटूत्वा- दिव्यपदेशस्तु न तस्य संभवति, अचेतनत्वात्‌ । तथा (नान्य्‌- दतोऽस्ति द्रष्रुः नान्यदतोऽस्ति श्रोत, नान्यदतोऽस्ति मन्त, नान्यदतोऽस्ति विज्ञात ' इत्यात्मभेदप्रतिषेधात्‌, न शारीर- स्याप्युपाधिमतोऽश्नरशब्दवाच्यत्वम; ' अचक्षुष्कमशोच्रम- घागमनः' इति चोपाधिमत्ताप्रतिषेधात्‌ । न हि निर- पाधिकः शारीरो नाम भवति । तस्मात्परमेव ब्रह्माक्रमिति निश्चयः ॥

: एतद्र सलयकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोकारसतस्माद्धि-

द्ानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति ' इति प्रकृत्य श्रूयते--“ यः

पुनरतं तिमात्रेणोभिस्येतेनेवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत ८. इक्षतिकमा- इति । किमस्मिन्वाक्ये परं ब्रह्माभिध्यात- धिकरणम्‌ । चयमुपदि शयते, आदोखिदपरमभिति । एतेनै- वायतनेन परमपरं त्रैकतरमन्वेतीति ग्रकृतत्वात्संरायः । त- त्रापरमिदं ब्रह्मेति प्राप्रम । कस्मान्‌ १ "स तजमि सूर्ये सं- पन्नः ‹ स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम ` इति च तद्धिढो देदपरिन्छिन्नस्य फलस्योच्यमानत्वात । न हि परन्रह्मविरे- शपरिन्छन्नं फरमरइनुवीतेति युक्तम; सवेगतस्ात्परस्य ब्र- ह्मणः । नन्वपरब्रह्मपरिप्रहे "परं पुरूषम्‌ ' उति विशोषणं नोपपदयते । तष दोषः--पिण्डापेक्षया प्राणस्य परत्वोपपत्तः; इत्येवं प्राप्रे, अभिधीयते ॥

प्ररमेव ब्रह्म इह अभिध्यातव्यमुपदिदरयते | कस्मान्‌? ईक्ष- तिकर्मव्यपदेशान्‌; ईश्चतिदैशेनम; दश्नव्याप्यमीश्चतिकर्म; रृक्चतिकमेत्वेनास्याभिध्यातव्यस्य पुरुषस्य वाक्यरोषे व्यप- देशो भवति-- ‹ ख एतस्माज्ीवघनात्परात्परं पुरिश्चयं पु- रुषमीश्चते ' इति! तत्र अभिध्यायतेरतथाभूतमपि वस्तु क- म॑ मवति, मनोरथकल्पितस्याप्यभिध्यायतिकमेत्वात्‌; इश्न- तेस्तु तथामृतमेव वस्तु छोके कमं॑टृष्टम, इत्यतः परमा- स्मैवायं सम्यग्दौनविषयभृत इक्षतिकमेत्वेन व्यपदिष्र इति

गम्यते । स एव चेह परपुरूषशब्दाभ्यामाभिध्यातव्यः प्रत्य- भिज्ञायते । नन्वभिध्याने परः पुरूष उक्तः, इक्षणे तु परात्प- र:; कथमितर इतरत्र प्रत्यभिज्ञायत इति, अत्रोच्यते---पर- पुरुषशब्दौ तावटुभयत्र साधारणौ । न चात्र जीवधनशब्देन प्रकृतो ऽभिध्यात्तव्यः परः पुरुषः परामृरयते; येन तस्मात्‌ परात्परोऽयमीक्षितव्यः' पुरुषो ऽन्यः स्यान्‌ । कस्तर्हि जीव- घन इति, उच््यते---घनोा मूतः; जीवलक्षणा घनः जीव- घनः । सेन्धवखिस्यवत्‌ यः परमात्मनो जीवरूपः खिंस्यभाव उपाधिकृतः, परश्च विषयेन्द्रियेभ्यः, सोऽत्र जीवधन इति । अपर आह-- “सं. सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्‌ ` इत्यती- तानन्तरवाक्यनिर्दिष्टो यो ब्रह्मलोकः; परश्च लोकान्तरेभ्यः, सोऽत्र, जीवघन इत्युच्यते । जीवानां हि सर्वेषां करणप- रिवृतानां सवेकरणात्मनि हिरण्यगर्भे ब्रह्मखोकनिवासिनि संघातोपपत्तेभेवति बह्मखोको जीवघनः । तस्मात्परो यः पुरुषः परमात्मा दक्चषणकमेभूतः, स एवाभिध्यानेऽपि कमेमूत इति गम्यते ।. ° परं पुरुषमः इति शच विशेषणं परमा- त्मपरिगरह एवावकस्पते । परो हि पुरुषः परमोत्मैव भवति यस्मात्परं. किंचिदन्यन्नास्ति; ` पुरुषान्न ` परं किंचित्सा

कठा सा परा गतिः इति च श्रुत्यन्तरात्‌ । ‹परं चापरं

च बरह्म यदोंकारः ` इति च विभञ्य, अनन्तरमोकारेण परं पुरुषमभिध्यातव्यं व्रुवन्‌, परमेव ब्रह्य परं पुरुषं गमयति । ° यथा पादोदरस्त्वचा विनिभच्यत एवं ह वैस पाप्मना विनिर्मुच्यते ` इति पाप्मविनिर्मोकफलरवचनं परमा- त्मानमिहाभिध्यातव्यं सूचयति । अथ यदुक्तं परमात्माभि- ध्यायिनो न देश्चपरिच्छिननं फलं युज्यत इति, अलोच्यते-- तरिमात्रेणों कारेणारम्बनेन परमात्मानमभिध्यायतः फं त्र ह्मटोकप्राप्रिः, क्रमेण च सम्यग्दुदौनेत्पत्तिः,-- इति कम- म॒क्त्यभिप्रायमेतद्धविष्यतीत्यदोषः ॥ दहर उत्तरेभ्यः ॥ १४॥ अथ यदिदमस्मिन्त्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेदम दहये- ऽस्मिन्नन्तराकारास्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञा ५. दहराधि- सितव्यम्‌ ' इत्यादि वाक्यं समाम्नायते | करणम्‌ । तत्र योऽयं दहरे हृदयपुण्डरीके दहर आकाशः श्रुतः, स किं भूताकाञ्चः, अथ विज्ञानात्मा, अथवा परमात्मेति संशय्यते । कुतः संशयः १ आकाशब्रह्मपुरशन्दा- भ्याम्‌ । आकाशशब्दो ह्ययं भूताकाशे पर्सिमिश्च ब्रह्मणि प्रयु- ज्यमानो टद यते । तत्र किं भूताकाश एव दहरः स्यात्‌, किं वा पर इति संदाय: । तथा ब्ह्मपुरमिति-- किं जीवो-

ऽ ब्रह्मनामा, तस्येदं पुरं शरीरं ब्रह्मपुरम्‌, अथवा प्ररश्यैव ब्रह्मणः भरं बह्पुरमिति । तल्ञ जीवस्य परस्म ब्रान्यतरस्य पुरस्वाभिनो दहराकाश्चत््े कश्यः । तत्राकरासखण्दख्य भूता- काशे रूढत्वाद्भूताकाशच एव दहरशब्द इतति ्राप्तम्‌; तस्व च ददहरायतनापेक्षया दहरत्वम्‌; " यावान्वा अग्रमाकाञ्च- स्ताबानेषोऽन्तहंदय आकाद्चः ` इति च बाह्याभ्यन्तरभावक्- तसरदस्योपरमानोपमेयभावः; द्यावाप्रथिव्यादि च वस्मिन्नन्वः समाहितम्‌,. अबकाञ्चात्मनाकाक्षस्मैक्रल्रात्‌ । अशत्रा जीवो दहर इति प्राप्रम्‌, ब्रह्मपुरशब्दात्‌; जीन्रस्य हदं पुर सन्‌ शरीरं बह्यपुरमित्युच्यते, वस्य सखकमेणोपाज्ितत्वात्‌; भ- क्त्या च तस्य द्ञ्चव्दन्च्प्रस्वम्‌; च दहि प्ररस्म बरह्मणः कारेण खवस्ानिभावः सब्न्ध्रो ऽस्ति; तल श्ुरख्पमभिनः पुरेकरदेशषे ऽवस्थानं दृष्टम, यथा राज्ञः; मनडपाधिकश्च जीव्रः; मनश्च आयेण हृदये प्रतिश्ितम्‌-- इत्यतो जीवस्यैबेदं हृदयाः न्तस्बर्थानं स्यात्‌; दहरत्वमपि तस्यैव आरायोपभिवत्वात्‌ अवकस्पते; अकारोपमितत्यादि च ब्ह्माभेदबिवक्षया भविष्यति; न चाल द्रहर्स्याकाश्चस्यान्वेष्टज्यतं तरिजिज्ञा- सितज्यत्वं च श्रूयते; ' तस्मिन्यदन्तः* इति प्ररविशेषण- त्वेनोपादानादिति })

अत उत्तरं ब्रमः-- परमेश्वर एवात्र दहराकाशो भवि- तुमदैति, न भूताकाशो जीवो वा । कस्मात्‌ £ उत्तरेभ्यः वाक्यदोषगतेभ्यो हेतुभ्यः । तथाहि-~ अन्वेष्टव्यतयाभि- हितस्य दहराकाशस्य ८ तं चेद्रूयुः" इत्युपक्रम्य ८ किं तदन्न विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितत्यम ` इत्येवमाक्षे- पपूवंकं प्रतिसमाधानवचनं भवति-- “स ॒ब्रूयाद्यावान्वा अयमाकाक्चस्तावानेषोऽन्तहेदय आका उभे ` अस्मिन्द्यावा- परथिवी अन्तरेव समाहिते । इत्यादि । तघ्र पुण्डरीकदह- रस्वेन प्राप्रदहरस्वस्याकाशचस्य प्रसिद्धाकाशौपम्येन दहरत्वं निव्तैयन्‌ भूताकाश्वं दहरस्याकाशस्य निवतेयतीति ग- म्यते । यद्यप्याकाश्ञशब्दो भूताकाशे रूढः, तथापि तेनेव तस्योपमा नोपपद्यत इति भूताकाश्चशङ्का निवर्सिता भवति । नन्वेकस्याप्याकाङ्ञस्य बाह्याभ्यन्तरत्वकस्पितेन भेदेनोपमा- नोपमेयभावः संभवतीव्युक्तम; नैवं संभवति; अगतिका हीयं गतिः, यत्काल्पनिकभेदाश्रयणम्‌ ¦ अपि च कस्पथि- त्वा मेदसुपमानोपमेयमावं वणेयतः परि च्छन्नत्वादभ्यन्त- राकारास्य न बाह्याकादापरिमाणत्वमुपपद्येत । ननु परमेश्र- रस्यापि ' ज्यायानाकाशचात्‌' इति श्रुत्यन्तरात्‌ नैवाकाशपरि- माणत्वसुपपद्यते; नैष दोषः; पुण्डरीकवेष्टनग्राप्रदहरत्वनिवृ-

त्तिपरत्वाद्राच्यस्य न तावत्त्वप्रतिपादनपरत्वम; उभयप्रति- पादन दि वाक्यं भिध्येत ॥ न च कर्मपितभेदे पुण्डरीकवष्टित आकाडेकदेशे व्यावाप्रथिव्यादीनामन्तः समाधानसुपपद्यते । " एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विम्रत्युर्विश्चाको विजिघत्मो- ऽपिपासः सलयकामः सलयसंकत्पः ` इति चास्मत्वापहत- पाप्मत्वादयशछ्च गुणा न भूताकाशे संभवन्ति । यद्यप्यार्म- दन्दो जीवे संभवति, तथापीतरेम्यः कारणेभ्यो जीवा- रङ्कापि निवतिता भवति । न ह्युपाधिपरिच्छिन्नस्याराच्रा- पमितम्य जीवस्य पुण्डरीकवेष्टनकरतं दहरत्वं शक्यं निव- तेयितुम्‌ । ब्रह्माभद विवक्षया जीवम्य मवेगतत्वादि बिव- छ्यतेति चन; यदाव्मतया जीवस्य सवेरात्तत्वादि विचव- येत, तस्यैव ब्रह्मणः साक्नाच्सवैगतत्वादि विवक््यतामिति युक्तम । यद्प्युक्तम-- " ब्रह्मपुरम्‌ ' इति जीवेन पुरस्योप- टक्षितस्वाद्राज्ञ इव जीषस्यैवेदं पुरस्वामिनः पुरैकदेरावरति- त्वमस्त्विति; अर व्रूमः--परस्थैवेदं ब्रह्मणः पुरं सत्‌ शरीरं ब्रह्मपुरमित्युन्यते, ब्रह्यशब्दस्य तस्मिन्मुख्यत्वान । तस्या- प्यस्ति पुरेणानेन संबन्धः, `उपटन्ध्यधिष्ठानत्वान्‌-- ‹ स एतस्माल्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते! (स वा अयं पुरुषः सवोसु पृषु पुरिशयः इदादिश्रुतिभ्यः ।

अथवा जीवपुर ख्बारिमिन्‌ ब्रह्म संनिहितमुषरक््यते, यथा साखर्भामे विष्णुः संनिहित इति, तद्वत्‌ । ‹ तद्यथेह क्- चितो खोक: क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो रोकः क्षी- यते ' इति च कमेणामन्तबत्फर्त्वमुक्त्वा, ‹ अथ य इहा- स्मानमहुबिद्य ब्रजन्येतांश्च सल्यान्कामस्तिषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ` इति प्रकृतदहशाकारविज्ञानस्यानन्तष- „ छतं वदन्‌, परमात्मत््रमस्य सूचयति । यदप्येतदुक्तम~- न दहर्स्याकशिस्यान्वेष्टञ्यत्वं॒विजिज्ञासितन्यत्वं च श्रुतं परविरोषणत्वेनोषाद्रनादिति; अत्र ब्रूमः--यद्याकाश्चो ना- ` ` न्बेष्टव्यत्वेनोच्तः स्यात्‌ ‹ यावान्वा अयमाकाञ्चस्तावानेषो- इन्तदेदय आकर्षः ' इयायाकाश्चस्वरूपप्रदशैनं नोपपष- यत । नन्वेतदप्यन्तव्रैतिवस्तुसद्धावदशेनायैव प्रददर्यते, ‹तं चेद्ुयुयेदिदभस्मिन्न्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं ॒बेदम दहशे- ऽस्मिश्नन्सराकास्चः किं तदत्र बिद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्रात् विजिज्ञासितव्यम्‌ ' इ्याश्षिप्य परिहाराबरसरे आकाञ्लौ- पम्योषक्रमेण चाबाप्रथिव्यादीनामन्तःसमाहितत्वप्रदरौनात्‌; नेतदेवम; एवं हि सति मदन्तः समाहितं दयावाप्रथिन्यादि, तदन्वेष्टव्यं बिजिज्ञाखितव्यं चोक्तं स्यात्‌; तन्न वाक्यशेषो नोपपद्येत; ‹ अस्मिन्कामाः समाहिताः: ' एष आत्माष-

हवपाप्मा › इति हि प्रहतं दावाप्रथिव्यादिसमाधानाधा- रमाकाहयामाक्ष्य.‹ अथ ` य॒ इहात्मानमनुविद्य व्रजन्येतांश्च खलयान्छामान्‌ ' इति समुश्यार्थेन च-दाब्देनात्मानं कामाभरा- रम्‌ -आभितांश्च कामान्‌ भिज्ञेय्ान वाक्यशेषो दश्च॑यति । तस्माद्राक्योपक्रमेऽपि दह्र एवाकाश्चो हृदयपुण्डरीकाधि- छनः सहान्तःस्थैः समाहितैः प्रथिन्यादिभिः सदश्च कानै- विज्ञेय उक्त इति गम्यते । स ॒चोक्तेभ्यो हेतुभ्यः परमे- श्र इति स्थितम ॥

दहरः परमेश्वर उत्तरेभ्यो हेतुभ्य इत्युक्तमं; त एवोत्तरे हेतत्र इदानीं प्रपञज्च्यन्ते । इतश्च परमेश्वर एव दहरः; य- स्मादहरकाक्यशेष परमेश्वरस्यैव प्रतिपादकौ गतिक्चव्दौ भ- वतः--‹ इमाः सवः प्रजा अहरहर्भच्छन्य एतं ब्रह्मरोकं न विन्दन्ति" इति । तत्र प्रकृतं दहरं बह्मरोकसब्देनाभि- धाय तद्धिषया गतिः प्रजाशब्दवाच्यानां जीवानामभिधीय- माना दहरस्य ब्रह्मतां गमयति । तथा ह्हर्हर्जावानां सुषु- प्रावक्थाचां ब्रह्मविषयं गमनं रृषटं श्रुयन्तरे-- खता सोभ्य तदा संपन्नो मवति ` इत्येवमादौ । लोकेऽपि किल गाटं स-

पप्रमाचक्षते ' ब्रह्मी भूतो ब्रह्मतां गतः ' इति । तथा ब्रह्मरो- कशब्दो ऽपि प्रकृते ` दहरे प्रयुज्यमानो जीव भूताकाश्ञाश्चङ्का निवर्वयन्न्रह्यतामस्य गमयति । ननु कमलासनरोकमपि न- ह्यरोकराब्दो गसयेत; गमयेद्यदि ब्रह्मणो लोक ` इति षश्ठी- समासवर्या व्युत्पाद्येत; सामानाधिकरण्यव्त्त्या तु व्युत्पा रमानो ब्रह्मैव छोको ब्रह्मखोक इति परमेव ब्रह्म गमयिष्य- ति । पतदेव चाहरहनरह्यरोकगमनं दष्टं बद्यटोकञ्चन्द्रस्य सामानाधिकरण्यवृत्तिपरिप्रहे लिङ्गम । न द्यहरहरिमाः प्र जाः का्ब्रह्मटोकं सलयलोकारूयं. गच्छन्तीति शक्यं कल्प- यितुम्‌ ॥

धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः । कथम्‌? ‹ दहरो- ऽस्मिन्नन्तराकाशः ` इति हि प्रकर आकारौपम्यपू्वैकं तस्मि- न्सवंसमाधानमुक्त्वा तस्मिन्नेव चात्मशाब्दं प्रयुज्यापहतपा- ध्मत्वादिशुणयोगं चोपदिरय तमवानतिवरत्तत्रकरणं निर्दिर- ति--“अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषांः लछोकानामसंमे- दायः इति । तत्र विधृतिरियास्मराब्दसामानाधिकरण्या- द्विधारयितोच्यते; क्तिचः कतरि स्मरणात्‌ । यथोदकसंता- नस्य विधारयिता खोके सेतुः ` क्षेत्रसपदामसंभेदाय, ' पवम-

यमात्मा णषामध्यात्मादिभेदभिन्नानां लोक्रानां वणोश्रमादी- नां च विधारयिता सेतुः, असंभेदाय असतंकरायेति । एवमिह प्रकृते दहरे विधरणलक्षणं महिमान दश्चंयति । अयं च महिमा प्ररमेश्रर एव -श्रुखन्तरादुपरस्यते--, एतस्य वा अक्षरस्य प्रछासने गामि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः इसयादेः । तथान्यत्रापि निश्चिते परमेश्ररवाक्ये श्रुयते-- एषं सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपार्‌ एष मेतुधिधरण षां लोका- नामसंमेदाय ' इति । एवं धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः ॥ प्रसिद्धे ॥ १५ ॥

इतश्च परमेश्रर एव ‹ दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशशः ` इ्यु- च्यते; यत्कारणमाकारराब्दः परमेश्वरे प्रसिद्धः-- “ आ- काश्चो वै नाम नामरूपयोर्भिर्वहिताः ‹सवौीणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पश्न्ते ' इलयादिभ्रयोगदश्चे नात्‌ । जीवे तु न कचिदाकाशशचब्दः प्रयुज्यमानो दृ इयते । भूताकाशस्तु सद्यामप्याकार्चशब्दप्रसिद्धौ उपमानोपमेयभावादयस्तंभवान्न ग्रहीतव्य इत्युक्तम्‌ ॥

यदि बाक्रयश्चेषबङेन दह्र इति परमेश्वरः परिगद्येत, अस्ति हीतरस्यापि जीवस्य. बाक्रेषे परामश्ञेः-- ‹ अथ य एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्सञ्स्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपरेणाभिनिष्पदयतत एष आत्मेति होवाच ' इति; अत्र हि संगप्रसादश्ञव्दः श्रुयन्तरे सुषुप्रावस्थायां रष्टस्वाद्वस्थावन्तं जीवं शक्तोस्युपस्थापयितुम, नाथौन्तरम; तथा शरीरव्यपा- श्रयस्थैव जीवस्य शसीरात्समुत्थानं संभवति, यथाकाश्चव्य- पाश्रयाणां वाय्वादीनामाकारात्समुत्थानम्‌, तद्त्‌; यथा चा- दृष्टोऽपि रोके परमेश्वरविषय आकाराश्चब्दः परमेश्चरध्भ- समभिव्याहारात्‌ " आकाशो वै नाम नामरूपयो्भि्वहिता इयेवमादौ परमेश्चरविषयोऽभ्युपगतः, एवं जीवविषयोऽपि भविष्यति; तस्मादितरपरामरात्‌ ‹ दहरोऽस्मिन्नन्तराकाञ्चः' इत्यत्र स॒ एव जीव उच्यतं इति चेत-- नैतदेवं स्यात्‌; कस्मात्‌ £ असंभवात्‌ । न हि जीवो बुद्धयाद्यपाधिपरिच्छे- द्ाभिमानी सन्‌ आकाशेनोपरमीयेत । न चोपाधिधमानभि- मन्यभासस्यापहतपाप्मस्वादयो धमोः संभवन्ति । प्रपञ्चितं चैतसप्रथमे सूत्रे । अतिरेकाक्चङ्कापरिहाराय अत्र तु पुन- रुपन्यस्तम्‌ । षठिष्यति चोपरिष्टान्‌--: अन्याथेश्च परामशेः! इति ॥

इतरपरामशा जीवाशङ्का जाता, सा असंभवाननिराङृता । अथेदानीं मृतस्येवागतसेकात्‌ पुनः समुत्थानं जीवाश्चङ्कायाः क्रियते-- उत्तरस्मास्प्राजापलयाद्वाक्यात्‌ । तत्रहि (य आत्मापहतपाप्मा ' इव्यपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानमन्वेष्ट- व्यं विजिज्ञासितन्यं च प्रतिज्ञाय, ‹य एषोऽक्षिणि पुरुषो हर्यत एष॒ आत्मा ` इति ` जुषन अक्षिस्थं द्रष्टार ` जीवमा- त्मानं निर्दिशति । ‹ एतं स्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि ` इति च तमेव पुनः पुनः परामरहय, * य एष स्वप्रे महीयमानश्च- रत्येष आत्मा ` इति ( तद्यत्रेतत्सुप्रः समस्तः संप्रसन्नः सवप्रं न विजानात्येष आत्मा: इति च जीवमेवावस्थान्तरगतं व्या- चष्टे | तस्यैव चापहतपाप्मत्वादि दश्चयति-~ ' एतदमृत- मभयमेतद्भह्य ` इति । °नाह खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि ` इति च सुषुप्रा- वस्थायां दोषञरुपरभ्य, ‹ एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैलस्मात्‌ ` इति चोपक्रम्य, शरीरसंबन्धनिन्दापू- वकम ८ पष संप्रसादोऽस्माच्छरीराव्छमुस्थाय परं ज्योतिर- पसंपद्य- स्वेन कू्पेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः इति जीवमेव शरीरात्समुत्थितमुत्तमं पुरुषं दशयति । तस्मादस्ति

संभवो जीवि पारमेश्रराणां ध्रमराणाम । अतः ' दहरोऽस्मि- ननन्तराकाश्चः ` इति जीव एवोक्त इति चेत्कश्चिद्रयात्‌; तं प्रति त्रूयान--* आविभूतस्वरूपस्तु ' इति । तु-शब्दः पू्ैपक्ष- व्याबरत्यथेः; नोत्तरस्मादपि वाक्यादिह्‌ जीवस्याश्चङ्का सं- भवतीलयथः । कस्मान १ यतस्तत्राप्याविभूतस्वरूपो जीवो विवक्ष्यते । आविभूतं स्वरूपमस्येयाविभूतस्वरूपः; भूतपूर्वै- गत्या जीवबचनम । पतदुक्तं भवति-- "य एषोऽक्षिणि ` इत्यक्षि रक्षितं द्रष्टारं निर्दिश्य, उदशराव न्राह्मणेन एनं शरीरा- त्मतया व्युत्थाप्य, { एतं त्वेव ते * इति पुनः पुनस्तमेव व्याख्ययत्वेनाकृष्य, स्वप्रसुपुप्नोषन्यासक्रमेण “परं ज्योति- रूपसंपद्‌.स्वन रूपेणाभिनिष्पद्यते ' इति यदस्य पारमा- धिकं स्वरूपं परं ब्रह्म, तद्रपतयेनं जीवं व्याचष्टे; न जैवेन रूपेण । यत्तत्‌ परं ज्योतिरुपसंपन्तव्यं श्रुतम, तत्परं ब्रह्म; तज्रापहतपाप्मस्वादिधमेकम; तदेव च जीवस्य पारमाधथिकं स्वरूपम-- ' तत्त्वमसि ` इत्यादिदयाखेभ्यः, नेतरदुपाधिक- स्पितम ।याबदेव हि स्थाणाविव पुरुषवुद्धि द्वैतरक्षणामविधां निवतेयन्करूटस्थनित्यदक्स्वरूपमात्मानम (अह ब्रह्मस्मि ' इति न प्रतिपद्यते, तावज्जीवस्य जीवत्वम्‌ । यदा तु देहेन्द्रियमनोवु- द्विसंघाताद्रयुल्थाप्य.श्रया प्रतिबोध्यते नासि खं देहेन्द्रियम-

नोब्रुद्धिसंघातः?. नापि संसारी, किं तर्हिं तद्यत्सल्यं स॒ आ- त्मा,. चैतन्यमालस्वरूपस्तत्वमसीति; तदा कूटस्थनियद- कस्वरूप्रमास्मानं प्रतिबुध्य अस्माच्छरीरायभिमानात्समुत्ति- छन स णव क्रूटस्थनिदयटक्स्वरूप आमा भवति--"स यो ह तै तत्म्ररमं बह्म वेद ब्रह्मेव भवति ` इत्यादिश्रुतिभ्यः । तदेव चास्य पारमाधिकं स्वरूपम, येन रारीराव्समुत्थाय समेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । कथं पुनः स्वं च रूपं स्वेनैव च निष्पद्यत इति संभवति कूटस्थनियस्य? सुवणीदीनां तु द्रव्या- न्तरसंपकादिभिभूतस्वरूपाणामनभिव्यक्तासाधारणविशेषाणां क्षारप्रक्षेषादिभिः शोध्यमानानां स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्या- त्‌; तथा नक्षत्रादीनामहन्यभिमूतप्रकाश्ानामभिभावकवियो- गे रात्रौ खरूपेणाभिनिष्पन्तिः स्यात्‌; न तु तथात्मचैतन्य- उ्योतिषो निलयस्य केनचिदभिमवः संभवति असंसरगिल्वा- त व्योश्न इव, दृष्टविरोधाच्; दृष्टिश्रतिमतिविज्ञातयो हि जीवस्य स्वरूपम्‌; तच्च दारी रादसमुत्थितस्यापि जीवस्य सदा निष्पन्नमेव द्र र्यते; सर्वो हि जीवः पश्यन श्ण्वन्‌ मन्वा- नो विजानन्त्यवहरति, अन्यथा व्यवहारानुपपत्तेः; तच्चेत्‌ शरीरात्समुत्थितस्य निष्पद्येत, प्राक्सञुस्थानादृष्टो व्यवहा रो विरुध्येत; अतः किंमात्मकमिदं शरीरास्समुत्थानम, कि-

मात्मिका वा स्वरूपेणामिनिष्पत्तिरिति; अत्रोच्यते--प्रा- ग्विवेकविज्ञानेत्पत्तेः शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनोपाधि- भिरविविक्तामिव जीवस्य टदृष्टयादिज्योतिःस्वरूपं भवति; यथा शुद्धस्य स्फटिकश्य स्वाच्छथं शौक्ल्यं च स्वरूपं प्रा ग्विवेकप्रहणाद्रक्तनीखाद्युपाधिभिरविविक्तमिव भवति; प्रमा- णजनितविवेकगप्रहणात्तु पराचीनः स्फटिकः स्वाच्छयेन शौ- छयेन च स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्युच्यते प्रागपि तथैव स- न्‌; तथा देहाद्युपाध्यविविक्तस्यैव सतो जीवस्य श्रुतिकृतं विवे- कविज्ञानं दासीरात्समुस्थानम्‌, विवेकविज्ञानफटं खरूपेणाभि- निष्पत्तिः केवरात्मखवरूपावगतिः । तथा विवेकाविवेकमात्रेणै- बात्मनोऽशसीरस्वं सशरीरत्वं च मन्त्रवणात्‌ " अशरीरं रारीरे- षु, इति, दारीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न छिप्यते ` इति च सशारीरत्वाशरीरत्वविशेषाभावस्मरणात । तस्माद्विवेक- विज्ञानाभावादनाविभूतस्वरूपः. सन्‌ विवेकविज्ञानादाविभू- तस्वरूप इत्युच्यते । न त्वन्यादरौ आविभौवानाविभौवौ स्वरूपस्य संभवतः, स्वरूपत्वादेव । एवं भिथ्याज्ञानकृत एव जीवपरमेश्ररयोर्भेदः, न वस्तुकृतः; व्योमवदसङ्गत्वावि्ो- षात्‌ । कत्चैतदेवं प्रतिपत्तव्यम्‌ १ यतः ‹ य एषोऽक्षिणि पुरुषो द क्यते ` इत्युपदिदय ‹ एतदमृतमभयमेतद्रह्च ` इत्यु-

पदिशति । योऽक्षिणि.घरसिद्धो दरष्टा द्रधटतवेन विभाव्यते, सो- उमृताभयलक्षणाद्रद्यणोऽन्यश्चस्स्यान्‌ › ततोऽयताभयत्रह्मसा- मानाधिकरण्यं न स्यात्‌ । नापि प्रतिच्छायात्मायमाक्षिट- क्षितो निर्दिश्यते, प्रजापतेमषावादित्वप्रसङ्गान्‌ । तथा द्विती- येऽपि पर्याये “य एष खप्रे महीयमानश्चरति ` इति न प्रथमपयौयनिर्दिष्टादक्षिपुरूषादष्टुरन्यो निर्दिष्टः; ‹ एतं त्वेव ते भूयोऽुन्याख्यास्यामि ` इव्युपक्रमात्‌ । किंच ८अह्‌- मद्य खप्रे हस्तिनिमद्राक्षम, नेदानीं तं पदयामि ` इति दृष्ट- मेव प्रतिबुद्धः प्रयाचष्टे । द्रष्टारं तु तमेव ब्रयमिजानाति -- य एवाहं स्वप्रमद्राक्षम्‌, स एवाहं जागरितं पडयामि ` इति । तथा वृतीयेऽपि पयौये--- ` नाह खल्वयमेवं संभ्र- लयात्मानं जाना्ययमह मस्मीति नो एवेमानि मूतानि' इति सुषुप्रावस्थायां विशेषविज्ञानाभावमेव दशयति, न विज्ञा तारं प्रतिषेधति । यत्तु तत्र ‹ विनाश्चमेवापीतो भवति '

इति, तदपि विरोषविज्ञाननिनाश्चाभिप्रायमेव, न विज्ञात्‌- विनाश्चाभिप्रायम; (न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिरोपो विद्य तेऽविनाशित्वात्‌ इति श्रलन्तरात्त । तश्रा चतुर्थेऽपि पया- ये ‹ एतं सेव ते मूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रेत-

स्मात्त्‌ ` इत्युपक्रम्य ‹ मघवन मत्यै वा इदं शारीरम ' इत्या

दिना प्रपश्चेन शरीराद्युपाधिसंबन्धप्रयाख्यानेन संप्रसादश- च्दोदितं जीवम “स्वेन रूपेणाभिनिष्पश्यते ` इति बह्मस्वरूपा- पन्नं दक्ोयन, न प्रस्माद्भह्मणोऽमृतनाभयस्वरूपादन्यं जीवं दयति । केचित्त परमाल्मविवभ्नायाम ‹ पतं त्वेव ते' इति जीवाकषेणमन्याय्यं मन्यमाना तमेव वाक्योपक्रमसूचि- तमपहतपाप्मत्वादिगुणकमास्मानं ते भूयोऽनुत्यास्याम्यामी- नि कस्पयन्ति । तेषाम णतम ` इति संनिहितावरुम्विनीं स्वैनामश्चतिविप्रकृष्येत; मूयःश्रुतिश्चोपसभ्येत; पयोयान्तरा-

भिदहितस्य पर्यायान्तरेणानमिधीयमानव्वान्‌ । ° प्तं स्वैव तेः इसि च प्रतिज्ञाय प्राक्चतुथत्पयायादन्यमन्यं व्याचक्षाणस्य परजापतेः प्रतारकत्वं प्रसज्यत । तस्मान. यदविद्याप्रल्युपस्था- पितमपारमा्थिकं जैवं रूपं कवरैत्वभोकतृत्वरागद्रेषादिदोष- कलुषितमनेकानथेयोगि, तद्धिख्यनेन तद्धिपरीतमपहतपाप्म- त्वादिगुणकं पारमेश्रर स्वरूपं विद्यया प्रतिपद्यते, सपोदि- विखयनेनेव गज्ञ्वादीन । अपरे तु वादिनः पारमार्थिकमेव जेव रूपमिति मन्यन्तेऽस्मदीयाश्च केचिन्‌ । तेषां सर्वेषामा- त्मैकत्वसम्यग्दहौनप्रतिपक्ष भूतानां प्रतिषेधायेदं शासीरक- मारू्धम्‌-- एक एव परमेश्वरः कूटस्थनित्यो बिज्ञानधा- तुरविद्यया, मायया मायाविवन्‌, अनेकधा विभाव्यते, ना-

न्यो विज्ञानधातुरस्तीति । यत्त्विदं परमेश्ररवाक्यं जीवमा- लङ्कथ प्रतिषेधति सूब्वकारः-- ‹ नासंभवात्‌ ' इ्यादिना तत्रायमभिप्रायः-- नित्यञ्ुदधनुद्धमुक्तस्वमावे कूटस्थनित्ये एकस्मिन्नसङ्के परमात्मनि तद्विपरीतं जैवं रूपं व्योम्नीव तख- मलादि परिकल्पितम्‌; तत्‌ आस्मेकत्वध्रतिपादनपरै्वाक्यै- न्यीयोपेतैर्देतवादभरतिषेवैश्चापनेष्यामीति--- परमात्मनो जी- ब्ादन्यत्वं द्रदयति; जीवस्य तु न परस्मादन्यत्वं प्रतिपिपाद्‌- यिषति; किं तनुवदव्येवाविद्याकल्पितं छाकमप्रसिद्धं जीव. भदम्‌; एवं हि सवाभाविककचेत्वभोक्वृत्वानुवादेन प्रवृत्ताः कमेविधयो न विरुध्यन्त इति मन्यते । प्रतिपाद्यं तु शाखा- श्रभात्मैकत्वमेव दशयति -- ‹ शाखदष्टथा तुपदेश्चो वामदे. ववत्‌ † इयादिना । वर्णितश्चास्माभिः विद्रदविद्वद्धेदेन कम- विधिविरोधपारेदारः ॥

अथ याऽयं दहरवाक्यरोषे जीवपरामर्शो दर्डितः--: अथ य एष संप्रसादः ' इलयादिः, स दहरे परमेश्वरे व्याख्याय- माने, न जीवोपासनोपदेखाः, नापि प्रकृतविक्ेषोपदेशः---इ्‌- यनथेकत्वं प्राप्रोतीयत आह-- अन्यार्थोऽयं जीवपरामर्ो न जीवस्वरूपपयेवसायी; किं तर्हि, परमेश्वरस्वरूपपयैवसा-