Capítulo 34 de 36
· 34
अव्यति तत्सवेमिदं विदित्वा योगी परं स्थानखुपेति चाद्यम् ॥ २८ ॥
इति श्रीमहामारते शतसाहस्रा सहितायां वैयासिक्यां मीष्मपवेणि श्रीमद्धगवद्वीतासुपनिषस्सु ब्रह्मविचायां योगशाखे श्रीकृष्णाजनसंवादे तारकब्रह्मयोगो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ वेदेषु सम्यगधीतेषु यज्ञेषु च साद्भुण्येन अनुष्ठितेषु तपःसु च सुतपरेषु दानेषु च सम्यग्दत्तेषु, एतेषु यत् पुण्यफलं प्रदिष्टं शासखेण, अयेति अतीय गच्छति तत् सव फरुजातम्, इदं विदित्वा सपतप्रभनिर्णेयद्वारेण उक्तम् अर्थं सम्यक् अवधार्य अनुष्ठाय योगी; परम् उत्कृष्टम् परं स्थानम् उपैति च परतिपद्यते आद्यम् आदौ मवम्, कारणं ब्रह्म इदयथै" ॥
इति श्रीमत्परमहसपरिबाजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दमगवत्पूज्यपाद- रिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतौ श्रीमहद्गवद्धीताभाष्ये अष्टमो ऽध्यायः ॥
उक्त. । तस्य च फम् अगन्यचिरादि- क्रमेण काडान्तरे ब्रद्यप्राप्निक्रणमेव
[ क $ (@\ {+< अतन अनावृत्तिरूपं निर्दिष्टम् । तत्र ‹ अनेने- व प्रकारेण मोक्षुम्रा्िफङ्म् अधिग- म्यते, न अन्यथा: इति तदाश्चङ्काव्या- विवतेयिषया श्रीभगवान् उवाच-
श्रीभगवानुवाच- इदं तु ते ग॒द्यतम प्रवश््याम्यनसुयवे । ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽद्युमात् ।॥ १॥ इदं ब्रह्मज्ञानं वक््यमाणम् उक्त च पूर्वेषु अध्यायषु, तत् बुद्धौ संनिधीकृत्य इदम् इत्याह । तु-शब्दो विरेषनि-
धीरणाथः । इदमेव तु सम्यगज्ञानं साक्षात् सोक्षप्राप्रिसाध- नम् ' वासुदेवः सर्बैमितिः ‹ आत्मैवेदं सवम् ' ' एकमेवादि- तीयम् ` इयादिश्रुतिस्तिभ्यः, नान्यत्; ८अथ ते येऽन्य- थातो विदुः अन्यराजान ते क्षय्यलोका भवन्तिः इत्यादि- श्रतिभ्यश्च । ते तुभ्यं गुह्यतमं गोप्यतमं प्रवक्ष्यामि कथयि- ष्यामि अनसूयवे असूयारहिताय । कि तत्? ज्ञानम् । कि- विशिष्टम्? विज्ञानसहितम् अनुभवयुक्तम्, यत् ज्ञात्वा प्राप्य मोक्ष्यसे अश्युभात् संसारबन्धनात् ॥ तच्च--
राजविद्या राजगुह्यं पविच्रमिदसुत्तमम्! पल्यक्षावगमं धम्यं सुसुखं कलुमव्ययम् ॥ २ ॥
राजविद्या विद्यानां राजा, दीप्त्यतिदायवन्वात्, दीप्यते हि इयम अतिशयेन ब्रह्मविद्या सवेविदयानाम् । तथा राज- गुह्यं गुह्यानां राजा । पवित्रं पावनं इदम् उत्तमं सर्वेषां पावना- नां शुद्धिकारणं ब्रह्मज्ञानम् उत्तमम् । अनेकजन्मसहखरसं- चितमपि धमांधमोदि समूरं कमं क्षणमात्रादेव भस्मीकरोति इयतः कि तस्य पावनत्वं वक्तव्यम् ¦ किच--प्रयक्षावगमं प्रयक्षेण सुखादेरिव अवगमो यस्य तत् प्रयक्षावगमम् । अनेकणगुणवतोऽपि धमेविरद्धत्वं दृष्टम्, न तथा आत्मज्ञानं धमे-
विरोधि, कितु धर्यं धमौदनपेतम् । एवमपि, स्याहुःखसंपाद्य- मियत आह-- सुखं कतुम्. यथा रल्नविवेकविज्ञानम् । तत्र अस्पायासानामन्येषां कमणां सुखसेपाद्यानाम् अस्पफ- छत्वे दुष्कराणां च महाफर्त्वं दृष्टमिति, इदं तु सुखसंपा- दयस्वात् फलक्षयात् व्येति इति प्राप्ते, आह-अन्ययम् इति । न अस्य फर्तः कमेवत् व्ययः अस्तीति अन्ययम् । अतः श्रद्धेयम् आत्मज्ञानम् ॥
ये पुनः-- अश्रदधानाः पुरुषा धमेस्यास्य परंतप । अप्राप्य मां भिवतेन्ते खत्युसं सारवत्भेनि ॥३॥
अश्रदधाना श्रद्धाविरदहिताः आत्मज्ञानस्य धर्मस्य अस्य खरूपे तत्फटे च नास्तिकाः पापकारिण-, असुराणाम् उ पनिषदं देह मात्रात्मदश्येनमेव प्रतिपन्नाः असुतृपः पापा. पुर- घाः अश्रदधानाः, परंतप, अप्राप्य मां परमेन्धरम्, मत्म्ाप्तौ तैव आङ्ञङ्का इति मत्राप्निमामैमेदभक्तिमा्रमपि अप्राप्य इत्यर्थः । निवतेन्ते निश्चयेन वतेन्ते, क!--मत्युसंसार- वर्त्मनि मृत्युयुक्तः संसारः मृत्युसंसारः तद्ध वत्मे नरक- तिर्यगादिप्राप्िमागैः, तस्मिन्नेव बतैन्ते इयथः ॥
र, 9 मया ततमिदं सवं जगदव्यक्तसू्तिना । मत्स्थानि सवेभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥
मया मम यः परो भावः तेन ततं व्याप्तं सवेम् इदं जगत् अन्यक्तमू्तिना न व्यक्ता मूति. स्वरूप यस्य मम सोऽहमव्यक्तमूतिः तेन मय। अव्यक्तमूर्तिना, करणागोचर- स्वरूपेण इयथै. । तस्मिन् मयि अव्यक्तमूतौ स्थितानि मत्स्थानि, सवैभूतानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपयन्तानि । न हि निरात्मकं किंचित् भूतं व्यवहाराय अवकल्पते । अतः मत्स्थानि मया आस्मना आत्मवन््वेन स्थितानि, अतः मयि स्थितानि इति उच्यन्ते । तेषां भूतानाम् अहमेव आत्मा इयत. तेषु स्थितः इति मृढबुद्धीनां अवभासते, अत. नवीमि-- न च अहं तेषु भूतेश अवस्थितः, मूतेवत् सं षाभावेन आकाञ्चस्यापि अन्तरतमो हि अहम् । न हि अस- स्मि वस्तु कचित् आधेयभावेन अवस्थितं भवति ॥
न च मत्स्थानि भूतानि परय मे योगमेश्वरम् । भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भ्रूतभावनः ॥ ५॥
न च मस्स्थानि भूतानि ब्रह्मादीनि । प्रय मे योगं युक्ति घटनं मे मम द्रम् ईश्वरस्य इमम् देवरम्, योगम् आत्मनो याथात्म्यमियथेः । तथा च श्रुति असंसर्गित्वात् असङ्गतां ददीयति-- ‹ असङ्गो न हि सञ्ते ` इति । इदं च आश्च- यम् अन्यत् पश्य-- भूतश्ेत् असङ्गोऽपि सन् भूतानि बिभति › न च भूतस्थः, यथोक्तेन न्यायेन दरदितत्वात् भूत- स्थत्वानुपपत्तेः । कथं पुनरुच्यते ८ असौ मम आत्मा ' इति? विभज्य देहादिसङ्कतं तस्मिन् अहंकारम् अध्यारोप्य रोक- बुद्धिम् अनुसरन् व्यपदिराति “ मम आत्मा" इति, न पुनः आत्मनः आत्मा अन्यः इति टोकवत् अजानन् । तथा भूतभावनः भूतानि भावयति उत्पादयति वधेयतीति वा भूत- भावन. ॥
यथोक्तेन -छोकटवयेन उक्तम् अर्थं दृष्टान्तेन उपपादयन् आ€- निदं © ५ यथाकादास्थितो निदं वायुः सवेच्रगो महान् । तथा स्वणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ यथा रोके आकारास्थितः आकारो स्थितः निय सदा
वायु. सर्वत्र गच्छतीति सवेत्रगः महान् परिमाणतः, तथा 8 2 14
आकारावत् सर्वेगते मयि असंेषेणेव स्थितानि इ्येवम् उप- धारय विजानीहि ॥
एवं वायुः आकाशे इव मयि स्थितानि सवेभूतानि स्थि-
सवेभरूतानि कौन्तेय पक्रतिं यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विखजाम्यहम् ॥ स्वेभूतानि कौन्तेय प्रकृति च्रिगुणाद्मिकाम् अपरां निकृष्टां यान्ति मामिकां मदीयां कल्पक्षये प्रख्यकाङे । पुनः भूयः तानि भूतानि उत्पत्तिकाङे कल्पादौ विसजाभि उत्पाद्- यामि अदं पूवेवत् ॥ एवम् अविद्याटक्षणाम्--
प्रकृति खामवष्टभ्य विखजामि पुनः पुनः । ^~ # ॐ € भूतग्राममिमं कृत्लमवद्ां प्रकरतेवरात् ॥ ८ ॥ प्रकृति खां स्वीयाम् अवष्टभ्य वशी विखजामि पुन पुनः धकृतितो जातं भूतम्रामं भूतसमुदायम् इमं वतमानं छृत्लं समग्रम् अवशम् अखतन्त्रम्, अविद्यादिदोषैः परवशी- कृतम्, प्रकृतेः वशात् स्रभाववरात् ॥
[*ज # भ भ ० ५ तदि तस्य ते परमेश्वरस्य, भूतम्रामम् इमं विषमं विद्- धतः, तन्निभित्ताभ्यां धमधमभ्यां संबन्धः स्यादिति, इदम् आह् भगवान्--
नच मां तानि कमणि निवभ्रन्ति धनंजय । उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कमसु ॥। ९ ॥
न च माम् इश्वरं तानि भूतग्रामस्य बिषमसमगैनिमित्तानि कमोणि निबध्नन्ति धनंजय । तत्र कर्मणां असंबन्धितवे कारणमाह-- उदासीनवत् आसीनं यथा उदासीन. उपे- क्षकः कश्चित् तद्रत् आसीनम्, आत्मन. अविक्रियत्वात्, असक्तं फटासङ्गरहितम्, अभिमानवजितम् ‹ अहं करोमि ' इति तेषु कमसु । अतः अन्यस्यापि करैत्वाभिमानाभावः फलासङ्गाभावश्च असबन्धकारणम्, अन्यथा कर्मभिः बध्यते मूढः कोराकारवत् इलयभिप्रायः ॥
तत्र ‹ भूतग्राममिमं विखजामि ` ' उदासीनवदासीनम् ' इति च विरुद्धम् उच्यते, इति तत्परिहारार्थम् आह-- मयाध्यक्षेण प्रकरतिः सूयते सचराचरम् । 9 ४०९ द्विपरिवितैते € हेतुनानेन कौन्तेय जग द्विपरिवतेते ॥ १० ॥
मया अध्यक्षेण सर्वतो दृशिमाच्रसखरूपेण अविक्रियात्मना अध्यक्षेण मया, मम माया त्रिगुणासिका अविद्याङक्षणा प्रकृति; सूयते उत्पादयति सचराचरं जगत् । तथा च मन्त्र- व्णैः-- ‹ एको देवः सवभूतेषु गूढः सवैव्यापी सवेमूता- न्तरात्मा । कमाध्यक्षः सवेभूताधिवासः साक्षी चेता केवरो निर्गणश्च ` इति । हेतुना निमित्तेन अनेन अध्यक्षत्वेन कौन्तेय जगत् सचराचरं व्यक्ताव्यक्तास्मकं विपरिवर्तते सवोवस्ासु । दृशिकमैत्वापत्तिनिमित्ता हि जगतः सर्वा प्रवृत्तिः -- अहम् इदं भोक्ष्ये, पश्यामि इदम, शणोमि इदम्, सुखमलुभवामि, दुःखमनुभवामि, तदथमिदं करिष्ये, इदं ज्ञास्यामि, इत्याद्या अवगतिनिष्ठा अवगलयवसानैव । यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन् ' इत्यादयश्च मन्त्राः एतमर्थं दर्रयन्ति । ततश्च एकस्य देवस्य सवोध्यक्षमूतचेतन्यमात्रस्य परमा्थेतः सवै- भोगानभिसंबन्धिनः अन्यस्य चेतनान्तरस्य अभावे भोक्तुः अन्यस्य अभावात्। किनिमित्ता इयं खष्टिः इयत्र प्र्नप्र- तिवचने अनुपपन्न, (को अद्धा वेद् क इह प्रवोचत् । कुत आजाता कत इय विद्ष्ठिः ` इदयादिमन्त्रवर्णेभ्यः । दर्दितं च भगवता-- ‹ अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन सुद्यन्ति जन्तवः ' इति ॥
एब मा नियञ्चुदधनुद्धसुक्तस्वभावं सवैज्ञं स्वैजन्तूनाम् आत्मानमपि सन्तम्-
अवजानन्ति मां मूढा मानुषी तनुमाभितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ११ ॥
अवजानन्ति अवज्ञां परिभवं कर्वन्ति मां मूढाः अविवे- किनः मानुषीं मनुष्यसंबन्धिनी तनु देहम् आश्रितम, मनु- ष्यदेहेन व्यवहरन्तमियेतत्, परं प्रकृष्टं भावं परमात्मत- त्वम् आकाराकट्पम् आकारादपि अन्तरतमम् अजानन्तो मम भूतमहेश्वरं सवभूतानां महान्तम् इश्वरं स्वात्मानम् । ततश्च तख मम अवज्ञानभावनेन आहताः ते वराकाः ॥ कथम् -
Usa las flechas ← → del teclado para pasar de capítulo.