Chapter 17 of 26
· 17
अधात्मश्चब्दसामानाधिकरण्यादुपक्रमे च (को न आत्मा क जह्य ` इति केवलात्मशब्दप्रयोगादात्मशब्दवशेन वैश्रा- नरचाब्दः परिणेय इत्युच्यते, तथापि शारीर आत्मा स्यात्; तस्य भोक्तृखेन वैश्चानरसनिकर्षात्, प्रादेशमातबमिति च विज्ञेषणस्य तस्मिन्चुपाधिपरिच्छिन्ने संभवान् । तस्मान्नरो ्श्वानर इत्येवं प्राप्रम ॥
तत्रेदुच्यते-- वै्रानरः परमात्मा मवितुमरैत्ति । कुतः १ साधारणशब्दविशेषात्; साधारणशब्दयो वशेषः स्राधारणशचब्दविोषः; यद्यप्येताबुभावप्यात्मवैश्वानरशब्दौ साधारणशब्दौ-- वैश्चानरकब्दस्तु त्रयाणां साधारणः, आत्मर्ाब्दश्च द्रयोः-- तथापि विशेषो ररयते;-- येन परमेश्रपरत्वं तयोरभ्युपगम्यते-- ‹ तस्य ह वा एतस्य।- त्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाः इत्यादिः । अत्र हि परमेश्वर एव दुमूरथस्वादिविशिष्टोऽवस्थान्तरगतः प्रलयगा- त्मस्वेनोपन्यस्त आध्यानायेति गम्यते, कारणत्वात् । कार- णस्य दहि स्वाभिः कार्यगताभिरवस्थाभिरवस्थावत्वात युलोकाद्यवयवत्वसुपपथ्ते । “ स सर्वेषु ोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वार्मखन्नमत्ति ' इति च सवखोकाद्याश्रयं फं श्रूयमाणं परमकारणप्रिग्रहे संभवति, एव «< दास्य सर्वे पाप्मानः
प्रदूयन्ते ' इति च तद्टिदः खवेपाप्मप्रदादश्रवणम्, (को न आत्मा किं ब्रह्म ' दति चात्मव्रह्मश्चव्दाभ्यामुपक्रमः;-- इव्येवमन्तानि ब्रह्मलिङ्गानि परमेश्ररमेव गमयन्ति । तस्मा- त्परमे्रर एव वैश्रानरः ॥
इतश्च परमेश्वर एव वैश्वानरः; यस्मात्परमेश्वरस्थेव: अध्निरास्यं द्यौर्मुधां ` इतीदृशं तरैखोक्यात्मकं रूपं स्मयेते-: यस्यान्निरास्यं यौधा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः । सूयेश्श्षु- दिशः श्रोत्रं तस्मे लोकात्मने नमः` इति । तत्स्मयमाणं रूपं मूखभूतां श्रुतिमनुमापयदस्य वैश्वानरब्दस्य परमेश्वर- परत्वे अनुमानं खिङ्गं गमकं स्यादिलयथैः । इतिशब्दो हे्व- भ-- यस्मादिदं गमकम॒, तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मै- वेल््थः । यद्यपि स्तुतिस्यिम्-- ‹ तस्मै छोकात्मने नमः ' इति, तथापि स्तुतित्वमपि नासति मूरभूते वेदवाक्ये सम्यक् ईदृशेन रूपेण संभवति । “यां मूधानं यस्य विप्रा वदन्ति खं वै नाभि चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे बिद्धि पादौ क्षितिं च सोऽचिन्यातमा सर्वभूतप्रणेता * इत्येवंजातीयका च स्मृतिरिहोदादहतव्या ॥
चाब्दादिभ्योऽन्तःव्रतिषछठानाच नेति चेन्न तथारृ्युपदेकराद् संभवात्पुरुष- मपि चैनमधीयते ॥ २६ ॥
अत्राह-- न परमे्रो वैश्रानयो भवितुमहेति । कुतः? शब्दादिभ्योऽन्तःग्रतिष्ठानाच्च । राब्दस्तावत-- वैश्रानरश- व्दो न परमेश्वरे संभवति, अथीन्तरे रूढत्वात्; तथाभि- राब्दः ‹ स एषोऽभिर्वेश्रानरः ` इति । आदिशब्दात् ‹ हृदयं गाहैपयः ` इयाद्यञ्नित्रेताप्रकस्पनम; ‹ तद्यद्भक्तं प्रथममाग- चछन्तद्धामीयम् ' इयादिना च प्राणाहूयधिकरणतासंकीते- नम् । एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठसो वैश्वानरः प्रयेतव्यः । तथा- न्तःप्रतिष्ठानमपि श्रूयते--“ पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं घेद् इति । तच्च जाठरे संभवति । यदप्युक्तम् "मूर्धैव सुतेजाः ' इयादेविशेषात्कारणात्परमात्मा वैश्रानर इति, अत्र ब्रूमः- कुतो न्वेष निणेयः, यदुभयथापि विशेषप्रतिभाने सति पर- मेश्चरविषय एव बिरोष आश्रयणीयो न जाठरविषय इति । अथवा भूताम्नेरन्तवेहिश्चावतिष्ठमानस्यैष निर्देशो भविष्य- ति । तस्यापि हि द्युखोकादिसंबन्धो मन्त्रवर्णे अवगम्यते-- यो भानुना प्रथिवी द्यासुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम `
इयादौ । अथवा तच्छरीराया देवताया रेशर्ययोगात् द्युरो- काद्यवयवत्वं भविप्यति । तस्मान्न परमेश्वरो वैश्वानर इति ॥
अत्रोच्यते-- न तथादरष्टनयुपदेशादिति । न शब्दादि- भ्यः कारणेभ्यः परमेश्वरस्य प्रयाख्यानं युक्तम् । कुतः तथा जाठरापरियागेन, दृष्टयुपदेशात् । परमेश्ररदृष्टि्हिं जा- ठरे वैश्वानरे इहो प्रदिरयते-- मनो ब्रह्मेत्युपासीत ' इयादि- वत् । अथवा जाटरवेश्वानरोपाधिः परमेश्वर इह द्रष्टव्यत्वे- नोपदिरयते-- "मनोमयः प्राणश्चरीये भारूपः ` इल्यादि- वत् । यदि चेह् परमेश्वरो न विवश््येत, केवट एव जाट- रो ऽभ्रिविवक्ष्येत, ततः “मूर्धैव सुतेजाः ' इद्यादेधिरेषस्यासं- भव एव स्यान् । यथा तु देवताभूताभ्चिव्यपाश्रयेणाप्ययं विशेष उपपादयितुं न सक्यते, तथोत्तरसूत्रे वक्ष्यामः । यदि च केवर एव जाठरो विव््येत, पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठित- स्वं केवरं तस्य स्यात्; न तु पुरुषत्वम; पुरुषमपि चैनम- धीयते वाजसनेयिनः-- स एषो ऽधरिरवेश्रानरो यत्पुरुषः स यो दैतमेवमभ्नि वैश्वानरं पुरुषं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं बे- द् इति । परमेश्ररस्य तु सवोर्मत्वाद्पुरुषव्वं पुरुषेऽन्तःप्र- तिष्ठितव्वं चोभयमुपपद्यते । ये तु ‹पुरुषचिधमपि चैनम-
घीयते ` इति सुत्रावयवं पठन्ति, तेषामेषोऽथेः-- केवल- जाठरपरिग्रहे पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितव्वं केवट स्यात्; न तु पुर- षविधत्वम॒; पुरुषविधमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः--: पुरुषविधं पुरूषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद ` इति । पुरुषविधत्वं च प्रकरणात् यदधिंदेवतं दुमूधत्वादि प्रथिवीप्रतिश्ठितत्वान्तम्, यश्चाध्यात्मं॒प्रसिद्धं॑मूधेस्वादि चुबुकप्रतिष्ठितत्वान्तम, तत्परिगरृह्यते ॥
यत्पुनरुक्तम--भूता्नरपि मन्रवर्णे द्युोकादिसंबन्धदशे- नान् मूर्धैव सुतेजाः" इल्याद्यवयवकस्पनं तस्यैव भविष्यतीति, तच्छरीराया देवताया वा रैश्चरयैयोगादिति; तत्परिहतैन्य- म् । अच्रोच्यते--अत एवोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न देवता वैश्ा- नरः । तथा भूतािरपि न वैश्वानरः; न हि भूता्नेरोष्ण्य- प्रकाश्चमात्रास्मकस्य द्युमूधेत्वादिकस्पनोपपद्यते, विकारस्य विकारान्तरास्मत्वासंभवात् । तथा देवतायाः सलयप्यैश्वर्ययोगे न दयुमूधेत्वादिकस्पना संभवति, अकारणत्वात् परमेश्चराधी- नेश्वर्यत्वाज्च । आत्मराव्दासंभवश्च सर्वेष्वेषु पक्षेषु सित एव|
पूर्वं जाटराभ्चिप्रतीको जाठराग्न्युपाधिको वा परमेश्रर उपास्य इत्युक्तम् अन्तःग्रतिष्ठितत्वा्यतुरोधेन । इदानी तु विनैव प्रतीकोपाधिकर्पनाभ्यां साक्षादपि परमेश्ररोपासन- परिग्रहे न कश्चिद्विरोध इति जैमिनिराचार्यो मन्यते । नज्नु जाटराग्न्यपरिग्रह् ऽन्तःग्रतिष्ठितत्ववचनं शब्दादीनि च कारणानि विरुष्येरन्निति; अत्रोच्यते- अन्तःग्रतिष्ठितत्व- वचनं तावन्न विरुध्यते । न हीह "पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद ' इति जाटराग्न्यभिप्रायेणदमुच्यते, तस्या- ्रकृतत्वाद संशब्दितत्वाच्च; कथं तर्हि, यस्मकृतं मूधादि- चुलुकान्तेषु पुरुषावयवेषु पुरुषविधत्वं कल्पितम्, तदभि- प्रायेणेदसुच्यते-- ‹ पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद ' इति; यथा वृक्षे खां प्रतिष्ठितां पयतीति, तद्त् । अथवा यः प्रकृतः परमात्माध्यात्ममयिदेवतं च पुरुषवि- धत्वोपाधिः, तस्य यत्केवटं साक्षिरूपम्, तदभिप्रायेणेदमु- च्यते--“ पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद ` इति । निशिते च पूर्वापरारोचनवशेन परमात्मपरियदे, तद्विषय एव वैश्रा- नरराब्दः केनचिदयोगेन वतिष्यते-- विश्धश्चायं नरश्चत्ति, विश्वेषां वायं नरः, विश्वे बा नरा अस्येति विश्वानरः
८ (| २ (~ परमात्मा, सवौत्मस्वात्, विश्वानर एव वैश्वानरः; ताद्धेतो- ऽनन्याथैः, राक्षसवायसादिवत् । अभिव्दो ऽप्यप्रणीत्वा- ^~ (^. (^ [क € दियोगाश्रयणेन परमास्मविषय एव मविष्यति । गाहेपलया- दिकरपनं प्राणाहु्यधिकरणल्वं च परमात्मनोऽपि सवोत्मत्वा- दुपपद्यते ॥
कथं पुनः परमेश्चरपरिप्रहे प्रादेशमात्रश्रुतिरुपपद्यत इति, तां व्याख्यातुमारभते- न् स २ अभिव्यक्तरिव्यारमरथ्यः ॥ २९ ॥ अतिमात्रस्यापि परमेश्वरस्य प्रादेश्चमात्रत्वमभिव्यक्ति- निमित्तं स्यात् । अभिव्यज्यते कि प्रादेश्चमात्रपरिमाणः परमेश्वर उपासकानां कृते । प्रदेदाविरोषेषु वा ट्ृदया- दिषूपर्न्धिस्थानेषु विरेषेणाभिव्यजञ्यते । अतः परमेश्वरेऽपि परादेशामाघ्रश्चुतिरभिन्यक्तेरुपपद्यतत ॒ इयादमरभ्य आचार्यो मन्यते ॥ क असुस्मतबादरेः ॥ ३० ॥
प्रदेदमात्रहदयभ्रतिष्ठितेन वायं मनसानुस्मयेते; तेन प्रादेशमानच्रः ' इद्युच्यते; यथा प्रस्थमिता यवाः प्रस्था इल्यु- च्यन्ते, तद्त् । यद्यपि च यवेषु स्वगतमेव परिमाणं प्रस्थ-
संबन्धान्यञ्यते, न चेह परमेश्वर गतं किंचित्परिमाणमस्ति-- यद्धृद्यसंबन्धान्यज्येत; तथापि प्रयुक्तायाः प्रादेशमाच्नशचतेः संभवति यथाकथंचिदनुस्मरणमारम्बनमिव्युच्यते । प्रादे- रामात्रखेन वायमगप्रादेशमाच्रोऽप्यनुस्मरणीयः प्रादेक्षमात्र- श्रयथेवत्ताये । एवमनुस्परतिनिमित्ता परमेश्वरे प्रादेशमात्र- श्रतिरिति बादरिराचार्यो मन्यते ॥
संपत्तेरिति जेभिनिस्तथा हि ददरोयति ॥ ३१ ॥
संपत्तिनिमित्ता वा स्यात्मादेश्चमात्रश्रुतिः । कुतः £ तथाहि समानप्रकरणं बाजसनेयिव्राह्यणं चपर भृतीन्प्रथि वीपयन्तां- खैखोक्यात्मनो तर्रानरस्यावयवानध्यात्ममूर्म्रशतिषु चुवु- कपयैन्तेषु देहावयवेषु संपादयस््रादेरामात्रसंपत्ति परमेश्व- रस्य दशयति-- ' प्रादेदामात्रमिव ह वै देवाः सुविदिता अभिसंपन्नास्तथा तु व एतान्वक््याभि यथा ` प्रादेशमात्र मेवाभिसंपादयिष्यामीति । स॒ होवाच सूधानञुपदिशनु- वाचैष वा अतिष्ठा वैश्वानर इति ¦ चक्षुषी उपदिशन्नुवा- चैष वै सुतेजा वैश्वानर इति । नासिके उपदिशननुतराचेष बर प्रथग्बत्मीत्मा तैखानर इति । मुख्यमाकाशयुपदि शच्चुवा-
चैष वै बहुलो वैश्धानर इति । मुख्या अप उपदि-
शश्ुवाचैष वै राथिर्वेश्वानर इति । चुदुकमुपदिशन्नुवा- चैष वै प्रतिष्ठा वैश्वानरः ' इति । चुबुकभिव्यधरं मुखफल- कमुच्यते । यदपि बाजसनेयके यौरतिष्ठात्गुणा समान्ना- यते, आदित्यश्च सुतेजस्तवगुणः, छान्दोग्ये पुनः श्यौ सुते- जस्त्वगुणा समास्नायते, आदित्यश्च विश्वरूपत्वगुणः; तथा- पि नैतावता विशेषेण किंचिद्धीयते, भ्रादेश्यमात्रश्रुतेरविशे- षात्, सवंशाखाप्रत्ययत्वाञ्च । संपत्तिनिभित्तां प्रादेशमाच्र- श्रुतिं युक्ततरां जैभिनिराचा्यो मन्यते ॥ आमनन्ति चेनभस्मिन् ॥ ३२ ॥
आमनन्ति चैनं परमेश्ररमस्मिन्मूधचुबुकान्तसाटे जा- बाखाः-- (य एषोऽनन्तोऽत्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति । सोऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिषठत इति । बरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्चित इति । का वे वरणा का च नासी-
ति । तत्र चेमामेव नासिकाम् ‹ सवोणीन्द्रियकृतानि पापानि बास्यतीति सा बरणा, सवाणीन्द्रियकृतानि पापानि नाशयतीति सा नासी ` इति वरणानासीति निरुच्य, पुन- रप्यामनन्ति-- कतमच्चास्य स्थानं भवतीति । धुबो्रा-
णस्य च यः संधिः स एष दयुलोकस्य परस्य च संधि-
भेवति-- इति । तस्मादुपपन्ना परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिः ।
प्राणिभिरभिविमीयत इूयभिविमानः; अभिरतो वायं प्रत्य-
गास्मत्वान्, (~ ~ _ क र्व [ भि (५ विमिमीते वा स्वै जगत्, कारणत्वादिलयभिविमानः; तस्मात्परमेश्वरो वैश्वानर इति सिद्धम ॥
दति श्रीमत्परमदहंसपरिवाजका चार्यस्य श्रीगोविन्द-
भगवत्पूज्यपादरिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतो
ततीयः पादः ॥ ------>--- द्युभ्वाद्यायतनं स्वराब्दात् ॥ १ ॥
ददं श्रूयते-- ‹यस्मिन्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो १. युभ्वायधि- विञुच्वथाग्रतस्यैष सेतुः इति । अत्र करणम् । यदेतदचुप्रभृतीनामोतस्ववचनादायतनं किं- चिदवगम्यते, तक्कि परं बह्म स्यान्, आहोस्िदथोन्तर- भिति संदिद्यते । तत्राथोन्तरं किमप्यायतनं स्यादिति प्राप्तम् । कस्मात् १ “अमृतस्यैष सेतुः ' इति श्रवणात् । पार- बान्हि रोके सेतुः प्रख्यातः । न च परस्य ब्रह्मणः पार- वन्त्वं शक्यमभ्युपगन्तुम्-- “ अनन्तमपारम् इति श्रव- णात् । अथौन्तरे चायतने परिगृह्यमाणे स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानं परिप्रहीतव्यम्; तस्य कारणत्वादायतनत्वोपपत्तेः । श्रुति- प्रसिद्धो वा वायु; स्यात्--: वायुबौव गौतम तत्सूत्रं वा- युना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च खोकः सवौणि
च भूतानि संदृट्धानि भवन्ति ' इति चायारपि विधार- णतवश्रवणात् । शारीरो वा स्यात्;-- तस्यापि भोक्तु- त्वान्, भोग्यं प्रपञ्चं प्र्यायतनत्वोपपत्तेः इयेवं प्राप्र-
Use the ← → keys to move between chapters.