Chapter 16 of 26
· 16
इतथ्ाक्षिस्थानः पुरुषः परमेश्वरः, यस्माच्छूतोपनिष- क । त्कस्य श्रुतरहस्यविज्ञानस्य ब्रह्मविदो या गत्िर्देवयानाख्या ५१ 4 थो भ वर्य भ द्ध प्रसिद्धा श्रुती-- ' अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचयंण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादियमभिजयन्ते । तद्धे प्राणानामा- यतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावतेन्ते ' इति, स्मृतावपि-- ' अभ्रिर्ज्योतिरहः शुषः षण्मासा उत्तराय- णम् । तच्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः" इतिः (क ॥) भ $, १ ५ { थ सैबेहाक्षिपुरुषविदोऽभिधीयमाना दृर्यते । “अथ यदु यैवास्मिञ्राव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्खिषमेवाभिसंभवन्ति' इत्युपक्रम्य ‹ आदिया्न्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तस्पुरुषो- ऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमययेष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावत नावतेन्ते' इति । तदिह ब्रह्मविद्धिषयया प्रसिद्धया गलया अशक्षिस्थानस्य ब्रह्मत्वं निश्चीयते ॥
यत्पुनरुक्तं छायात्मा, विज्ञानात्मा, देवतात्मा वा स्याद- क्िस्थान इति, अन्नोच्यते--न च्छायात्मादिरितर इष्ट थह- णमहेति । कस्मात्? अनवस्थितेः । न तावच्छायार्मनश्च- रुषि निलयमवस्थानं संभवति | यदेव हि कथित्पुरुषश्चक्चुरा- सीदति, तदा चक्षुषि पुरुषच्छाया दश्यते; अपगते तस्मिन्न टरइयते । ‹ य एषोऽक्षिणि पुरुषः ` इति च श्रुतिः संनिधाना- सस्वचष्चुषि टे रयमानं पुरुषञुपास्यत्वेनोपदिश्चति! न चोपास- नाकाटे च्छायाकरं कंचित्पुरुषं चश्चुःसमीपे संनिधाप्योपास्त इति युक्तं कल्पयितुम । (अस्यैव शारीरस्य नाशमन्वेष नदयति ' इति श्रुतिद्छायात्मनोऽप्यनव स्थितत्वं दशयति । असंभावच्च । तस्मिन्नमृतत्वादीनां गुणानां न च्छायात्मनि प्रतीति; । तथा विज्ञानात्मनोऽपि साधारणे कत्लरक्षरीरोन्द्रि- यसबन्धे सति न चक्षुष्येबावस्थितत्वं शक्यं वक्तुम । बह्म णस्तु सर्वव्यापिनोऽपि दृष्ट उपरुन्ध्यर्थो हृदयादिदे शविशेष- संबन्धः । समानश्च विज्ञानात्मन्यप्यमृतत्वादीनां गुणानाम संभवः । यद्यपि विज्ञानात्मा परमास्मनोऽनन्य एव, तथा- प्यविद्याकामकममकृतं तस्मिन्मत्यत्वमध्यारोपितं भयं चेलय- मृतत्वाभयत्वे नोपप्येते । संयद्वामत्वादयभ्चैतस्मिन्ननेश्यीद्-
नुपपन्ना एव । देवतात्मनस्तु ‹ रदिमिभिरेषोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः' इति श्रुतेः यद्यपि चक्षुष्यवस्थानं स्यात् › तथाप्यार्मत्वं तावन्न संभवति, पराभूपत्वात् । अग्रतत्वादयोऽपि न संभवन्ति, उत्यत्तिप्रख्यश्रवणात् । अमरत्वमपि देवानां चिरकारावस्था- नापेक्षम् । सेयमपि परमेश्वरायत्तम्, न स्वाभाविकम्; ‹ भीषस्माद्वातः पवते, भीषोदेति सूर्यः। भीषास्मादभमिश्चन्द्र- श्च भृत्युधांवति पथ्चमः ` इति मन्त्रवणोत् । तस्मात्परमेश्वर एवायमक्षिस्थानः भ्रयेतव्यः । अस्मिश्च पक्षे ‹ दश्यते ' इति प्रसिद्धवदुपादानं शाखाद्यपेक्षं विद्रद्विषयं प्ररोचनाथेभिति व्याख्येयम् ॥
अन्तयोम्यधिदैवादिषु तद्धमेव्यप- देच्ात् ॥ १८ ॥
य इमं च रोकं परं च खोकं सवांणि च भूतान्यन्त-
रो यमयति इत्युपक्रम्य भ्रूयते--^ यः प्रथिव्यां तिष्ठन्प्र- ५, अन्तयौम्य- थिग्या अन्तरो यं प्रथिवी न वेद यस्य धिकरणम् । प्रथिवी दइारीरं यः प्रथिवीमन्तरो यमय-
त्येष. त॒ आत्मान्तर्याम्यमृतः ` इत्यादि । अत्राधिदैवतम- धिरोकमथिवेदमधियज्ञमधिभूतमध्यात्मं च कथिदन्तर- वर्थितो यमयिता अन्तयोमीति श्रूयते । स॒ किमधिदैवा-
दयभिमानी देवतात्मा कञ्चित्, किं वा प्राप्राणिमयैश्वयेः कथिद्योगी, कं बा परमात्मा, किं वाथोन्तरं किंचित्; इयपूवेसंज्ञाद शेनात्संशयः । किं तावन्नः प्रतिभाति? संज्ञाया अप्रसिद्धत्वात्संज्ञिनाप्यप्रसिद्धेनाथौन्तरेण केनचिडवितव्य- मिति । अथवा नानिरूपितरूपमथान्तरं किचिदपि शक्यस- स्तीयभ्युपगन्तुम् । अन्तयोभिराब्दश्वान्तयंमनयोगेन प्रवृत्तं नायन्तमप्रमिद्धः । तस्मास्पथिव्याद्यभिमानी कश्चिदेबोऽन्त- यामी स्यात् । तथा च श्रयते---' प्रथिव्येव यस्यायतनमभि- रको मनो ञ्योतिः ` इदयादि । स च कायेंकरणवन्त्वाल्पर- थिन्यादीनन्तस्तिष्ठन्यमयतीति युक्तं देवतात्मनो यमयित्- त्वमर् । योगिनो वा कस्यचिर्सिद्धस्य सवानुप्रवेशेन यमयि- चृत स्यात् । न तु परमात्मा प्रतीयते, ` अकार्यकरणत्वान्; इत्येवं प्राप्र--
इदसुच्यते-- योऽन्तयाम्यधिदैवादिषु श्रूयते, स परमा- तमेव स्यात्, नान्य इति । कुतः £ तद्धमेन्यपदेशात् । तस्य हि परमात्मनो धर्मा इह निर्विद्यमानः दह्यन्ते | प्रथिन्यादिं तावदधिदेवादिभेदमिन्न समस्त विकारजातमन्तास्त्ठन्यसय- तीति परमात्मनो यमयितृत्वं धमे उपपद्यते; सवेविकारकार- णत्वे साते सवेशक्त्युपपत्तः । ८ एष त आत्मान्तयाम्यसरतः
इति चात्मत्वामृतसे मुख्ये परमात्मन उपपश्येते । ° यं प्रथि- चीन वेद" इति च प्रथिवीदेवताया अविज्ञेयमन्तयीमिणं नरवन्देवतात्मनोऽन्यमन्तयौभिणं दशयति । प्रथिवी देवता दयहमस्मि प्रथिवीलयात्मानं विजानीयान् । तथा अदृष्टोऽश्रुतः' इयादिव्यपदेश्चो रूपादि विदहीनत्वात्परमास्मन उपपद्यत इति। यन्तवका्यकरणस्य परमास्मनो यमयितृखं नोपपद्यत इति. तेष दोषः; याज्ियच्छति तत्कायैकरणेरेव तस्य कार्यकरणव- वोपपत्तेः! तस्याप्यन्यो नियन्तेयनवस्थादोषश्च न संभवति, भेदाभावात् । मेदे हि सलयनवस्थादोषोपपत्तिः । तस्मारर- मास्सैवान्तयौमी ॥ न च स्मातेमतद्धमोभिलापात् ॥ १९ ॥
स्यादेतत्--अटृष्टत्वादयो धमो: सांख्यस्म्रतिकस्पितस्य प्रधानस्याप्युपपच्न्ते, रूपादिहीनतया तस्य तैरभ्युपगमात् । “अग्रतक्येमविज्ञेयं प्रसुप्रमिव सवेतः ' इति हि स्मरन्ति । तस्यापि नियन्तृत्वं सवेबिकारकारणत्वादुपपदयते । तस्मास्र- धानमन्तयीमिशब्दं स्यात् । ' ईक्षतेनाराव्दम ` इत्यत्र निरा- कृतमपि सत् प्रधानमिहादष्टत्वादिन्यपदेश्चसभवेन पुनराश- ङ्थते । अत उन्तरमुच्यते--न च स्मार्त प्रधानमन्तयामिश्च- व्दं भवितुमर्हति । कस्मात् £ अतद्धमोभिरापान् । यद्यप्य्
्त्वादिव्यपदेशः प्रधानस्य संमवति, तथापि न द्रषूतवादि- व्यपदेशः संभवति, प्रधानस्याचेतनत्वेन तैरभ्युपगमात् । ८ अदृष्टो द्रष्टाश्च॒तः श्रोतामतो मन्ताविज्ातो विज्ञाता दति हि वाक्यदोष इह भवति । आत्मत्वमपि न प्रधान- स्योपपद्यते ॥
यदि प्रधानमात्मव्वद्रटत्वाचसं मवान्नान्तयौम्यम्युपगस्य- ते, शारीरस्तद्येन्तयोमी भवतु । शारीरो हि चेतनत्वाद्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता च भवति, आत्मा च प्रयक्त्वात् अम्रतश्च, धममाधमंफरोपभोगोपपत्तेः । अदृष्रत्वादयश्च ध- मीः शारीरे सुप्रसिद्धाः; दक्षनादि क्रियायाः कतेरि म्रवृ्ति- विरोधात्, ‹न दृषटदरष्टारं पदयेः ' इलयादिश्युत्तिभ्यश्च । तस्य च कार्यकरणसंघातमन्त्यमयितुं शीलम, भोक्तृत्वान । त- स्माच्छारीरोऽन्तयोमीदयत उत्तरं पठति-
चारीरशथ्ोमयेऽपि हि भेदेने- नमघीयते ॥ २० ॥ क ४ + € नेति पूवंसूत्रादनुवतते । शारीरश्च नन्तयामी स्यात् ।
कस्मात् १ यद्यपि द्ष्टूत्वादयो धमोस्तस्य संभवन्ति, त- थापि घराकारावदुपाधिपरिच्छिन्नत्वान्न कार्स्न्येन प्रथि-
स्यादिष्वन्तरवस्थातुं नियन्तुं च शक्रोति । अपि चोभ- येऽपि हि शाखिनः काण्वा माध्यंदिनाश्चान्तयौभिणो भेदे सैनं शारीरं प्रथिव्यादिवदधिष्ठानत्वेन नियम्यत्वेन चाधी- यते-- ‹ यो विज्ञाने तिष्ठन् ` इति काण्वाः । ° य आत्मनि तिष्ठन् ` इति माध्यंदिनाः । ‹य आत्मनि तिष्ठन् इलय- स्मिस्तावत् पाठे भवलयात्मश्ब्दः शारीरस्य वाचकः । भयो विज्ञाने तिष्ठन् ` इ्यस्मिन्नपि पठे विज्ञानक्चव्देन शारीर उच्यते, विज्ञानमयो हि शारीर इति । तस्माच्छारीरादन्य ई्ररोऽन्तयीमीति सिद्धम् । कथं पुनरेकस्मिन्देहे द्रौ द्रष्टा रावुपपेते-- यश्चायमीश्ररोऽन्तयीमी, यश्चायमितरः शा- रीरः १ का पुनरिहानुपपत्तिः ‹ नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इया दिश्रुतिवचनं विरुध्येत । अच्र हि प्रकृतादन्तयोमिणो- ऽन्यं द्रष्टारं श्रोतारं मन्तारं विज्ञातारं चात्मानं प्रतिषेधति । नियन्तरन्तरप्रतिषेधाथेमेतद्रचनमिति चेत्, न; नियन्घ्रन्तरा- प्रसङ्गाद् विशेषश्रवणाञ्च । अच्रोच्यते--अविद्याप्रत्युपस्थापि- तकायेकरणोपाधिनिमित्तोऽयं शारीरान्त्यामिणोर्भैदन्यपदे- शः, न पारमाधथिकः | एको हि प्रत्यगात्मा मवति, न द्रौ प्रयगात्मानौ संभवतः । एकस्यैव तु भेदन्यवहार उपाधि- कृतः, यथा घटाकाशो महाका इति । ततश्च ज्ञातज्ञेया-
दिभेदश्रुतयः प्रलयक्षादीनि च प्रमाणानि संसारानुभवो विधि- प्रतिषेधश्षाखं चैति सवमेतदुपपद्यते । तथा च श्रुतिः- ८ यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति ` इदयविद्ाः विषये सर्वै व्यवहारे दषंयति । ° यथ त्वस्य सवैमात्मैवाभूः तत्केन कं परयेत् ` इति विद्याविषये सर्वै व्यवहारं वार- यति ॥
अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ‹ यत्तदद्रेशयमत्रा- ह्यमगोमवणमचश्षुःोतरं तदपाणिपादम्, नित्यं विभुं सवेगतं €. अटदयत्वादय- सुसूक्ष्म तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्य- धिकरणम् । न्ति धीराः" इति श्रूयते । तन्न संश्चयः- किमयमदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानं स्यात्, उत शारीरः, आदहोस्वित्परमेश्रर इति । तच्र प्रधानमचेतनं भूतयोनिरिति युक्तम, अचेतनानामेव तत्र दृष्टान्तत्वेनो- पादानात् । 'यथोणेनाभिः स्रजते गृहते च यथा ष्रथि- व्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशरोमानि तथाक्षरार्संभवतीह विश्वम्: इति । ननूणेनाभिः पुरुषश्च चेतनाविह दृष्टान्तत्वेनोपात्तौ; नेति न्ूमः । न हि केव- स्य चेतनस्य तच्र सुत्रयोनित्वं केश्लोमयोनित्वं वास्ति ।
चेतनाधिष्ठितं ह्यचेतनमूणेनाभिश्षरीरं सूत्रस्य योनिः, पुरू- षररीरं च केशलोम्रामिति प्रसिद्धम । अपि च पूवैत्राह- ्त्वाद्यभिलापसंभवेऽपि द्रष्रत्वा्यभिरपासंभवान्न प्रधा- नमभ्युपगतम् । इह त्वदृश्यत्वादयो धमः प्रधाने संभ- वन्ति । न चात्र विरुध्यमानो घमः केश्िदभिदप्यते । ननु यः सवेज्ञः सर्ववित ' इययं वाक्यशेषोऽचेतने प्रधाने न संभवति, कथं प्रधानं भूतयोनिः प्रतिज्ञायत इति; अत्रो- च्यते--- यया तदक्षरमधिगम्यते ' यत्तदद्रेश्यम ' दलयक्षरञ्च- व्देनादृशयत्वादिगुणकं भूतयोनिं श्रावयित्वा, पुनरन्ते श्राव- यिष्यति-- “अक्षरात्परतः परः इति । तब्ल॒ यः परो- ऽश्चराच्छतः, स॒ सर्वज्ञः सर्वविस्संभविष्यति । प्रधानमेव त्व्षरशब्दनिदि् भूतयोनिः । यदा तु योनिशब्दो निभि- त्तवाची, तदा शारीरोऽपि भूतयोनिः स्यात्, धमोधमाभ्यां भूतजातस्योपाजेनादिति । एवं प्रप्र-
अभिधीयते-- योऽयमटृयत्वादिगुणको भूतयोनिः; स॒ परमेश्वर प्व स्यात्, नान्य इति । कथमे- ४४ अत ५ {~ € ४५६ ५ ^ तदवगम्यते £ धर्मोक्तेः । परमेश्वरस्य हि धमं इहोच्यमानो हदयते-- ‹ यः सवेज्ञः सवेवित् ` इति । न हि प्रधानस्या- चेतनस्य शारीरस्य बोपाधिपरिच्छिननटष्टेः सर्वज्ञत्वं सर्व-
विस्वं वा संभवति । नन्वक्षरकब्दनिर्दिष्टाद्धूतयोनेः परस्यैव एतत्सवेज्ञस्वं सेवित्वं च, न भूतयोनिविषयभित्युक्तम; अच्रोच्यते-- नैवं संभवति; यत्कारणम् ‹ अक्षरात्संभ- वतीह् विन्धम् ' इति प्रकृतं भूतयोनिभिह् जायमानप्रकृतित्वेन निर्दिश्य, अनन्तरमपि जायमानग्रकृतित्वेनैव सर्ज्ञं निरदि- शति-- “यः सवज्ञः सवेविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मा- देतद्भह्य नाम रूपमन्नं च जायते: इति । तस्माननिर्देशसा- म्येन प्रयभिज्ञायमानत्वासक्रतस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेः सर्व- ज्ञत्वं सवेवित्त्वं च धमे उच्यत इति गम्यते । ‹ अक्षरा- त्परतः परः ' इदयत्रापि न प्रकृतताद्धूतयोनेरक्षरात्परः काथि- द्भिधीयते; कथमेतदवगम्यते? ‹ येनाक्षरं पुरुषं वेद सलं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् इति प्रद्तस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेरटदयत्वादिगुणकस्य वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञातत्वात्त कथं तहिं “ अक्षरात्परतः परः: इति व्यपदिद्रयत इति, उत्तरसूत्रे तद्रक््यामः | अपि चान्न द्रे विद्ये वेदितव्ये उक्ते-- (परा चैवापरा चः इति| तत्रापरामृग्बेदादि- लक्षणां विद्यामुक्त्वा व्रवीति “अथ परा यया.तदक्षरम- धिगम्यते' इद्यादि । तच्र परस्या विद्याया विषयत्वेनाक्षरं रतम् । यदि पुनः परमेश्वरादन्यदटर्यत्वादिगुणकमक्षरं
परिकल्प्येत, नेयं परा विद्या स्यात् । परापरविभागो छययं विद्ययोः अभ्युदयनिःश्रेयसफरतया परिकर्प्यते । न च प्रधानस्य विद्या निःश्रेयसफटा केनचिदभ्युपगस्यते । तिखश्च विद्याः प्रतिज्ञायेरन् ›, त्वत्पक्षेऽश्चराद्भूतयोनेः परस्य परमात्मनः प्रतिपाद्यमानतवात् । दे ष्व तु विद्ये वेदि- तव्ये इह निर्दिष्टे । “कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सवमिदं विज्ञातं भवति ` इति चैकविज्ञानेन सवेविज्ञानपेक्षणं स्वा- तमके जह्यणि विवक््यमाणेऽवकल्पते, नाचेतनमात्रैकाय- तने प्रधाने, भोग्यव्यतिरिक्ते वा भोक्तरि। अपिच (स ब्रह्मविदां सवेविद्याप्रतिष्ठामथवाय ज्येष्ठपुत्राय प्राहः इति ब्रह्मविद्यां प्राधान्येनोपक्रस्य परापरबिभागेन परां विया- मक्षराधिगमनीं दचीयन तस्या ब्रह्मविद्यात्वं दर्शयति । सा च ब्रह्यविद्यासमाख्या तदधिगम्यस्य अश्षरस्याब्रह्यत्वे बा- धिता स्यात् । अपरा ऋ्वेदादिटक्षणा कमेविद्या ब्रह्मवि- द्योपक्रमे उपन्यस्यते बह्मविदयाप्रश्ंसायै-- ‹ एवा दह्येते अ- टृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कमे । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरां मत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ` इये- वमादिनिन्दावचनात् । निन्दित्वा चापरां विद्यां ततो विर- क्तस्य परविद्याधिकारं दश्ञेयति--- ‹ परीक्ष्य रोकान्कर्म-
चितान्त्राह्यणो निर्वेद मायान्नास्यकरतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेट्समित्पाणिः श्रोत्तियं ब्रह्मनिष्ठम् ' इति । यत्तृक्तम्-- अचेतनानां पृथिव्यादीनां दृषटान्तत्वेनोपादाना- दाष्टौन्तिकेनाप्यचेतनेनैव भूतयोनिना भवितव्यमिति, तद- युक्तम्; न हि टृष्टान्तदाष्रन्तिकयोस्यन्तसम्येन भवि- तव्यमिति नियमोऽस्ति; अपि च स्थूलाः पृथिव्यादयो ृष्टान्तत्वेनोपात्ता इति न स्थूल एव दार्न्तिको भूतयो- निरभ्युपगम्यते । तस्माद्र र्यत्वादिगुणको भूतयोनिः पर- मेर एव ॥
विरोषणमेदव्यपदेराभ्यं च नेतरौ ॥ २२॥ इतश्च परमेश्वर एव भूतयोनिः, नेतरौ--- शारीरः प्रधानं वा । कस्मात्? विरोषणभेदव्यपदेशाभ्याम् । विशचि- नष्टि हि प्रकृतं भूतयोनिं शारीराद्विरक्षणत्वेन-- ° दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः ` इति । न द्येतदिव्यत्वादि विशेषणम् अविदयाप्रत्युप- स्थापितनामरूपपरिच्छेदाभिमानिनः तद्धमौन्स्वात्मनि क- स्पयततः शारीरस्योपपद्यते 1 तस्मात्साक्षादौपानिषदः पुरूष
इहोच्यते | तथा प्रधानादपि प्रकृतं भूतयोनिं भेदेन व्यप- दिशति-- ४ अक्षरात्परतः परः ` इति । अक्षरमव्याकृतं नामरूपवीजशक्तिरूपं मूतसुक्ष्ममीश्राश्रयं तस्येवोपाधिभूत- म, सर्वस्माद्धिकारात्परो योऽविकारः, तस्मात्परतः परः इति मेदेन व्यपदिषान् परमात्मानमिह विवक्षितं दश्चंयति । नाल प्रधानं नाम किंचित्खतन्त्रं तत्त्वमभ्युपगम्य, त- स्माद्धेदन्यपदेशा उच्यते । किं तर्हिं यदि प्रधानमपि कल्प्यमानं श्रुयविरोधेनाव्याकृतादिराब्दवाच्यं मूतसृष्ष्ं परिकल्प्येत, कल्प्यताम् । तस्माद्धेदव्यपदेरात् परमेश्वरो भूतयोनिरियेतदिह् प्रतिपाद्यते ॥
अपि च ( अक्षुरारपरतः परः ` इल्यस्यानन्तरम ‹एत- स्माज्ञायते प्राणः" इति प्राणप्रशरृतीनां पुथिवीपयैन्तानां तत्त्वानां सगमुक्त्वा, तस्येव भूतयोनेः सवविकारात्मकं रूपमुपन्यस्यमानं पदयामः-- ' अम्निभूधी चक्षुषी चन्द्र सूर्यो दिशः श्रोत्रे वाण्विघताश्च वेदाः | वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भयां प्रथिवी ह्येष सेभूतान्तरात्मा ' इति । तच्च परमेश्चरस्थैवोचितम् › सवैविकारकारणत्वात्;
न शारीरस्य तनुमहिश्रः; नापि प्रधानस्य अयं रूपोपन्यासः संभवति, सवेभूतान्तरारममत्वासं भवान् । तस्मात्परमेश्वर एव॒ भूतयोनिः, नेतराविति गम्यते । कथं पुनभूतयो- नेरयं रखूपोपन्यास इति गम्यते प्रकरणात्, (एषः' इति च प्रकृतानुकषेणान् । भूतयोनिं हि प्रकृय † एतस्मा- ज्ञायते प्राणः “एषः सवेभूतान्तरात्मा ` इति वचने भूतयोनिविषयमेव भवति; यथा उपाध्यायं प्रकृय ‹ एत- स्मादधीष्व, एष वेदवेदाङ्गपारगः ` इति वचनमुपाध्याय- विषयं भवति, तद्वन् । कथं पुनरदृदयस्वादिगुणकस्य भूत- योनेर्विग्रहवद्रुपं संभवति १ सवात्मत्वविवक्षयेदमुच्यते, न तु विग्रहवन्वविवक्षया इलयदोषः, ‹ अहमन्नमहमन्नमहमन्नम, अहसमन्नादः' इत्यादिवत् ।
अन्ये पुनमेन्यन्ते-- नायं भूतयोनेः रूपोपन्यासः, जायमानत्वेनोपन्यासान । ¦ एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्यातिरापः प्रथिवी विश्वस्य धारिणीं ' इति हि पवेत प्राणादि प्रथिव्यन्तं तत्त्वजातं जाय- मानत्वेन निरदिक्षत् । उत्तरत्रापि च ˆ तस्मादधिः समिधो यस्य सूर्यः" इ्येवमादि ° अतश्च सवो ओषधयो रसाश्च ` इटेव- मन्तं जायमानत्वेनैव निर्देक्ष्यति । इहैव कथमकस्मादन्तराटे
भूतयोनेः रूपुपन्यस्थेन् १ सबोत्मत्वमपि खष्ट परिसमाप्यो- पदेक््यति-- ‹ पुरुष एवेदं विश्रं कम ' इल्यादिना । श्ुतति- स्मयोश्च त्रैरोक्यशरीरस्य प्रजापततेजन्मादि निर्दिश्यमान- सुपलभामदहे-- ' हिरण्यगभेः समवर्सताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् । स दाधार प्रथिवी च्रासुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधम इति-- समवतेतति अजायतेय्थः-- तथा, (स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते। आदि- कती स भूतानां बह्याप्रे समवततत ' इति च । विकारपुरुष- स्थापि सर्वभूतान्तरात्म संभवति, प्राणात्मना सवेभृत्ता- नामध्यास्ममवस्थानात् । अस्मिन्प्चे ' पुरुष एवेदं विश्रं कम इयादिसवेरूपोपन्यासः परमेश्वरप्रतिपत्तिहेतुरिति व्याख्येयम् ॥ वैश्वानरः साधारणक्ाब्दाविङ्तोषात् ॥ २४ ॥ को न आत्मा किं ब्रह्म" इति ‹ आत्मानमेव वैश्वानरं संप्रयध्येषि तमेव नो ब्रूहि ' इति चोपक्रम्य दयुसूयेवाय्वाका- ७. वेश्वानराध- ₹रावारिप्रथिवीनां सुतेजस्तादिगुणयोगमेकै- करणम् । कोपासननिन्दया च बेश्यानरं प्रेषां मूधाोदिभावमुपदिदयाम्नायते-- ' य््॑वेतमेवं प्रादेशमात्र-
मभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते, स सर्वेषु छोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति; तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वा- नरस्य मूर्धैव सतेजाश्चक्चु्वि्रूप बायुः प्राणः प्रथग्वत्मात्मा संदेहो बहुलो बसिरेव रयिः प्रथिव्येव पादावुर एव वेदि- छोमानि बर्हि्टेदयं गाहपयो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमा- हवनीयः ` इत्यादि । तत्र संरयः-- किं वै्रानरशब्देन जाठरोऽग्निरुपदि द्यते, उत भूताभ्निः, अथ तदभिमानिनी देवता, अथवा क्ारीरः, आहयेस्ित्परमेश्वरः इति । किं पुनरत्र संशयकारणम् १ वैश्रानर इति जाटरभूताभ्निदेवतानां साधारणकब्दप्रयोगात्, आत्मेति च शारीरपरमेश्वरयोः | तब कस्योपादानं न्याय्यं कस्य वा हानमिति भवति संशयः । किं तावसपराघ्रम् £ जाटरोऽभिरिति; कुतः १ तत्र हि विशेषेण कचिसप्रयोगो द श्यते-- ° अयमभ्रिवेश्चानरो योऽयमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते › इदयादौ । अभ्निमात्न वा स्यात्, तत्सामान्येनापि प्रयोगदशेनात्-- ‹विग्धस्मा अग्रि भुवनाय देवा वैश्वानर केतुमह्ासक्रण्वन् ` दटयादौ अग्रिहारीरा वा देवता स्यात्, तस्यामपि प्रयोगददेनत्-- व्ैश्रानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीः! इलेवमाधायाः श्रुतेर्दैवतायामैश्यौद्युपेतायां संभवात् ।
Use the ← → keys to move between chapters.