· 18

इदमाह-- दुभ्वाद्यायतनमिति । द्यौश्च भूश्च दुभुवौ, स्ुमुबौ आदी यस्य तदिदं दयुभ्वादि । यदेतदस्मिन्वाक्ये दौः पृथिव्यन्तरिक्षं मनः प्राणा इल्येवमात्मकं जगन्‌ आत्मेन निर्दिष्टम्‌, तस्यायतनं परं ब्रह्म भवितुमहति । कुतः ए स्वश्च- व्दात्‌ आत्मरब्दादिलयथः । अत्मशष्दो हीह भवति-- ८ तमेवैकं जानथ आत्मानम ` इति । आत्मशब्दश्च परमा- त्मपरिप्रहे सम्यगवकल्पते, नाथान्तरपरिथरहे । कचिच्च स्व- शब्देनैव ब्रह्मण आयतनववं श्रूयते-- ‹ सन्मूलाः सोम्येमाः सकी; प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ` इति । स्वराब्देनैव चेह॒पुरस्तादुपरिष्टाज्च ब्रह्म संकीयेते-- ‹ पुरुष एवेदं विश्रं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम्‌" इति, "ब्रह्मैवेदममृतं पुरम्ताद्रद्य पश्चाद्ह्य दक्चिणतश्चोत्तरेण ' इति च! तत्र त्वाय- तनायतनवद्धावश्रवणान्‌ । सव॑ब्रह्येति च सामानाधिक- रण्यान्‌, यथा ह्यनेकात्मको वृक्षः शाखा स्कन्धो मूठं चेति, एवं नानारसो विचित्र आत्मेयाशङ्का संभवति; तां निवर्तयितुं सावधारणमाह-- ' तमेवैकं जानथ आत्मा-

नम" इति । एतदुक्तं भवति-- न का्यप्रपच्विरशिष्टो विचित्र आत्मा विज्ञेयः; किं तर्हि, अविद्याकृतं कायप्रपच्चं विद्यया प्रविलापयन्तः तमेवेकमायतनभूतमात्मानं जानथ एकरसमिति । यथा ‹ यस्मिन्नास्ते देवदत्तस्तदानय * इत्युक्ते आसनमेवानयति, न देवदत्तम; तद्रदायतनमूतस्यैवैकरस- खात्मनो विज्ञेयत्वमुपदिश्यते । विकारानरताभिसंधस्य चा- पवादः श्रूयते-- ‹ मृलयोः स मुल्युमाप्रोति य इहं नानेव पयति ' इति । (सवं ब्रह्म" इति तु सामानाधिकरण्यं प्रपच्चविटापनाथेम, न अनेकरसताप्रतिपादनाथेम, "स यथा सैन्धववनोऽनन्तरोऽबाह्यः छत्छ्ो रसघन एवैवं वा अरेऽयमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्रः प्रज्ञानघन एव ` इयेक- रसताश्रवणात । तस्मादयुभ्वाद्यायतनं परं जह्य | यत्तृक्तम-- सेतुश्र॒तेः, सेतोञ्च पारवत्त्वोपपत्तः, ब्रह्मणोऽथोन्तरेण द्यु- भ्वाद्यायतनेन भवितव्यमिति, अच्रोच्यते-- बिधारणत्व- मात्रमेव सेतुश्रलया विवक्ष्यते, न पारवत्त्वादि । न हि मरदारुमयो रोके सेतुदष्ट इ्यत्रापि मृदारुमय एव सेतु- रभ्युपगम्यते । सेतुशब्दार्थोऽपि विधारणत्वमाच्रमेव; न पारवत्त्वादि, षिजो बन्धनकमंणः सेवुशब्दव्युत्पत्तेः । अ-

पर आह--‹ तमेवैकं जानथ आत्मानम्‌" इति यदेत्सं की-

वितमास्मज्ञानम्‌, यद्वैतत्‌ * अन्या वाचो विसुज्वथ ` ` इति वाग्विमोचनम्‌, तत्‌ अत्र अमृतत्वसाधनत्वात्‌; ' अमृतस्यैष सेतुः ` इति सेतुश्रया संकीर्यते; न तु दयुभ्वाद्यायतनम्‌ । तत्र यदुक्तम-- सेतुशरते्रह्मणोऽथान्तरेण चयुभ्वाद्यायतनेन भवितन्यमिति, एतदयुक्तम्‌ ॥

इतश्च परमेव ब्रह्म युभ्वाद्यायतनम्‌; यस्मान्मुक्तोपख- व्यतास्य व्यपदिद्यमाना दयते । जुक्तेरुपस्प्यं मुक्तोपस- प्यम्‌ । देहादिष्वनात्मसु अदमस्मीत्यात्मबुद्धिरविद्या, तत- स्तसपूजनादौ रागः, तत्परिभवादौ च द्वेषः, तदुच्छेददशेना- द्यं मोहश्च--इयेवमयमनन्तमेदोऽनथव्रातः संततः सर्वेषां नः प्र्यक्ष; । तद्धिपयैयेणाविद्यारगद्रेषादिदोषञुक्तैरुपसप्य- मुपगस्यमेतदिति दुभ्वाद्यायतनं प्रकृत्य व्यपदेदरो भवति; कथम्‌? “ भिद्यते हद यभ्रन्थिरिछ्यन्ते सवेसंख्याः । क्षीयन्ते चास्य कमणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ' इ्युक्त्वा, नर्वीतति--, तथा विद्वान्नामरूपाद्धिसुक्तः परात्परं पुरुषसुपेति दिव्यम ' इति । ब्रह्मणश्च मुक्तोपरप्यत्वं प्रसिद्धं शासखे--^यदा सवे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि भरताः । अथ मर्त्योऽमृतो भ- बत्यत्र ब्रह्म समरनत ` इलयेवमादौ । प्रधानादीनां तु न क्-

चिन्मुक्तोपस्‌प्यत्वमस्ति प्रसिद्धम्‌ । अपि च ° तमेवैकं जा- मथ आत्मानमन्या वाचो विसुच्वथाग्रतस्थेष सेतुः" इति वाग्विमोकपूर्वकं विज्ञेयत्वभिह दयुभ्बाद्यायतनस्योच्यते । त- च श्रुत्यन्तरे ब्रह्मणो टष्टम्‌ू--“ तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नातुध्यायाटरहूरशब्दान्वाचो विग्छापनं हि तत्‌” इति । तस्मादपि द्युभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म ॥ नाचुमानमतच्छब्दात्‌ ॥ ३ ॥

यथा ब्रह्मणः प्रतिपादको वेशोषिको देतुरुक्तः, नैवम्थौ- न्तरस्य वैशोषिको हेतुः प्रतिपादकोऽस्तीत्याह । नानुमानं सांख्यस्मृतिपरिकल्मितं प्रधानम्‌ इह द्युभ्बाद्यायतनत्वेन प्रति- पत्तव्यम्‌ । कस्मात्‌ £ अतच्छब्दात्‌ । तस्याचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः शब्दः तच्छब्दः, न तच्छब्दः अतच्छब्दः । न ह्यत्राचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः कथ्िच्छब्दोऽस्ति, ये- नाचेतनं प्रधानं कारणसवेनायतनत्वेन बावगम्येत । तद्धिप- रीतस्य चेतनस्य प्रतिपादकशब्दोऽत्रास्ति--पयः सवेज्ञः सवेवित्‌ ' इत्यादिः । अत एव न वायुरपीह्‌ द्युभ्वाद्यायतन- स्वेनाश्रीयते ॥

प्राणनम्रञ्च ।॥ 2 ॥ यद्यपि प्राणभरतो विज्ञानात्मन आत्मत्वं चेतनत्वं च सं-

भवति, तथाप्युपाधिपरिच्छिन्नज्ञानस्य सवज्ञत्वाध्संभवे सति अस्मादेवातच्छब्दात्‌ प्राणभ्रृदपि न दयुभ्वाद्यायतनल्वेनाश्र- यितन्यः। न चोपाधिपरिच्छिन्नस्याविभोः प्राणश्रतो चुभ्बा- द्यायतनत्वमपि सम्यक्संभवति । प्रथग्योगकरणसुत्तरार्थम्‌ | कुतश्च न प्राणश्‌ दयुभ्वाद्यायतनसत्वेनाश्रयितव्यः -- क च द्‌ =यपद्रात्‌ ॥ ^ || शका क क (~ (~ + ध न ५ भेद्व्यपदेशश्चेह भवति-- तमेवैकं जानथ आत्मानम्‌ इति ज्ञेयज्ञाठृमावेन । तत्र प्राणभृत ताचन्मुमुष्चुत्वाञ्ज्ञाता;

परिशोषादात्मशब्दवाच्यं व्रह्म ज्ञेयं द्युभ्वाद्यायतनमिति ग- म्यते, न प्राणभृत्‌ ॥

कुतश्च न प्राणन्‌ द्युभ्बाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः {--

प्रकरणं चेदं परमा्मनः-- (कस्मिन्नु भगवो चिज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतिः इत्येकविज्ञानेन सवेविज्ञानपिक्ष- णात्‌ । परमालसनि हि सवोत्मके विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं स्यात्‌, न केव प्राणथति ॥

कुतश्च न प्राणश्‌ चुभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः--

युभ्बाद्यायतने च प्रकर; द्रा सुपणा सयुजा स- खाया ` इदलयत्र स्थिलयदने निर्दिश्यते; ' तयोरन्यः पिप्पलं स्वारत्ति ' इति कमेफलाञचनप; ‹ अनश्नन्नन्यो ऽभिचाकञ्ीति ' इयोदासीन्येनावस्थानम्‌ । ताभ्यां च स्थियदनाभ्यामी- शररकषचज्ञौ तत्र गृह्येते । यदि च ईश्वरो चुभ्वाद्यायतनः्वेन विवक्षितः; ततस्तस्य प्रकृतस्येश्चरस्य क्षेचज्ञात्प्रथग्बचनम- कर्पते । अन्यथा हयप्रकृतवचनमाकस्िकमसंबद्धं स्यात्‌ । नु तवापि कषेतरज्ञस्येश्ररार्परथग्वचनमाकस्मिकमेव प्रस- ज्येत; न, तस्याविवक्षितत्वात्‌ । क्षेत्रज्ञो हि करठेत्वेन भोक्तृत्वेन च प्रतिशरीरं बुद्धयाद्ुपाधिसंबद्धः, खोकत एव प्रसिद्धः, नासौ श्रुया तात्पर्येण विवक्ष्यते; इंधरस्तु टोकतोऽग्रसिद्धत्व च्छला तात्पर्येण विवक्ष्यत इति न तस्याकस्मिक वचनं युक्तम्‌ । ‹ गुहां प्रविषटटावात्मानौ दहि इतयत्राप्येतदर्डितम्‌-- रा सुपणा ' इलयस्यामृचि दश्रक्षेचज्ञा- बुच्येते इति । यदापि वेङ्युपनिषत्छृतेन व्याख्यानेनास्या- सचि सत्त्वक्षे्रज्ञावुच्येते, तदापि न विरोधः कथित्‌ । कथम्‌ प्राणथद्धीह घवटादिच्छिद्रवत्‌ सत्वाद्यपाध्यभि- मानित्वेन प्रतिश्चरीरं गृह्यमाणो द्युभ्वाद्यायतनं न भवतीति

प्रतिषिध्यते । यस्तु सवैश्चरीरेषुपाधिभिविनोपलक््यते, पर- एव स भवति; यथा घटादिच्छिद्राणि चटादिभिरुपाधिभि- विनोपछक््यमाणानि महाकाश एव भवन्ति, तद्वत्‌ प्राणभ्रुतः परस्मादन्यत्वानुपपत्तेः प्रतिषेधो नोपपद्यते । तस्मारसचत्वा- लुपाध्यभिमानिन एव दयुभ्वाद्यायतनत्वप्रतिषधः । तस्मा- त्परमेव ब्रह्म दयुभ्वाद्यायतनम । तदेतत्‌ “ अटश्यत्वादिगु- णको धमेक्तिः ' इलयनेनेव सिद्धम । तस्यैव हि भूतयो- निवाक्यस्य मध्ये इदं परठितम-- ' यस्मिन्यौः प्रथिवी चान्तरिक्षम्‌ इति । प्रपच्चार्थं तु पुनरुपन्यस्तम्‌ ॥

भूमा संप्रसादादध्युपदेशात्‌ ॥ ८ ॥ इदं समामनन्ति-- ८ भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति । यत्र॒ नान्यत्पश्यति २ भूमाधि- नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा। करणम्‌ । अथ यत्रान्यत्यश्यलन्यच्छरुणोयन्यद्विजा- नाति तदल्पम्‌" इलयादि । तत्र संशयः-- किं प्राणो भूमा स्यात्‌, आहोखित्परमात्मेति । कुतः संशयः भूमेति ताव- द्रहुत्मभिधीयते; “वहोरखोपो भू च वहोः ' इति भूमश्च वदस्य भावप्रययान्ततास्मरणात्‌ । किमात्मकं पुनस्तद्रहु- त्वमिति विरोषाकाष्कायाम्‌ “प्राणो वा आशाया भूयान्‌ ' इति

संनिधानात्‌ प्राणो भूमेति प्रतिभाति । तथा श्रुतं ह्येव मे भगवदरोभ्यस्तरति रोकमात्मविदिति । सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्दोकस्य पारं तारयतु इति प्रकरणोत्थानात्परमात्मा भूमेलयपि प्रतिभाति । तत्र कस्यो- पादानं न्याय्यम्‌, कस्य वा हानमिति भवति संशयः । किं तावस््ाप्रम्‌£ प्राणो भूमेति । कस्मात्‌ मूयःप्रभ्र- तिवचनपरपरादश्चैनात्‌ । यथा हि ८ अस्ति भगवो नाम्नो भूयः" इति, ° वाग्वाव नाम्नो भूयसी ' इति; तथा “ अस्ति भगवो वाचो मूयः " इति, ° मनो वाव वाचो भूयः इति च-- नामादिम्यो हि आ प्राणात्‌ भूयःप्र्नप्रतिवचनप्रवाहः वृत्तः । नैवं प्राणात्परं भूयः्रश्चप्रतिवचनं दश्यते--“ अस्ति भगवः प्राणाद्भूयः ' इति, ° अदो वाव प्राणाद्भूय: ` इति । प्राणमेव तु नामादिभ्य आश्चान्तेभ्यो मूयांसम्‌-- ' प्राणो वा आच्ाया भूयान्‌ ' इलयादिना सप्रपञ्मुक्त्वा, प्राणद्शि- नश्चातिवादित्वम्‌ ( अतिवाद्यसीलयतिवाद्यस्मीति त्रूयान्नापहु- बीत ' इयभ्यनुज्ञाय, ' एष तु बा अतिवदति यः सयेनाति- वदति ` इति प्राणत्रतमतिवादित्वमनुकरृष्य, अपरिलयच्येव प्राणं सलयादिपर्पस्या भूमानमवतारयन्‌ › प्राणमेव भूमानं मन्यत इति गम्यते । कथं पुनः प्राणे मूमनि व्याख्यायमाने “यत्र

नान्यत्पर्यति ' इयेतद्भूम्नो छक्षणपरं वचने व्याख्यायेतेति, उच्यते-- सुषुप्रावस्थायां प्राणग्रस्तेषु करणेषु दरीनादिव्य- बहारनिवृत्तिदशेनात्सं भवति प्राणस्यापि ८ यत्र नान्यत्परय- तीति? एतहक्षणम्‌ । तथा च श्रतिः- “न श्णोति न पश्यति ` इत्यादिना सवेकरणन्यापारप्रत्यस्तमयरूपां सुषु- पत्यवस्थासुक्तवा, 'प्राणाग्रय प्वैतस्मिन्पुरे जाग्रति ' इति तस्यामेवावस्थायां पञ्चवृत्तेः प्राणस्य जागरणं ब्रुवती, प्राण- परधानां सुुप्स्यवस्थां दशयति । यज्ैतद्भू्नः सुखलव श्रुतम-- ‹यो वै भूमा तत्सुखम्‌ ' इति, तदप्यविरुद्धम्‌; ८ अत्रैष देवः स्वप्नान्न परयत्यथ यदेतस्मिञ्शरीरे सुखं भवति ` इति सुषुप्त्यवस्थायामेव सुखश्रवणात्‌ । यञ्च यो वै भूमा तदमृतम्‌ ` इति, तदपि प्राणस्याविरद्धम; “प्राणो वा अमृतम्‌ ' इति श्रुतेः । कथं पुनः प्राणं भूमानं मन्यमा- नस्य ‹ तरति शोकमात्मवित्‌ ` इत्यात्मविविदिषया प्रकरण- स्थोत्थानमुपपद्यते १. प्राण एवेहात्मा विवक्षित इति ब्रूमः । तथाहि-- प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भरता प्राणः ससा प्राण आचायः प्राणो ब्राह्मणः ` इति प्राणमेव स्वास्मानं करोति, ° यथा वाअरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन्श्राणे सवै समर्पितम॒ः इति च; स्वीत्मत्वारनाभिनिददीनाभ्यां च संभ-

(म (न & । च वति वैपुल्यात्मिका भूमरूपता प्राणस्य । तस्मात्प्राणो मूमे- त्येव प्राप्रम ॥

तत॒ इदमुच्यते--परमास्मैवेह भूमा भविुमहैति, न प्राणः । कस्मात्‌? संप्रसादादध्युपदेश्चात्‌ । संप्रसाद इति सु- पुपर स्थानमुच्यते; सम्यक्प्रसीदलयस्मिन्निति निवैचनात्‌, बृहदारण्यके च स्वप्रजागरितस्थानाभ्यां सह्‌ पाठात । तस्यां च संप्रसादावस्थायां प्राणो जागर्तीति प्राणोऽत्र संप्रसादो- ऽभिप्रेयते । प्राणादू््व भूम्न उपदिरयमानत्वादिलय्थः । प्राण एव चेद्धूमा स्यात्‌, स एव तस्मादूष्वमुपदिर्येततेयश्छिष्टमेत- तस्यात्‌ । न हि नामैव ‹ नाश्नो भूयः” इति नान्न उध्वैमुपदि- टम्‌; किं तदहि; नाश्रोऽन्यदथान्तरमुपदिष्ठं वागाख्यम्‌ “ वा- ग्बाव नाश्नो भूयसी ' इति। तथा वागादिम्योऽपि आ प्राणा- द्थोन्तरमेव तत्र तच्रोधवेमुपदिष्टम्‌ । तद्रलखाणादृष्वैसुपदिश्य- मानो भूमा प्राणादथौन्तरभूतो भवितुमर्हति । नन्विह ना- स्ति प्ररनः--' अस्ति भगवः प्राणाद्भूय ` इति; नापि भ- तिवचनमस्ति “प्राणाद्राव भूयोऽस्ति' इति; कथं प्राणाद्‌- धि भूमोपदिश्यत इत्युच्यते प्राणविषयमेव चातिवादित्व- मुत्तरत्ानुकृष्यमाणं परयामः--;एष तु वा अतिवदति यः सयेनातिवदति ' इति; तस्मान्नास्ति प्राणादध्युपदेश्च इति;

अन्नोच्यते- न तावस्राणविषयस्यैवातिवादित्स्थेतदनुकषेण- भिति शक्यं वक्तुम, विक्लेषवादात्‌--“ य: सलयेनातिवदति ' इति। ननु विेषवादोऽप्ययं प्राणविषय एव भविष्यति; कथ- म्‌ १ यथा ‹ एषोऽग्निहोज्री, यः सलं बदति ' इत्युक्ते न सलय- वदनेनाभ्भिहोभित्वम्‌; केन तर्हि? अम्रिदोत्रेणैव; तरंसलयवदनं त्वभमिहोभिणो विश्लेष उच्यते; तथा (एष तु वा अतिवदति, यः सलेनातिवदति ' इत्युक्ते, न सखयवद्नेनातिवादित्वम; केन तर्हि? प्रकृतेन प्राणविज्ञानेनैव; सलयवदनं तु प्राणविदो विशेषो विवक्ष्यत इति--नेति ब्रूमः; श्रुयथंपरिलयागप्रसङ्गात्‌ । शरु- ला ह्यत्र सलयवदनेनातिवादित्वं प्रतीयते--‹ यः सलेनाति- वदति सोऽतिवदति ` इति; नात्र प्राणविज्ञानस्य संकीतेन- मसिति; प्रकरणात्तु भ्राणविज्ञानं संबध्येत; तन्न प्रकरणातुरो- घेन श्रुतिः परिलयक्ता स्यात्‌; प्रकृतन्याघ्रत््यथश्च तु-शब्दो न संगच्छेत--' एष तु वा अतिवदति इति । ‹ सलं त्वेव वि- जिज्ञासितव्यम्‌ इति च प्रयन्नान्तरकरणमथोन्तरविवक्षं सूचयति । तस्माद्यथेकवेदप्रशंसायां प्रकृतायाम्‌, ८ एष तु महात्राह्मणः, यश्चतुरो वेदानधीते ' इलकबेदेम्योऽथ।न्तरम्‌- तश्चतुर्वेदः प्रशस्यते, तागेतद्रष्टग्यम्‌ । न च प्र्रातिवचन- रूपयेवाथाोन्तरविवक्षया भवितव्यमिति नियमोऽस्ति; प्रकृ-

तसंबन्धासंभवकारितत्वादथौन्तरविवक्षायाः । तच्र प्राणान्त- मनुश्षासनं श्रुत्वा तूष्णीभूतं नारदं स्वयमेव सनत्कुमारो व्युत्पादयति--यस्प्राणविज्ञानेन विकारादृतविषयेणातिवादि- त्वमनतिवादित्वमेव तत्‌-- एष तु वा अतिवदति, यः सये- नातिवदति ' इति । तत्र॒ सलयमिति परं ब्रह्मोच्यते, परमा- रूपत्वान्‌; ‹ सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' इति च श्रुत्यन्तरात्‌ । तथा व्युत्पातिताय नारदाय ' सोऽहं भगवः सत्येनातिवदानि ' इयेवं प्रवृत्ताय विज्ञानादिसाधनपरंपरया भूमानसुपदि- दाति । तत्र यसप्राणादधि सयं वक्तव्यं प्रतिज्ञातम्‌;, तदे- वेह भूमेत्युच्यत इति गम्यते । तस्मादस्ति प्राणादधि मून्न उपदेश्च इति--अतः प्राणादन्यः परमात्मा भूमा भवितुमदहं- तीति । एवं चेहातमविविदिषया प्रकरणस्योत्थानमुपपन्नं भवि- ष्यति । प्राण एवेहात्मा विवक्षित इयेतदपि नोपपद्यते । न हि प्राणस्य मुख्यया वृस्यात्मत्वमस्ति । न चान्यत्र परमात्म- ज्ञान च्छोकविनिधृत्तिरस्ति, ' नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ' इति श्रुत्यन्तरात्‌ । (तं मा भगवाञ्शोकस्य पारं तारयतु इति चोपक्रम्योपसंहरति--“ तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं दश्चयति भगवान्सनक्छुमारः ` इति । तम इति शोका- दिकारणमविच्योच्यते । प्राणान्ते चाुश्चासने न प्राणस्या-

न्यायत्ततोच्येत । (आत्मतः प्राणः: इति च ब्राह्मणम्‌ | प्रकरणान्ते परमात्मविवक्षा भविष्यति; भूमा प्राण प्तेति चेन्‌, न; ८स भगवः करिमिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि । इत्यादिना भूम्न एव आ प्रकरणसरमाप्तेरखुकषेणान । वैपुस्या-

त्मिका च भूमरूपता सवेकारणत्वात्रमात्मनः सुतरामु- पपद्मत ॥

अपिचये भूभ्रि श्रूयन्ते धमाः, ते परमात्मन्युपप- दन्ते । “यत्न नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजा- नाति स भूमा' इति दशनादिव्यवहाराभावं भूमनि अव- गमयति । परमात्मनि चायं दशेनादिव्यवहाराभावोऽवगतः --- ° यत्र त्वस्य सवेमाल्ेवाभूत्तत्केन कं पर्येत्‌ ` इलया- दिश्चलयन्तरात्‌ । योऽप्यसौ सुु्यवस्थायां दरौनादिव्यव- हाराभाव उक्तः, सोऽप्यात्मन एवासङ्गत्वविवक्षयोक्तः, न प्राणस्वभावविवक्षया, परमात्मप्रकरणात्‌ । यदपि तस्या- मचस्थायां सुखमुक्तम, तदप्यासन एव सुखरूपत्वविवक्षयो- त्तम; यत आह-- ° एषोऽस्य परम आनन्द एतस्थैवा- नन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति: इति । इहापि “यो वै भूमा तस्सुखं नास्पे सुखमस्ति भूमैव सुखम '

इति सामयसुखनिराकरणेन ब्रह्मैव सुखं भूमानं दश्च॑यति । यो वै भूमा तदमृतम्‌ ' इलयमृतत्वमपीह श्रूयमाणं परम- कारणं गमयत्ति; विकाराणामस्रतत्वस्यापेक्षिकत्वान्‌, ‹ अ- तोऽन्यद्‌ातेम॒ ' इति च श्रुयन्तयात्‌ । तथा च सल्यत्वं खम- हिमप्रतिष्ठितत्वं सवेगतत्वं सवौत्मत्वमिति चैते धमाः श्रूय- माणा; परमात्मन्येवोपपदयन्ते, नान्यत्र । तस्माद्भूमा परमा- त्मेति सिद्धम ॥ अक्षरमम्बरान्तधूतेः ॥ १०॥

कस्मिन्न॒ खल्वाकाश ओतश्च पोतश्चेति स ददोवाचै- तद्र तदक्षरं गाग ब्राह्मणा अभिवदन्यस्थूलमनणु ' इत्यादि ३. अक्षराधि- श्रूयते । तत्र संङयः-- किमक्षरशव्देन करणम्‌ । वणे उच्यते, किं वा परमेश्वर इति । त- तराक्षरसमाम्नाय इलयाद्‌ावक्षरशब्दस्य वर्णे प्रसिद्धस्वात्‌; ध्रसिद्धयतिक्रम्य चायुक्तत्वात्‌, "ओकार एवेदं सर्वम इत्यादौ च श्रुत्यन्तरे ब्णस्याप्युपास्यत्वेन सवौतमकल्वाव- धारणात्‌, वण एवाक्षरश्ब्द इयेवं प्राप्रे, उच्यते-- पर॒ एवात्माश्चरशब्दवाच्यः । कस्मान्‌ 2 अम्बरान्तधतेः प्रथिव्यादेराकाश्चान्तस्य विकारजातस्य धारणात्‌ । तत्र हि प्रथिव्यादेः समस्तविकारजातस्य कारुच्रयविभक्तस्य

‹ आकारा एव तदोतं च प्रोतं च ' इत्याकाशे प्रतिष्ठितत्वमु- क्त्वा, ‹ कस्मिन्न॒ खस्वाकाशा ओतश्च प्रोतश्च ` इत्यनेन प्रभे- नेदमश्षरमवतारितम्‌; तथा चोपसंहृतम-- ‹ एतस्मिन्नु ख- ल्वक्षरे गार्म्याकाश्च ओतश्च प्रोतश्च ` इति । न चेयमम्बरान्त- धृतिश्रै्यणोऽन्यत्र संभवति । यद्पि ‹ ओंकार एवेदं सवम्‌ ' इति, तदपि ब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनत्वास्स्तुत्यर्थ द्रष्टव्यम्‌ । त- स्मिन्न क्षरति अद्नुते चेति निव्यत्वव्यापित्वाभ्यामक्षर परमेव ब्रह्म ॥

स्यादेतत्‌-- कार्यस्य चेत्कारणाधीनत्वमम्बरान्तधृतिर- भ्युपगम्यते, प्रधानकारणवादिनो ऽपीयसुपपद्यते; कथमम्ब रान्तधूृतेशरह्य्वप्रतिपत्तिरिति १ अत उत्तरं पठति-

सा च अम्बरान्तधृतिः परमेश्रस्येव कर्म । कस्मात्‌? प्रशासनात्‌ । प्र्षासनं दीह श्रूयते- ‹ एतस्य वा अक्ष- रस्य प्रज्ञासने गाशि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः' इत्यादि । प्रासनं च पारमेश्वरं कम; न अचेतनस्य प्रशासनं भवति । न दह्यचेतनानां घटादिकारणानां मृदा- दीनां घटादिविषयं प्रश्चासनमस्ति ॥