Chapter 29 of 36
· 29
स योगभ्रष्टस्य नासि । न हि यस्मात् कल्याणकरत् ज्यभक्त् कथित् दुगेति कस्सितां गति हे तात, तनोति आत्मानं पुत्र- रूपेणेति पिता तात उच्यते ¡ पितैव पुत्र इति पुरोऽपि तात उच्यते । रिष्योऽपि पुत्र उच्यते । यतो न गच्छति ॥
प्राप्य पुण्यक्रूतां लाकाञुषित्वा शाश्वतीः समाः। # छ ऋ
चुचीनां श्रीमतां गेहे योगभरष्टोऽभिजायते ॥ योगमार्गे प्रवृत्त सन्यासी सामथ्योत् प्राप्य गत्वा पुण्य- कृताम् अश्वमेधादियाजिनां छोकान्; तत्न च उषित्वा वासभ- नुभूय शाश्वती निलया. समा. संवत्सरान्, तद्धोगक्षये ञुचीनां यथोक्तकारिणां श्रीमतां विभूतिमतां गेहे गृहे योग- भ्रष्ट अभिजायते ॥ अथवा योगिनामेव कटे भवति घीमताम् । ९ © 9 भ स एति. दुरंभतरं रोके जन्म यदीदराम् ।॥ ४२॥
अथवा श्रीमतां कुत् अन्यस्मिन् योगिनामेव दरि- द्राणां कङे भवति जायते धीमतां बुद्धिमताम् । एतत् हि जन्म, यत् दरिद्राणां योगिनां ङठे, दुरेभतरं दुःखरभ्य-
तरं पूवेमपेश््य खोके जन्म यत् इटशं यथोक्तविशेषणे छुखे ॥ यस्मात-- तच्र तं बुद्धिखयोगं रभते पौवेदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३॥ तत्र योगिनां ङे तं बुद्धिसंयोगं बुद्धथा सयोगं बुद्धि- सयोगे छभते पौवेदेहिकं पूवेस्मिन् देहे भवं पवेदेहिकम् । यतते च प्रयन्नं च करोति ततः तस्मात् पूवैकृतात् संस्का- रात् भूयः बहुतर संसिद्धौ संसिद्धिनिभित्तं हे कुरुनन्दन ॥ कथं पूवेदेहवुद्धिसंयोग इति तदुच्यत-- पूवोभ्यासेन तेनैव हियते दयवरदोऽपि सः, जिज्ञासुरपि योगस्य राब्दब्रह्मातिवतते ॥ ४४ ॥ यः पूरवैजन्मनि कृतः अभ्यासः स. पूवाभ्यासः, तेनैव बर्वता यते संसिद्धौ हि यस्मात अवशोऽपि स, योग- भ्रष्टः; न कृतं चेत् योगाभ्यासजात संस्कारात् बलवत्तर- मधमोदिक्षणं कमे, तदा योगाभ्यासजनितेन संस्कारेण हियते, अधमश्चेत् बरवत्तरः कृतः, तेन योगजोऽपि सस्कार अभिभूयत एव, तर्क्षये तु योगजः संस्कारः स्वयमेव काये- मारभते, न दीधेकार्खस्यापि विनादाः तख अस्ति इत्यथ ।
अतः जिज्ञासुरपि योगस्य स्वरूपं ज्ञातुमिच्छन् अपि योग-
मार्गे प्रब्रत्तः सन्यासी योगभ्रष्टः, समथ्यात् साऽपि शब्द्-
बरह्म वेदोक्तकमौनुष्ठानफलम् अतिवतैते अतिक्रामति अपाक-
रिष्यति, किमुत बुद्धा यः योगं तश्नि्ठ॒ अभ्यासं छयोत् ॥ कुतश्च योगित्व श्रेयः इति-
प्रयन्नायतमानस्तु योगी संद्युद्धकिल्वबिषः | अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ प्रयन्नात् यतमान, अधिकं यतमान इव्यथः । तत्र योगी
विद्धान् स्युदध किल्बिषः विशुद्धकिस्विष सञ्युद्धपापः अनेकज- न्मसंसिद्ध' अनेकेषु जन्मसु किविक्िचित् सस्कारजातम् उप-
चित्य तेन उपचितेन अनेकजन्मकृतेन संसिद्ध अनेकजन्मसं- सिद्ध. ततः छब्धसम्यग्ददोनः सन् याति परा प्रष्टा गतिम् ॥
यस्मादेवं तस्मात- तपखिभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी © तस्माद्योगी भवाज्ञेन ॥ ४३ ॥
तपस्विभ्यः अधिकः योगी, ज्ञानिभ्योऽपि ज्ञानमत्र शाख्रा्थपाण्डियम्, तद्रद्धयोऽपि मतः ज्ञातः अधिकः श्रेष्ठः इति । कर्मिभ्यः, अग्निहोत्रादि क्म, तद्वद्भथः अधिकः योगी विशिष्टः यस्मात् तस्मात् योगी भव अजन ॥ योगिनामपि सर्वेषां मद्तेनान्तरात्मना । श्रद्धावान्भजते यो मां समे युक्ततमो मतः॥ इति श्रीमहाभारते शतसादस्रयां संहितायां वैयासिक्यां भीष्मपवेणि श्रीमद्धगवद्धीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योग्ाखे श्रीहृष्णाजुनसंवादे ध्यानयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ योगिनामपि सर्वेषां रद्रादियादिध्यानपराणां मध्ये मद्रतेन मयि वासुदेवे समाहितेन अन्तरात्मना अन्तःकरणेन श्रद्धावान् श्रहधानः सन् भजते सेवते यो माम्, स मे मम युक्ततमः अतिशयेन युक्तः मतः अभिप्रेतः इति ॥ इति श्रीमत्परमहसपरि्राजका चायस्य श्रीगोचिन्दभगवत्पूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतौ श्रीमद्धगवद्धीताभष्यि षष्ठोऽध्यायः ॥
गिनामपि सर्वेषां मद्रतेनान्तरात्मना । श्रद्धा-
वान्भजते यो मां समे युक्ततमो मत" ` इति प्रभ्रबीजम् उपन्यस्य, स्वयमेव ' इदृशं मदीयं तत्त्वम्, एवं मद्रतान्तरात्मा स्यात् ` इटेतन विवक्षुः श्रीमगवानुवाच--
श्रीभगवाचुवाच- मय्यासक्तमनाः पाथे योगं युञ्जन्मदाश्रयः । असंरायं समग्रं मां यथा ज्ञाखसि तच्छणु ॥
मयि वक्ष्यमाणविश्चेषणे परमेश्वरे आसक्त मनः यस्य सः मय्यासक्तमनाः, हे पाथं योगं यु जन् मनःसमाधानं ङुर्वन्, मदाश्रय. अहमेव परमेश्चर आश्रयो यस्य स" मदाश्रयः । यो हि कञ्चित् पुरुषार्थेन केनचित् अर्थी भवति स तत्साधनं क्म अच्िहोत्रादि तप दानं वा किचित् आश्रय प्रतिपद्यते, अयं तु योगी मामेव आश्रयं प्रतिपद्यते, हित्वा अन्यत् सा-
धनान्तरं मय्येव आसक्तमनाः भवति । यः त्वं एवभूत. सन् असंशयं समभरं समस्तं बिभूतिबरशक्तयेश्वयौदिशुणसंपन्नं मां यथा येन प्रकारेण ज्ञास्यसि संशयमन्तरेण ‹ एवमेव भगवा- न् ` इति, तन् शृणु उच्यमानं मया ॥
# # ५4 क ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिद् वक््याम्यकोषतः | यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यञ्ज्ञातव्यमवरिष्यते ॥
ज्ञानं ते तुभ्यम् अह सविज्ञान विज्ञानसहितं स्वानुभवयुक्तम् इदं व््यामि कथयिष्यामि अशेषतः कार्स्येन । तत् ज्ञानं विव- क्षितं स्तोति श्रोतुः अभिञुखीकरणाय--यत् ज्ञात्वा यत् ज्ञा- न ज्ञात्वा न इह भूयः पुन अन्यत् ज्ञातव्यं पुरुषाथंसाधनम् अवशिष्यते नावशिष्टं भवति । इति मत्तत्त्वज्ञो यः, सः स्व॑- ज्ञो भवतीलयथं । अतो विशिष्टफठतवात् दुरम ज्ञानम |¦
मच॒ष्याणां सहस्रेषु कञथिव्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कथिन्मां वेत्ति तत्वतः
मनुभ्याणां मध्ये सहसेषु अनेकेषु कश्चिन् यतति प्रयलनं
करोत्ति सिद्धये सिद्धघथेम् । तेषां यततामपि सिद्धानाम्, सिद्धा एव हि ते ये मोक्षाय यतन्ते, तेषा कथित् एव हि मां वेत्ति तत्त्वतः यथावत् ॥
श्रोतारं प्ररोचनेन अभिमुखीकृलयाह- भूमिरापोऽनरो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकरतिरषधा ॥ ४॥
भूमिः इति प्रथिवीतन्माबमुच्यते, न स्थूरा, (भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ` इति वचनात् । तथा अबादयोऽपि तन्मात्रा ण्येव उच्यन्ते-- आपः अनर: वायु. खम । मनः इति मनसः कारणमहंकारो गृह्यते । बुद्धिः इति अहंकारकारणं महत्तत्त्वम् । अहंकारः इति अविद्यासंयुक्तमन्यक्तम् । यथा विषसंयुक्तमन्नं विषमित्युच्यते, एवमहकारवासनावत् अव्यक्तं मूखकारणमहंकार इत्युच्यते, प्रवतेकत्वात् अहंका- रस्य । अहंकार एव हि सर्वस्य प्रवृत्तिबीजं दृष्टं रोके । इतीयं यथोक्ता प्रकृतिः मे मम रे्री मायाक्क्तिः अष्टधा भिन्ना मेदमागता ॥
अपरेयमितस्त्वन्थां परकरति विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धायते जगत् ॥ ५॥
अपरा न परा निकृष्टा अद्ुद्धा अनर्थकरी संसारबन्धना- त्मिका इयम् । इत. अस्याः यथोक्तायाः तु अन्यां विश्युद्धां प्रकृति मम आत्मभूतां विद्धि मे परां प्रकृष्टां जीवभूतां क्षेत्र- ज्ञलक्षणां प्राणधारणनिमित्तभूतां हे महाबाहो, यया प्रद्त्या इदं धायते जगत् अन्तः प्रविष्टया ॥ एतयोनीनि भूतानि सवाणीत्युपधारथ । अहं क्रत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ६ ॥ एतद्योनीनि एते परापरे कषेत्रकषेतरज्ञरश्चणे प्रकृती योनिः येषां भूतानां तानि एतद्योनीनि, भूतानि सबोणि इति एवम् उपधारय जानीहि । यस्मात् मम प्रकृती योनिः कारणं सवेभूतानाम्, अतः अहं छत्रस्य समस्तस्य जगतः प्रभवः उत्पत्ति प्रख्यः विनाशः तथा । प्रकृतिद्रयद्रारेण अहं सवेज्ञः इश्वरः जगतः कारणमित्यथेः ॥ यतः तस्मात्- मत्तः परतरं नान्यत्किचिदस्ति धर्नजय । मपि स्वमिदं प्रोतं सूले मणिगणा इव ॥ ७ ॥ मत्तः परमेश्वरात् परतरम् अन्यत् कारणान्तरं किचित् नास्ति न विद्यते, अहमेव जगक्कारणमिदयथेः, हे धनेजय |
यस्मादेवं तस्मात् मयि परमेश्वरे सबोणि भूतानि सवेभिदं जगत् प्रोतं अनुस्युतम् अनुगतम् अनुविद्धं प्रथितमिलयथे › दी घतन्तुषु पटवत्, सूत्रे च मणिगणा इव ॥
केन केन धर्मेण विशिष्टे त्वयि सवैमिदं प्रोतमित्युच्यते-
Use the ← → keys to move between chapters.