Chapter 33 of 36
· 33
प्रजापतेः अहनि यत् भवति रात्रौ च, तत् उच्यते-
अव्यक्ताद्यक्तयः सवाः प्रभवन्त्यहरागमे । राञ्थागमे प्रलीयन्ते तच्रैवाव्यक्त संज्ञके । १८ ॥
अव्यक्तात् अव्यक्तं॒॑प्रजापतेः स्वापावस्था तस्मात् अनग्यक्तात् व्यक्तयः व्यज्यन्त इति उ्यक्तयः स्थावरजङ्गम- क्षणाः सवौः प्रजाः प्रभवन्ति अभिव्यज्यन्ते, अहु. आगमः अहरागमः तस्मिन् अहरागमे काठे ब्रह्मणः प्रबो- धकाटे । तथा रात्र्यागमे बह्यणः स्वापकारे प्रीयन्ते स्वी; व्यक्तयः तत्रैव पूर्वोक्ते अव्यक्तसंज्ञके ॥
अक्रताभ्यागमकृतविप्रणाश्दोषपरिहाराथंम्, बन्धमोक्ष- शाख्परवृत्तिसाफल्यप्रदरनार्थम् अविद्यादिङकेशमूरुकमाश्चयव- शाच्च अवशः भूत्ामः भूत्वा भूत्वा प्रलीयते इयतः संसारे त्रैराग्यप्रदरीना्थं च इदमाह-
प्रतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रीयते । राच्यागसेऽवदाः पाथ प्रभवत्यहरागमे ॥ १९ ॥
भूतभ्राम. भूतसमुदायः स्थावरजङ्गमछ्क्षणः यः पूवे- स्मिन् कल्पे आसीत् स॒ एत्र अयं नान्यः । भूत्वा भूत्वा
क क अरागम, प्रीयते पुनः पुनः रात्र्यागमे अह्न क्षये अव्यः
अस्वतन्त्र एव, हे पाथं, प्रभवति जायते अव्य एव अहरागमे ॥
यत् उपन्यस्तम् अक्षरम्, तस्य प्राप्त्युपायो निर्दिष्टः: ओमियेकाक्षरं ब्रह्य ' इदयादिना । अथ इदानीम् अक्षर स्येव स्वरूपनिर्दिदिक्षया इदम् उच्यते, अनेन योगमार्गेण इदं गन्तव्यमिति--
ऽच्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः। यः स सर्वेषु भूतेषु नयत्सु न विनयति ॥ २० ॥
परः व्यतिरिक्तः भिन्नः, कुत? तस्मात् पूर्बाक्तात् । तु-शब्दः अक्षरस्य विवक्षितस्य अव्यक्तात् वैरक्षण्यविरोष- णार्थः । भावः अक्षराख्यं परं ब्रह्म । व्यतिरिक्तत्वे सलयपि सालक्षण्यप्रसङ्गोऽस्तीति तद्िनिवृत्यथम् आह-- अन्यः इति । अन्यः विलक्षणः । स च अव्यक्तः अनिन्द्रियगोचरः । ¦ परस्तस्मात् इत्युक्तम्, कस्मात् पुनः परः ' पूर्वोक्तात् भूत- ग्रामबीजमृतात् अविद्याटक्षणात् अव्यक्तात् । अन्य- विल-
क्षणः भावः इवयभिप्रायः । सनातन चिरन्तन य. स मावः सर्वेषु मतेषु ब्रह्मादिषु नश्यत्सु न बिनद्यति ॥
अब्यक्तोऽक्चर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । थं प्राप्य न निवतैन्ते तद्धाम परमं मम ॥ २१॥
योऽसौ अव्यक्तः अक्षरः इत्युक्तः, तमेव अश्षरसंज्ञकम् अव्यक्तं भावम् आहुः परमां प्रकृष्टं गतिम् । यं परं भावं प्राप्य गत्वा न निवतेन्ते संसाराय, तत् धाम स्थान परमं प्रकृष्टं मम, विष्णो परमं पदमिदयथंः ॥
पुरुषः स परः पाथं भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सवेभिदं ततम् ॥
पुरुषः पुरि शयनात् पूणेव्वाद्वा, स परः पाथं, परः नि- रविश्चयः, यस्मात् पुरुषात् न पर किचित् । सः भक्लया छभ्यस्तु ज्ञानरक्षणया अनन्यया आत्मविषयया । यस्य पुर- षस्य अन्तःस्थानि मध्यस्थानि भूतानि का्यभूतानि; काय हि कारणस्य अन्तवंर्तिं भवति । येन पुरुषेण स्वं इदं जगत् ततं व्याघ्रम् आकाश्चेनेव घटादि ॥
प्रहेतानां योगिनां प्रणवावेशितव्रह्मबुद्धीनां काछान्तरमु- क्तिंभाजां ब्र्मप्रतिपत्तये उत्तरो मार्गो वक्तव्य इति ‹ यत्न काङे ` इदयादि विवक्षिताथंखमपेणार्थम् उच्यते, आबृत्तिमा- गोपन्यासः इतरमास्तुयथेः--
यव कारे त्वनाघृत्तिमाव्रत्ति चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कारं वक्ष्यामि भरतषभ ॥
यत्र काटे प्रयाताः इति व्यवहितेन संबन्धः । यत्न य- स्मिन काडर तु अनावृत्तिम् अपुनजैन्म आवृत्ति तद्धिपरीतां चैव । योगिनः इति योगिनः कर्मिणश्च उच्यन्ते, कर्मिंण- सतु गुणतः-- ‹ कमेयोगेन योगिनाम् ' इति विदोषणात्- योगिनः । यत्र कारे प्रयाताः मृताः योगिनः अनावृत्त यान्ति, यत्र काटे च प्रयाताः आब्ृृत्ति यान्ति, तं काठं वक््यामि भरतषभ ॥
वं काटमाह- अभ्रि्ज्योतिरहः शुद्ः षण्मासा उत्तरायणम् । तव प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्य ब्रह्यविदो जनाः ॥
अन्निः काङाभिमानिनी देवता । तथा ज्योतिरपि देवतेव कालाभिमानिनी । अथवा, अश्भिज्योतिषी यथा-
श्रते एव देवते । भूयसा तु निर्देशो ^ यत्र काडठे' ^ तं कालम् ' इति आश्रवणवत् । तथा अहः देवता अहरभिमानिनी, शुङ्ः शुद्धपश्चदेवता; षण्मासा उत्तरायणम्, तत्रापि देवतैव मागौभूता इति स्थित. अन्यत्र अयं न्यायः । तत्न तस्मिन् मार्गे प्रयाताः सृताः गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो ब्रह्मोपासकाः ब्रह्मोपासनपरा जनाः । ‹ क्रमेण ` इति वाक्यशेषः । न हि सद्योमुक्तिभाजां सम्यग्दरौननिष्ठानां गतिः आगतिं कचित् अस्ति, “ न तस्य प्राणा उत्करामन्ति ' इति श्रुतेः । बरहमसंली- नप्राणा एव ते ब्रह्ममया ब्रह्मभूता एव ते ।
धूमो राचिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तच्र चान्द्रमसं ज्योति- योगी पराप्य निवतेते ॥ २५ ॥
धूमो रातिः धूमाभिमानिनी रात्र्यभिमानिनी च देवता । तथा कृष्णः कृष्णपक्षदेवता । षण्मासा दक्षिणायनम् इति च पूववत् देवतेव । तत्र चन्द्रमसि भवं चान्द्रमसं ज्योतिः फलम् इष्टादिकारी योगी कर्मी प्राप्य भुक्त्वा तर्क्षयात् इह पुनः निवतेते ॥
चा्छकरष्णे गती द्यते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनाच्रत्तिमन्यथाव्तैते पुनः ॥ २९ ॥
शुद्धकृष्णे शङ्का च कृष्णा च शुद्धकृष्णे, ज्ञानप्रकाशकत्वात् शुद्ा, तदभावात् कृष्णा; एते शुद्खकृष्णे हि गती जगतः इति अधिकृतानां ज्ञानकर्मणोः, न जगतः सर्वस्यैव एते गती संभवतः; शाश्वते निये, संसारस्य निलयत्वात्, मते अभिप्रेते । तत्र एकया शुद्या याति अनावृत्तिम्, अन्यया इतरया आवतेते पुनः भूयः ॥
नैते खती पाथे जानन्योगी सद्यति कञ्चन । तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवाजैन ॥२७॥
न एते यथोक्ते सती मार्गौ पाथे जानन् संसाराय एका, अन्या मोक्षाय इति, योगी न मुह्यति कथचन कथ्िदपि । तस्मात सर्वेषु काेषु योगयुक्तः समाहितो भव अजुन ॥
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
Use the ← → keys to move between chapters.