Chapter 32 of 36
· 32
यंयं वापि यं यं माकं देवताविरोषं स्मरन् चिन्तयन् लयजति परियजति अन्ते अन्तकाल प्राणवियोगकाङे कलेबर
शरीरं तं तमेव स्मृतं भावमेव एति नान्यं कौन्तेय, सदा सवेदा तद्भावभावितः तस्मिन् भावः तद्भावः स भावितः स्मयैमाणतया अभ्यस्तः येन सः तद्धावभावितः सन् ॥
यस्मात् एवम् अन्या भावना देहान्तरप्राप्तौ कारणम्-- तस्मात्सर्वेषु काटेषु मामनुस्मर युध्य च । मय्यर्पितमनोवुद्धिमोमेवैष्यस्यसं दायः ॥ ७ ॥
तस्मात् सर्वेषु केषु माम् अनुस्मर यथाश्चाखरम् । युध्य च युद्धं च स्वधमं कर । मयि वसुदेवे अर्पिते मनो- बुद्धी यस्य तव स त्वं मयि अर्पितमनोबुद्धिः सन् मामेव यथास्मृतम् एष्यसि आगमिष्यसि; असयः न संदायः अत्र विद्यते ॥
किच- अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पाथोनुचिन्तयन् ॥८॥
अभ्यासयोगयुक्तेन मयि वचित्तसमपणविषयभूते एक- स्मिन् तुस्यप्रेययाबरत्तिरक्षणः विश्चणप्रययानन्तरितः अ-
भ्यासः स चाभ्यासो योगः तेन युक्तं तल्ैव व्याप्तं योगिनः चेतः तेन, चेतसा नान्यगामिना न अन्यल्ल विष.
यान्तरे गन्तु शरीरम अस्येति नान्यगामि तेन नान्यगा- मिना; परमं निरतिशयं पुरुषं दिव्यं दिवि सूर्यमण्डले भवं याति गच्छति हे पाथं अनुचिन्तयन् शाखाचार्योप- देश्चम् अनुध्यायन् इयेतत् ॥ किविष्िष्टं च पुरुषं य।ति इति उच्यत- कवि पुराणमनुरासितार- मणोरणीयां समुस्मरेयः । सवस्य धातारमचिन्वयरूप- 1 \# मादिलयवण तमसः परस्तात् ॥ ९ ॥
कवि क्रान्तदरिन सवज्ञ पुराण चिरन्तनम् अनुशासि- तारं सखरवेख जगत प्रशासितारम् अणोः सृष््माद्पि अणीयांसं सुष््मतरम् अनुस्मरेत् अनुचिन्तयेत् यः कश्चित्, सर्वस्य कमे- फरजातस्य धातार विधातारं बिचिल्लतया प्राणिभ्यो विभ- ्तारम्, अचिन्यरूपं च अस्य रूपं नियतं विद्यमानमपि केन- चित् चिन्तयितुं शाक्यते इति अचिन्त्यरूपः तम्;, आदिय- वर्णम् आदिलयस्येव निलयचैतन्यप्रकाश्चो वर्णो यस्य तम् आदिलयबणम्, तमसः परस्तात् अज्ञानरक्षणात् मोहान्ध- कारात् परं तम्.अयुचिन्तयन् याति इति पूर्वेण सबन्धः ॥
किच- प्रयाणकारे मनसाचरेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव । चरुवोभेध्ये प्राणमावेय सम्य- क्स तं परं पुरुषसुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥ प्रयाणकाठे मरणकाङे मनसा अचरेन चछरनवजितेन भक्या युक्त. भजनं भक्तिः तया युक्तः योगबङेन चैव योगस्य बं योगबल समाधिजसंस्कारप्रचयजनितचित्तस्थे- यरक्षणं योगबलं तेन च युक्तः इयर्थः, पूर्वं हृदयपुण्ड- रीके वकषीकृलय चित्तं ततः उध्वेगामिन्या नाज्या मूमिजय- कमेण भ्रुवोः मध्ये प्राणम् आवेश्य स्थापयित्वा सम्यक् अप्रम॑त्तः सन्, सः एवं विद्धान् योगी ‹कवि पुराणम्" इद्यादिलक्षणं तं परं परतरं पुरुषम् उपेति प्रतिपद्यते दिव्यं द्योतनात्मकम् ॥
पुनरपि वक््यमाणेन उपायेन प्रतिपिस्सितस्य ब्रह्मणो वेद्-
विद्रद नादिविशेषणविशञष्यस्य अभिधानं करोति भगवान्--
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विरान्ति थद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचयं चरन्ति त्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११॥
यत् अक्षरं न क्षरतीति अक्षरम् अविनाशि वेदविदः वेदार्थज्ञाः वदन्ति, ८ तद्वा एतदक्षरं गाग ब्राह्मणा अभिवद्- न्ति › इति श्रुते. सवैविहोषनिवतकत्वेन अभिवदन्ति ८अ- स्थुकमनणु ' इत्यादि । किंच-- विशान्ति प्रविङान्ति सम्य- ग्दर्नप्राप्रौ सां यत् यतयः यतनश्चीरा. संन्यासिनः वीतरागाः बीतः विगतः रागः येभ्यः ते वीतरागाः। यच्च अक्ष्र- मिच्छन्त -- ज्ञातुम् इति वाक्यरोषः-- ब्रह्मचर्य॑गुरौ चरन्ति आचरन्ति, तत् ते पदं तत् अक्षराख्यं पद पदनीयं ते तव संग्रहेण संग्रह. स्क्षिपः तेन सक्षेपेण भ्रवश््ये कथयिष्यामि ॥
सयो ह वै तद्धगवन्मतुष्येषु प्रायणान्तमोकारमभि- ध्यायीत कतमं वाव स तेन छोकं जयतीति । तस्मै स होवाच एतद सलयकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोकारः' इत्युपक्रम्य “यः पुनरेतं त्रिमात्रेणोभियेतेनेवाक्षरेण परं पुरुष- मभिध्यायीत--स सामभिरुन्नीयते ब्रह्मरोकम् ` इयादिना वचनेन, ४ अन्यत्र धमौदन्यत्राधमात्' इति च उपक्रम्य ' सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति । तपांसि सवोणि च यद्वदन्ति ।
२४० श्रीमद्धगवद्धीतामाष्ये यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संम्रहेण त्रवीभ्यो- मिलेतत् ` इद्यादिभिश्च वचनैः परस्य ब्रह्मणो वाचकरूपेण, प्रतिमावत् प्रतीकरूपेण बा, परन्रह्यप्रतिपत्तिसाधनत्वेन मन्द्- मध्यमबुद्धीनां बिवितस्य ओंकारस्य उपासनं कारान्तरे युक्तिफठम् उक्तं यत्, तदेव इहापि ^ कवि पुराणमनुक्षासि. तारम् ` ‹ यदक्षरं वेदविदो वदन्ति ' इति च उपन्यस्तस्य परख ब्रह्मणः पूर्वोक्तरूपेण प्रतिपत््युपायभूतस्य ओकारस्य काला- न्तरमुक्तिफरम् उपासनं योगधारणासदहितं वक्तव्यम्, प्रस- ्तानुप्रसक्तं च यचक्किचित्, इयेवमथेः उत्तरो भ्रन्थ आ- रभ्यते-- सबैद्ाराणि संयम्य मनो हदि निरुष्य च । मूध्न्याधायात्मनः प्राण- समास्थितो योगधारणाम् ॥ १२ ॥
सवद्वाराणि सर्वाणि च तानि द्वाराणि च सबैद्वाराणि उप- छन्धौ, तानि सर्वाणि संयम्य संयमनं कृत्वा मनः हृदि हृदय- पुण्डरीके निरुध्य निरोधं कृत्वा निष्धरचारमापाद्य, तत्र वशी- कृतेन मनसा हृदयात् उध्वेगामिन्या नाड्या उध्वेमारद्य
मधि आधाय आत्मनः प्राणम् आस्थितः प्रदत्त योगधारणां धारयितुम् ॥
तत्रैव च धारयन्-- आओभियेकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । थः प्रयाति दयजन्देहं स थाति परमं गतिम् ॥ १३॥ ओमिति एकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः अभिधानभूतम् ओंकार व्याहरन् उच्चारयन्, तदथंभूतं माम् इईश्ररम् अनुस्मरन् अनुचिन्तयन् यः प्रयाति भ्रियते, स॒ यजन् परियजन् देहं शरीरम्-- ‹ यजन् देहम् ` इति प्रयाणविरोषणारथम् देहयागेन प्रयाणम् अलनः, न स्वरूपनाशेनेय्थं -- स. एव याति गच्छति परमां प्रकृष्टां गतिम् ॥ किच- अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नियः । तखा खल मः पाथं निययुक्तख योगिनः ॥ अनन्यचेताः न अन्यविषये चेतः यस्य सोऽयम् अनन्य-
चेताः, योगी सतत सवेदा य मां परमेश्वरं स्मरति निक्ष. । ७ 8 16
सततम् इति नैरन्तर्यम् उच्यते, निलयाः इति दीर्धकार- त्रम् उच्यते । न षण्मासं संवत्सर वा, कि तर्हि यावज्जीवं नैरन्तर्येण यः मां स्मरतीलयभेः । तस्य योगिनः अहं सुरुभः सखेन छभ्यः दहे पाथे, निलययुक्तस्य सदा समाहितचित्तस्य योगिनः । यतः एवम्, अतः अनन्यचेताः सन् मयि सदा समाहितः भवेत् ॥
तव॒ सौकभ्येन किं स्यात् इल्युच्यते; श्णु तत् मम सौरभ्येन यत् भवति-
मासुपेलय पुनजैन्म दुःखालयमदाश्वतम् । नाप्नुवन्ति मदात्मानः संसिद्धि परमां गताः ॥
माम् उपेय माम् ईरम् उपेय मद्धावमापद्य पुनजैन्म पुनरुत्पत्ति नाप्तुबन्ति न प्राप्नुवन्ति । किविशिष्ट पुनजन्म न प्राप्लुबन्ति इति, तद्विशोषणमाह्-- दु खाख्यं दुःखानाम् आध्यासिकादीनां आख्यम् आश्रयम् आरीयन्ते यस्मिन् दुःखानि इति दुःखाख्यं जन्म । न केवरं दुःखाख्यम्; अदाश्चतम् अनवस्थितसरूपं च । नाप्नुवन्ति इटशं पुनजैन्म महात्मानः यतयः संसिद्धि मोक्षाख्यां परमां प्रकृष्टां गताः ्राप्राः | ये पुनः मां न प्राप्नुवन्ति ते पुनः आवतेन्ते ॥
किं पुनः त्वत्त. अन्यत् प्राप्राः पुनरावतैन्ते इति, उच्यते- आ ब्रह्मश्चुवनाष्टोकाः पुनरावर्तिनोऽजन । मासुपेल्य तु कौन्तेय पुनजेन्म न विद्यते ॥ १६॥
आ ब्रह्मभुवनात् भवन्ति अस्मिन् भूतानि इति भुवनम् ब्रह्मणो भुवनं ब्रह्मभुवनम्, ब्रह्मरोक इयथः, आ ब्रह्ममुव- नात् सह् ब्रह्मभुवनेन छोकाः सर्वे पुनरावतिनः पुनरावतेनसख- भवाः हे अज्जैन । भाम् एकम् उपेय तु कौन्तेय पुनजेन्म पुनरुत्पत्तिः न विद्यते ॥
ब्रह्मलोकसदहिताः खोकाः कस्मात् पुनरावर्तिन. कार- परिच्छिन्नत्वात् । कथम् " -
सहस्रयुगपयैन्तमहयद्रह्मणो विदुः । राच्धिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरावविदो जनाः ॥
सहसरयुगपयन्तं सहस्राणि युगानि पयैन्तः पयेवसानं यस्य अह्नः तत् अहः सहखयुगपयेन्तम्, ब्रह्मणः प्रजापतेः विराजः विदुः, रात्रिम् अपि युगसहस्रान्तां अहःपरिमाणामेव । के वि- दुरियाह-- ते अद्योरात्रविद्. काकसंख्याविदो जनाः इलयथेः यतः एवं काट्परिच्छिन्नाः ते, अतः पुनरावर्तिनो छोकाः ॥
Use the ← → keys to move between chapters.