· 25

अपि च चैवात्र विबदितव्यम-- जीवप्रधानं वेदं वाक्यं म्यात्‌ व्रह्मप्रधानं वेति; यतो ऽन्या जीवपरामहे बरह्यप्रति- पत्त्यथमभ्मिन्वाक्ये जैमिनिराचार्यो मन्यते; कस्मात्‌? प्रभव्याख्यानाभ्याम । प्रशनम्ताचत्मुषुप्रपुरुषप्रतिवोधनेन प्रा- णादिव्यतिरिक्ते जीवे प्रतिवोधिते पुनर्जीवव्यतिरिक्तविषयो द दइयते--- ¦ कैप णतद्राखाक पुरुषोऽशयिष्ट कर वा एतद्‌- भूत्कुत एतदागान्‌' इति; प्रतिवचनमपि-- ‹यदा सुप्र: स्वप्रं न कंचन परयत्यथास्मिन्प्राण प्ैकथा मवति ` इलयादि, ‹ एतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो छोकाः ` इति च सुषुपरिकारे च परेण ब्रह्मणा जीव एकतां गच्छति; परस्माज्च ब्रह्मणः प्राणादिकं जग- जायत इति वदान्तमयौदा । तस्माद्यत्रास्य जीवस्य निः- संबोधस्वस्थताशरूपः स्वापः-- उपाधिजनितविदोषविज्ञान- रहितं स्वरूपम, यतस्तद्धशरूपमागमनम्‌, सोऽत्र पर- मात्मा वेदितव्यत्तया श्रावित इति गम्यते । अपि चैवमेके दाखिनो वाजसनेचिनोऽस्मिन्नेव वाटाक्यजातशन्रुसंवादे स्पष्टं विज्ञानमयराष्देन जीवमाश्नाय तन्यतिरिक्तं परमात्मान-

मामनन्ति °य एष विज्ञानमयः पुरुषः कैष तदाभूत्कुत एतदागात्‌" इति भ्र; प्रत्िवचनेऽपि य एषोऽन्तष्टैदय आकाशचस्तस्मिञ्दीते ' इति; आकाडशब्दश्च परमात्मनि प्र युक्तः “ दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश्चः ' इलयत्र; ' सवे एत आत्मानो ठयुञ्चरन्ति' इति चोपाधिमतामात्मनामन्यतो व्युन्चरण- मामनन्तः परमात्मानमेव कारणत्वेनामनन्तीति गम्यते | प्राणनिराकरणस्यापि सुपुप्रपुरुषोत्थापनेन प्राणादिन्यतिरि- ्तोपदेशेऽभ्युञ्चयः ॥

नरहदारण्यके मेत्रेयीत्राह्यणेऽभिधीयते-- भन वा अरे पत्युः कामाय इत्युपक्रम्य (न वा अरे सवस्य कामाय सर्वं प्रियं द. वाक्यान्वया- भवयात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवलया- धकरणम्‌ । त्मावा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तन्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो बा अरे दर्धनेन श्रवणेन मवा विज्ञानेनेदं सवै विदितम्‌ ' इति; तत्रैतद्िविकित्स्यते- किं विज्ञानास्मेवायं दरष्टव्यश्रोतव्यत्वादिरूपेणोपदि दयते, आहोखित्परमात्मेति । कुतः पुनरेषा विचिकित्सा? प्रियसं- सूचितेनात्मना भोक्त्रोपक्रमाद्धिज्ञानात्मोपदेश इति प्रतिभा- ति; तथात्मविज्ञानेन सवंविज्ञानोपदेशशात्परमात्मोपदेरा इति ¦

किं तावत्प्राप्रम्‌ ~ विज्ञानात्मोपदेदा इति; कस्मान्‌? उप- करमसामश्यात्त । पत्तिजायापूत्रवित्तादिकं हि भोग्यभूतं सवे जगन आत्माथतया प्रियं भवतीति प्रियसंसूचितं भोक्तार- मात्मानमुपक्रम्यानन्तरमिदमास्मनो दशेनादयुपदिरयमानं क~ स्यान्यस्यात्मनः स्यान्‌ १ मध्येऽपि ' इदं महद्ूतमनन्तमपारं विज्ञानघन प्वेतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनरयति न प्रेय संज्ञास्ति' इति प्रकृतस्यैव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुस्थार्नं विज्ञानास्मभावेन ब्रुवन्विज्ञानात्मन एवेद द्रष्टव्यत्वं दरयति; तथा ‹ विज्ञातारमरे केन विजानीयात्‌ ' इति कतृवचनेन रशब्देनोपसंहरन्विज्ञानात्मानमेवेहोपदिष्ठं दरयति; तस्मादात्मविज्ञानेन सर्वैविज्ञानवचनं भोक्त्रथत्वा- द्धोग्यजातस्यौपचारिकं द्रष्टव्यमियेवं प्राप्त- न्रूमः--परमात्मोपदेरा एवायम्‌; कस्मान्‌ १ वाक्यान्व- यात्‌ । वाक्यं हीदं पौवीपर्येणावेक््यमाणं परमात्मानं प्रय- न्वितावयवं ठक््यते; कथमिति तदुपपाद्यते--: अमृतत्वस्य तु नाश्ञास्ति वित्तेन” इति याज्ञवल्क्यादुपश्रुलख ‹ येनाहं नामू- ता स्यां किमहं तेन क्यौ यदेव भगवान्वेद तदेव मे बूहि ' इत्यम॒तत्वमाञ्ञासानायै मेतेय्यै याज्ञवस्क्य आस्मविज्ञानमु- पदि्चति; न चान्यत्र परमात्मविज्ञानादम्रतत्वमस्तीति श्रू-

तिस्मृतिवादा वदन्ति; तथा चत्मविज्ञानेन सवेविज्ञानमुच्य- मान नान्यच्र परमकारणविज्ञानान्मुख्यसवकर्पते; न चैत- दोपचारिकमाश्रयितुं शक्यम्‌, यत्कारणमात्मविज्ञानेन सर्ववि- ज्ञानं प्रतिज्ञायानन्तरेण प्रन्थेन तदेवोपपादयति--°ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद्‌ ' इलयादिना; यो हि ब्रह्मक्ष- त्रादिक जगदात्मनोऽन्यत्न स्वातन्त्रयेण लन्धसद्भावं परयति, तं मिध्यादश्चिनं तदेव मिभ्याटष्ं ब्रह्मक्नत्रादिकं जगत्पराक- रोतीति भेदटृष्टिमपोद्य, ८ इदं सवं यदयमात्मा " इति सर्वस्य वस्तुजातस्यात्माव्यतिरेकमवतारयति; दुन्दुभ्यादिदष्टान्तैश्च तमेवाव्यतिरेकं द्रदयति; ‹ अस्य महतो भूतस्य निःखसितमे- तद्यटग्वेदः ' इलयादिना च प्रकृतस्यात्मनो नामरूपकर्मप्रप- चच कारणतां व्याचक्षाणः परमात्मानमेवैनं गमयति; तभत्रैका- यनप्रक्रियायामपि सविषयस्य सेन्द्रियस्य सान्तःकरणस्य प्रपच्चस्थैकायनमनन्तरमवाद्यं कृत्सं प्रज्ञानघनं व्याचक्षाणः परमात्मानमेवेनं गमयति । तस्मात्परमात्मन एवायं दश्चनाचु- पदेरा इति गम्यते ॥

यत्पुनरुक्तं प्रियसंसूचितोपक्रमाद्विज्ञानात्मन एवायं दर- नादयुपदेश्च इति, अत्र त्रूमः--

अस्त्यत्र प्रतिज्ञा-“ आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं मवति: इद्‌ स यदयमात्मा ' इति च। तस्याः प्रतिज्ञायाः सिद्धि सुच- यत्येतदिज्गम; यस्प्रियसंसूचितस्यात्मनो द्रष्टत्यत्वादिसंकीत- नम॒ । यदि हि विज्ञानत्मा परमात्मनोऽन्यः स्यात्‌, ततः परमात्मविज्ञानेऽपि विज्ञानात्मा न चिज्ञायत इयेकविज्ञानेन स्वेविज्ञानं यसप्रतिज्ञातम्‌, तद्धीयेत । तस्मास्रतिज्ञासिद्धय्थं विज्ञानात्मपर्मात्मनोस्भदांशेनोपक्रमणमियादमरभ्य आचा- या मन्यते ॥

विज्ञानात्मन एव देहेन्द्रियमनोबयुद्धिसंघातोपाधिसंपको- त्कट्ुषीभूतस्य ज्ञानध्यानादिसाधनानुष्ठानस्सप्रसन्नस्य देहा- दिसंघातादुत्कमिष्यतः परमात्मनैक्योपपत्तेरिदमभेदेनोपक्रम- णमिलयौड़लोमिसचार्यो मन्यते । श्रुतिश्चैवं भवति--' एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय ' परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते * इति । कचिच्च जीवाश्रयमपि नामरूपं नदीनिदशेनेन ज्ञापयति-- ' यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे ऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्रान्नामरूपाद्विुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम ' इति; यथा लोके नयः

स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय समुद्रयुपयन्ति, णवं जीवोऽपि स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय पर पुरुषमुपैतीति हि तत्राभैः प्रतीयते--रृष्टान्तदार््न्तिकयोस्तुल्यताये ॥

अस्यैव परमात्मनोऽनेनापि विज्ञानात्मभावेनावस्थाना- दुपपन्नमिदमभेदेनोपक्रमणमिति काशकृत्छ आचार्यो मन्य- ते । तथा च ब्राह्मणम्‌-- अनेन जीवेनास्मनानुभ्र- विश्य नामरूपे व्याकरवाणि! इयेवंजातीयकं परस्थै- वात्मनो जीवभावेनावस्थानं दर्शयति; मन्त्रवर्णश्च-- ° सवांणि रूपाणि विचि धीरो नामानि कृत्वामिवदन्य- दास्ते ' इयेवंजातीयकः । न च तेजःप्रभृतीनां सष्रौ जीवस्य परथक्खष्टिः श्रुताः येन परस्मादात्मनोऽन्यस्तद्धिकारो जीवः स्यात्‌ । काशकृर्स्नस्याचायेस्याविच्तः परमेश्वरो जीवः, नान्य इति मतम; आदमरथ्यस्य तु यद्यपि जीवस्य परस्मा- द्नन्यत्वमभिप्रेतम्‌, तथापि ' प्रतिज्ञासिद्धेः ` इति सापेक्षता भिधानात्का्यैकारणभावः कियानप्यभिग्रेत इति गम्यते; ओडुरोमिपक्षे पुनः स्पष्टमेवावस्थान्तरपेक्षौ भेदाभेदौ गम्येते । तत्र काश्ङृत्लीयं मतं श्रुयजुसारीति गम्यते, प्रतिपिपाद्‌- यिषिताथोनुसारात्‌ (तत्त्वमसि › इत्यादिश्रततिभ्यः; णवं च

सति तञ्ज्ञानादमृतत्वमवकस्पते; विकारात्मकस्वे हि जीव- स्याभ्युपगम्यमाने विकारस्य प्रकृतिसंबन्धे प्रख्यप्रसङ्गान्न तञज्ञानादमृतत्वमवकस्पेत । अतश्च स्वाश्रयस्य नामरूपस्या- संभवादुपाध्याश्रयं नामरूपं जीवे उपचर्यते । अत एवोत्पत्ति-

रपि जीवस्य क्चिद्भ्िविस्फुलिङ्गोदाहरणेन श्राव्यमाणा उपाध्याश्रयैव वेदितव्या ॥

यदप्युक्तं प्रकृतस्यैव महतो भूतस्य द्रष्न्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन दशेयन्विज्ञानात्मन एवेदं द्र व्यस्वं दृशेयतीति, तत्रापीयमेव त्रिसूत्री योजयितव्या । “प्रतिज्ञासिद्धरिङ्मारमरथ्यः"-इदमन्र प्रतिज्ञातम्‌-“आ- त्मनि विदिते सर्वमिदं विदितं भवति ८ इदं सवं यदयमा- त्मा? इति च; उपपादितं च सर्वस्य नामरूपकमेप्रपच्चस्यैक- प्रसवत्वादेकप्रखयत्वाच्च दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तैश्च कायेकारणयो- रव्यतिरेकग्रतिपाद्नात्‌; तस्या एव प्रतिज्ञायाः सिद्धि सूच- यत्येतचिङ्गम › यन्महतो भूतस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञाना- समभावेन कथितम्‌ इयादमरभ्य आचार्यो मन्यते--अभेदे हि सयेकविज्ञानेन संविज्ञानं प्रतिज्ञाततमवकस्पत इति । ‹ उत्कर मिष्यत ॒एवैभावादिल्योडरोमिः -- उस्कमिष्यतो वि- ज्ञानात्मनो ज्ञानध्यानादिसामर््यात्संप्रसन्नस्य परेणाद्मनैक्य-

संभवादिदममेदाभिधानमियौड़लोभिराचार्यो मन्यते। ' अव- स्थितेरिति काशङ्कत्छ्ञः अस्यैव परमात्मनोऽनेनापि विज्ञा- नात्मभावेनावस्थानादुपपन्नमिदमभेदाभिधानमिति कारक त्त्र आचार्यो मन्यते । ननूच्छेदाभिधानमेतत्‌-- ‹ एतेभ्यो मूतेभ्यः समुस्थाय तान्येवाजुविनदयति न प्रेत्य संज्ञा- स्ति" इति; कथमेतदमेदाभिधानम्‌ £ नैष दोषः; बि- रोषविज्ञानविनाशामिप्रायमेतद्विनाश्ाभिधानम, नात्मोन्कछे- दाभिप्रायम्‌; ४ अत्रैव मा भगवानमूमुहन्न प्रेय संज्ञास्ति ` इति पयैनुयुज्य, स्वयमेव श्रुदया अथान्तरस्य दर्दितत्वात्‌-° न वा अरेऽदहं मोहं ब्रवीम्यविनाज्ञी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधमां मात्रासंसगीसस्वस्य भवति ' इति । एतदुक्तं भवति-- कूटस्थ- निलय एवायं विज्ञानघन आत्मा; नास्योच्छेद्‌प्रसङ्खो ऽस्ति; मात्राभिस्तस्य मूतेन्द्रियरक्षणाभिरविद्याकृताभिरसं सगो वि- यया भवति; संसगोभावे च तस्छृतस्य विदोषविज्ञानस्याभा- वात्‌ "न प्रेय संज्ञास्ति" इत्युक्तमिति । यदप्युक्तम-- ' वि- ्ञातारमरे केन विजानीयात्‌ ' इति कतूवचनेन राब्देनोपसं- हाराद्धिज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यमिति, तदपि काशकृत्छीयेनैव द्दरानेन परिहरणीयम्‌ । अपि च "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं परयति ' इव्यारभ्याविद्याविषये तस्यैव दरी

नादिरक्षणं विशेषविज्ञानं प्रपञ््य, ° यत्रं खस्य सवैमात्मै- वाभूत्तत्केन कं पद्रयेन्‌ ' इलयादिना विद्याविषये तस्यैव दश- नादिरक्षणस्य विशषविज्ञानस्याभावमभिदधाति; पुनश्च विषयाभावेऽप्यात्मानं विजानीयादियासषङ्कय, ° विज्ञातारमरे केन विजानीयात्‌ ' इदयाह; ततश्च विरहेषविज्ञानाभावोपपा- दनपरत्वाद्वाक्यस्य विज्ञानधातुरेब केवर: सन्भूतपूर्वगलया कतरेवचनेन त्वा निर्दिष्ट इति गम्यते । दर्शितं तु पुरस्ता- त्काशकृत्स्ीयस्य पक्षस्य श्रुतिमत््वम । अतश्च विज्ञाना त्मपरमात्मनोरविद्याप्रव्युपस्थापितनामरूपरचितदेहाघ्युपाधि-

निमित्तो मेदः, न पारमाथिक इलयेषोऽथः सवै्वेदान्तवादि- भिरभ्युपगन्तन्यः-- ' सदेव सोम्यदमग्र आःसीदेकमेवा- दवितीयम ‹ अस्मैबेदं सवम ' ब्रह्मैवेदं सवम ` ‹ इदं सर्वं यदयमात्मा" (नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा “ नान्यदततोऽस्ि ्रष्र' इ्येवरूपाभ्यः श्रुतिभ्यः; स्मृतिभ्यश्च-- ‹ वासुदेवः सवभति शक्षत्रज्ञं चापि मां विद्धि सवेक्षेतरेषु भारतः: समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्‌ ` दये्वरूपाम्यः; भे' ददर्चंनापवादाच्च-- अन्योऽसावन्यो ऽहमस्मीति न स वेद यथा पद्यु: ‹ मयोः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव परयति ' इत्येव्रजातीयकान्‌; ८ स वा एष महानज आत्माजरोऽमरो-

ऽमृतोऽभयो ब्रह्म ' इति च आत्मनि सवेविक्रियाप्रतिषेधान; अन्यथा च मुमुक्षूणां निरपवाद विज्ञानानुपपत्तेः, सुनिधिता- थत्वाुपपत्तेश्च; निरपवादं हि विज्ञानं सवाकाह्कानिवतेक- मात्मविषयमिष्यते-- ‹ बेदान्तचिज्ञानसुनिश्चिताथोः ` इति च श्रतेः; ‹ तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः * इति च; स्थितपरज्ञलक्षणस्मतेश्च । स्थिते च शषेत्रजञपरमात्मैकसववि- षये सम्यग्दरीने क्षेत्रज्ञः परमात्मेति नाममान्रभेदासेत्रज्ञोऽयं परमारमनो भिन्नः परमात्मायं क्षेत्रज्ञद्धिन्न इयेवंजातीयक आत्ममेदविषयोऽयं निबन्धो निरथेकः-- एको ह्ययमात्मा नाममात्रभेदेन बहुधाभिधीयत इति । न हि ˆ सय ज्ञानम- नन्तं ब्रह्य । यो वेद निहितं गुहायाम्‌ ` इति कांचिदेषेकां गुहामधिक्ृव्येतदुक्तम्‌; न च ब्रह्मणोऽन्यो गुहायां निहितो- ऽस्ति, ‹ तत्सष्ा तदेवानुप्राविशत्‌ ` इति सष्टुरेव प्रवेशाश्रव- णात्‌ । ये तु निर्ैन्धं कुर्वन्ति, ते बेदान्ताथं बाधमानाः ्रेयोद्वारं सम्यग्दरोनमेव बाधन्ते; कृतकमनित्यं च मोक्षं कल्पयन्ति; न्यायेन च न संगच्छन्त इति ॥

प्रकृतिश्च प्रतिन्नञाद्टान्तानुपरोधात्‌ ॥ २३ ॥

यथाभ्युदयहेतुत्वाद्धर्मो जिज्ञास्यः, एवं निःश्रेयसहेतुस्वा- द्रदह्यापि जिज्ञास्यभिप्युक्तम्‌; ब्रह्म च "जन्माद्यस्य यतः ` इति

लक्षितम्‌; तच्च लक्षणं घटरुचकादीनां म्त्सुवणादिवत्- ७ प्रक्रल्ध्रि- कृतिस्वे कुखरसुत्रणेकारादिबन्निमित्तत्वे च करण्म्‌। समानभिव्यतो भवति विमशः-- किमा- त्मकं पुनब्रेह्यणः कारणत्वं स्यादिति | तत्र निमित्तकारण- मव तावत्केवलं स्यादिति प्रतिभाति; कस्मात्‌? ईंक्षापूर्व- ककतेत्वश्रवणान---इक्षापूवेकं हि ब्रह्मणः कवरैत्वमवगम्यते-- स दुक्षाचक्र' `स प्राणमस॒जत ' इदयादिश्रुतिभ्यः; इकषा- पूर्वकं च कवृत्वं निभित्तकारणेष्वेव कुखालादिषु दृष्टम्‌; अनककारकपूर्विका च क्रियाफरसिद्धिरोके दृष्टा;स च न्याय आदिकतेयपि युक्तः संक्रमयितुम । दश्ररस्वग्रसिद्धेश्च-- र- राणां दहि राजवैवस्वतादीनां निमित्तकारणत्वमेव कवं प्रतीयते; तद्वत्परमेश्वरस्यापि निमित्तकारणस्वमेव युक्तं परतिपन्त॒म । कायं चदं जगत्सावयवमचेतनमञ्ुदधं च दशयते, कारणेनापि तस्य ताहरोनेव भवितव्यम्‌, कायकारणयोः सा- रूप्यदरनान; व्रह्म चनेवंलक्षणमवगम्यते-- ‹ निष्कं निष्कियं शान्तं निरवद्यं निरलनम्‌ ` इलयादिश्ुतिभ्यः; पारिशेष्याद्रह्मणोऽन्यदुपादानकारणमशुद्धथादिगुणक स्म्रति- प्रसिद्धमभ्युपगन्तत्यम्‌, ब्रह्मकारणत्वश्रतेनिमित्तत्वमात्रे पये- वसानादित्येवं प्राप्र-

नूमः--- प्रकृतिश्चोपादानकारणं च ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम्‌ › निमित्तकारणं च; न केवलं निभित्तकारणमेव; कस्मान्‌ 4 परतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्‌ । एवं हि प्रतिज्ञादष्टान्तौ श्रौतौ नोपुरुध्यते । प्रतिज्ञा तावत्‌-- “उत तमादेरामप्रा््यो येना- श्रतं श्रतं भवल्यमतं मतमविज्ञात विज्ञातम ' इति; तत्र चैकेन विज्ञातेन सर्वमन्यद्‌ विज्ञातमपि विज्ञातं भवतीति प्रतीयते; तच्चोपादानकारणविज्ञाने सवेविज्ञाने संभवति, उपादानकारणाव्यतिरेकात्कायंस्य; निमित्तकारणा्यतिरेकम्तु कार्यस्य ` नास्ति, रोके तक्ष्णः प्रासादव्यतिरेकदरोनान । दृष्टान्तोऽपि ‹ यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सवै मृन्मयं वि- ज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मरत्तिकेयेव सत्यम ` इत्युपादानकारणगोचर एवान्नायते; तथा ‹ एकेन रोहमणि- ना स्वै लोहमयं विज्ञातं स्यात्‌ ` ' एकेन नखनिक्न्तनेन सर्वै काष्णायसं विज्ञातं स्यात्‌: इति च । तथान्यत्रापि: कस्िन्चु भगवो विज्ञाते सवेमिदं विज्ञातं भवति ` इति प्रतिज्ञा; (यथा प्रथिव्यामोषधयः संभवन्तिः इति टष्टा- न्तः । तथा ‹ आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सवै विदितम्‌ ' इति प्रतिज्ञा; (स यथा दुन्दुभे देन्यमानस्य न ॒वबाह्याञ््ञब्दाञ्शाक्नुयाद्भहणाय दुन्दुभेस्तु

ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य त्रा शब्दो गृहीतः" इति रष्टान्तः । एवं यथासंभवं प्रतिवेदान्तं प्रतिज्ञाटृष्टान्तौ प्रकरतित्वसाधनौ प्रत्येतव्यो । यत इतीयमपि पञ्चमी--“ यतो वा इमानि भू- तानि जायन्ते ' इदयत्र ‹ जनिकरतुः प्रकृतिः ' इति विरोषस्मर- णास्प्रकरृतिखक्चण एवापादाने द्रष्टव्या । निमित्तत्वं लधिष्ठा्न- न्तराभावादधिगन्तव्यम; यथा हि लोके म्रत्सुवणीदिकमुपा- दानकारणं क्ुखाछघुवणैकारादीनथिष्ठातुनपेक्ष्य प्रवतते, नैवं ब्रह्मण उपादानकारणस्य सतोऽन्योऽधिष्ठातापेक््यऽस्ति, प्रा- गुत्पत्तेः ‹ एकमेवाद्वितीयम्‌ ` इलयवधारणात्‌; अधिष्ठात्नन्तरा- भावोऽपि प्रतिज्ञाटष्टान्तानुपरोधादेवोदितो वेदितव्यः-- अधिष्ठातरि ह्युपादानादन्यस्मिननभ्युपगम्यमाने पू्नेरप्येक- विज्ञानेन सर्व॑विज्ञानस्यासंभवात्प्रतिज्ञारृष्टान्तोपराघ एव स्यात्‌ । तस्मादधिष्ठात्रन्तरयाभावादात्मनः कचैत्वमुपादाना- न्तराभावाच्च प्रकृतित्वम्‌ ॥

कुतश्चात्मनः कवेस्वप्रकृतित्वे -- अगमिध्योपद्‌ राच ॥ २४ ॥

अभिध्योपदेश्चश्चात्मनः कठैत्वप्रकृतिसे गमयति ' सोऽका- मयत बहु स्यां प्रजायेय ' इति, ' तदैश्त बहु स्यां प्रजायेयः

इति च । तच्राभिध्यानपूर्विकायाः स्वातन्त्यप्रवृत्तेः कर्तेति कणि (~

गम्यते । बहु स्यामिति प्रयगात्मविषयसाद्रहुभवनाभिध्या- नस्य प्रकृतिियपि गम्यते ॥

प्रकतित्वस्यायमभ्युचयः । इतश्च प्रकृतिन्ह्म; यत्कारणं साक्नाद्रद्यैव कारणम्रुपादाय उभौ प्रमवश्रखयावाश्रायते-- ‹(सवीणि ह वा इमानि भूतान्याकाञ्चादेव समुत्पद्यन्ते । आकारां प्रयस्तं यन्तिः इति । यद्धि यस्मास्रभवति, यस्मि- अ प्रीयते तत्तस्यापादानं प्रसिद्धम्‌, यथा ब्रीहियवादीनां प्रथिवी । "साक्षात्‌ इति च-- उपादानान्तयानुपादानं सूचयति ‹ आकाञ्ादेव ` इति । प्रयस्तमयश्च नोपादानाद्‌- न्यत्र कायस्य र्टः ॥

इतश्च प्रङृतिन्रह्य, यत्कारणं ब्रह्मप्रक्रियायाम ‹ तदात्मानं सखयमङुरुत ' इयात्मनः कमैत्वं कवैत्वं च दशंयति- आसानभिति कम॑त्वम्‌, स्वयमङ्रुरुतेति कर्वृत्वम; कर्थं पुनः पूवेसिद्धस्य सतः कठत्वेन व्यवस्थितस्य क्रियमाणत्वं शक्यं

संपादयितुम? पारेणामादिति ब्रमः-- पूतैसिद्धोऽपि हि सन्नात्मा विशेषेण विकारात्मना परिणमयामासात्मानमिति। विकारात्मना च परिणामो सृदाद्यासु प्रकृतिषूपठन्धः; स्व- यमिति च विरोषणान्निमित्तान्तरानपेक्षत्वमपि प्रतीयत;: परिणामात्‌ ' इति वा प्रथक्सूत्रम्‌ । तस्येबोऽथः---इतश्च भकृ- तिन्रह्य, यत्कारणं ब्रह्मण एव विकारात्मना च परिणामः मा- मानाधिकरण्येनाञ्नायते "मच्च वयज्चाभवन्निर्क्तं चानिरुक्तं च ` इत्यादिनेति ॥

इतश्च प्रकृतिन्रह्य, यत्कारणं ब्रह्म योनिस्िपि पक्यते ओ-