Chapter 24 of 26
· 24
कथं पुनस्तेजोवन्नाव्मना त्रैरूप्येण चिरूपा अजा प्रतिपत्तुं शक्यते, यावता न॒ ताचन्तेजोबन्नेष्वजाकृतिरस्ति, न च तेजोबन्नानां जातिश्रवणादजातिनिमित्तोऽप्यजाङब्दः संभ- वतीति; अत उत्तरं पठति-
नायमजाछरतिनिभित्तोऽजाराब्दः; नापि यौगिकः; किं तर्हि, कस्पनोपदेशोऽयम्- अजारूपकक्ट्पिस्तेजौवन्नटक्षणा- याश्चरचर्योनेरुपदिरयते; यथा हि खोके यटच्छया काचि- दजा रोदितश््घकृष्णवणो स्याद्रहुवकेसा सरूपवकेरा च, तां च कथिदजो जुषमाणेऽनुशयीत, कथिबैनां भुक्तभोगां जद्यान्-- एवभियमपि तेजोबन्नलक्षणा मूतभ्रकृतिखिवणां बहू सरूपं चराचररक्षणं विकारजातं जनयति; अविदुषा च श्षेव्रज्ञेनोपभुञ्यते, विदुषा च परिलयज्यत इति । न चेद्- माशङ्कितन्यम-- एकः क्षेत्रज्ञोऽनुरोते अन्यो जहातीयतः ्षे्रज्ञमेदः पारमार्थिकः परेषामिष्टः प्राप्नोतीति; न हीयं छ्षेचज्ञमेदप्रतिपिपादयिषा; कितु बन्धमोक्षृन्यवस्थाप्रतिमि-
पादयिषेवेषा; प्रसिद्धं तु मेदमनूद्य बन्धमोक्षव्यवस्था प्रतिपाद्यते; मेदस्तूपाधिनिमित्तो मेध्याज्ञानकल्पितः; न पारमाथिकः;, ८एको देवः सवभूतेषु गूढः सवेव्यापी सवेभूतान्तरात्मा ' इद्यादिश्रुतिभ्यः । मध्वादिवत्-- यथा आदिलयस्यामघुनो मधुत्वम्, वाचश्चाधेनोर्धनुत्वम्, चुखो- कादीनां चानश्नीनामभ्नितम- इयेवंजातीयकं कल्प्यते, एवभिदमनजाया अजातं कस्प्यत इयथः । तस्मादविरो-
न संख्योपसय्हादपि नानाभावा द्तिरेकाच । ११॥ एवं परिहटतेऽप्यजामन्त्रे पुनरप्यन्यस्मान्मन्त्रारसांख्यः प्र- लयवतिष्ठते-- ‹ यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः | ३. संख्योपंम्- तमेव मन्य आत्मानं विद्रान्नक्यामृतोऽमू- हाधिकरणम् । तम् ' इति । अस्मिन्मन्त्रे पच्च पञ्चजना इति पच्चसंख्याविषया अपरा पच्वसंख्या श्रूयते, पच्चज्ञ- व्दद्यदशंनान्; त एते पञ्च पच्चकाः पच्वर्विदातिः संपद्यन्ते; तया च पच्चविरातिसंख्यया यावन्तः संख्यया अकाद्ुव्यन्ते तावन्त्येव च तत्त्वानि सांख्यैः संख्यायन्ते--: मूढप्रकृतिर-
विकृतिमहदाथाः प्रकृतिविछ्तयः सप्त! षोडडकश्च विकारो न प्रक्ृतिने विकृतिः पुरुषः ' इति; तया श्रुतिप्रसिद्धया पच्चरविंशतिसंख्यया तेषां स्पृतिप्रसिद्धानां पञच्चविशतेस्तत््वा- नामुपसंग्रहात्पराप्रं पुनः श्रुतिमत्त्वमेव प्रधानादीनाम् ।
ततो त्रूमः-- न संख्योपसंग्रहादपि प्रधानादीनां श्रुति- मत्वं प्रयाश्ा कतैव्या; कस्मात्? नानाभावात्; नाना ह्येतानि पञ्चविशतिस्तच्वानि; नैषां पश्चश्चः पथ्वशः साधार- णो धर्मोऽस्ति, येन पश्चविरातेरन्तरारे पयः पच्छ पश्च सख्या निविशेरन्; न दह्येकनिवन्धनमन्तरेण नानाभूतेषु द्विखा- "दिका: संख्या निविश्चन्ते । अथोच्येत- पञ्चाविं्षतिसं- ख्यैबेयमवयवद्वारेण छक््यते, यथा ˆ पच्च सप्र च वर्षाणि न ववर्ष रातक्रतुः ` इति द्वादशवार्षिकीमनव्ष्टिं कथयन्ति, तद्वदिति; तदपि नोपपद्यते; अयमेवारिमन्पक्षे दोषः, यक्ष- णाश्रयणीया स्यात् । परश्चात्र पश्चकषब्दो जनशब्देन समस्तः पच्चजना इति, भाषिकस्वरेणेकपदत्वनिश्चयात्; प्रयोगा- न्तरे च ‹ पञ्चानां त्वा पञ्चजनानाम्" इत्यैकप्चैकस्वर्यैक- विभक्तिकत्वावगमात्; समस्तत्वाज्च न वीप्सा (पञ्च पञ्चः इति । तेन न पच्चकद्वयग्रहणं पञ्च पञ्चेति । न च पच्चसंख्या- या एकस्याः पञ्चसंख्यया परया विशेषणम् ‹ पञ्च पज्चकाः'
इति, उपसर्जनस्य विरेषणेनासंयोगात्; नन्वापन्नपशच्चसंख्या- का जना एव पुनः पञ्चसंख्यया विरोष्यमाणाः पच्चविंसतिः प्रयेष्यन्ते, यथा प्रज्च पच्चपूस्य इति पच्चविरतिः प्रलाः प्रतीयन्ते, तद्वत्; नेति ब्रूमः; युक्तं यत्पच्चपूरीराब्दस्य समाहाराभिप्रायत्वात् कतीति सल्यां भेदाकाद्ायां पच्च पच्चपूल्य इति विरोषणम्; इह तु पच्च जना इलयादित एव भेदोपादानात्कतीयसलां मेदाकाह्रायां न पच्च पश्चजना इति विशोषणं भवेत्; भवदपीदं विरोषणं पश्चसंख्याया एव भवेत्; तत्र चोक्तो दोषः; तस्मात्पञ्च पञ्चजना इति न पच्चविशतितत्वाभिभ्रायम् । अतिरेकाच्च न पच्वविराति- तत्त्वाभिप्रायम्; अतिरेको हि भवलयासाकाराभ्यां पच्च विंशतिसंख्यायाः; आत्मा तावदिह प्रतिष्ठां प्रयाधारत्वेन निर्विष्टः, यस्मिन् इति सप्रमीसूचितस्य ( तमेव मन्य आत्मानम्! इलयात्मत्वनाज्नुकषणात्; आत्मा च चेतनः पुरुषः; स च पच्च विंशातावन्तर्मत एवेति न तस्यैवाधारत्वमा- धेयत्वं च युज्येत; अथौन्तरपरिप्रहे वा तत््वसंख्यातिरेकः सिद्धान्तविरुद्धः प्रसज्येत; तथा ‹ आकाराश्च प्रतिष्ठितः इलयाकाक्षस्यापि पच्चव्ंश्चतावन्तगंतस्य न प्रथगुपादानं न्या- य्यम्; अथौन्तरपरिग्रहे चोक्तं दूषणम् । कथं च संख्या-
माच्नश्रवणे सयश्च॒तानां पथ्चविंशतितत्वानामुपसंग्रहः प्रती- येत १ जनराष्दस्य तत्त्वेष्वरूढत्वात्, अथान्तरोपसंम्रहेऽपि संख्योपपत्तेः । कथं तहि पच्च पञ्चजना इति? उच्यते--: दिक्संख्ये संज्ञायाम् ` इति विशेषस्मरणात्संज्ञायामेव पच्चश- ब्दस्य जनक्चब्देन समासः; ततश्च रूढत्वाभिप्रायेणेव केचि- त्पच्चजना नाम विवक्ष्यन्ते, न सांस्यतक््वाभिगप्रायेण; ते कतीदयस्यामाकाह्ायां पुनः पञ्चेति प्रयुज्यते; पञ्चजना नाम ये केचित्, ते च पच्चैवेदय्थः, सप्रषेयः सप्रेति यथा ॥
: यस्मिन्पथ्च पच्चजनाः› इयत उत्तरस्मिन्मन्त्रे ब्रह्म सखरूपनिरूपणाय प्राणादयः पच्च निर्दिष्टाः-- ' प्राणस्य प्रा- णुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुः ' इति; तेऽ वाक्यशेषगताः संनिधानास्पच्चजना बि- वक्ष्यन्ते । कथं पुनः प्राणादिषु जनशब्दप्रयोगः £ तत्तेषु वा कथं जनश्चब्दप्रयोगः १ समाने तु प्रसिद्धथतिक्रमे वा- कयद्रोषवरास्राणादय एव ्रहीतव्या भवन्ति; जनसबन्धाच्च प्राणादयो जनशब्दभाजो भवन्ति; जनवचनश्च पुरुषशब्दः
प्राणेषु प्रयुक्तः-८ ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः ` इदयनच्र; "प्राणो ह पिता प्राणो ह माता' इदयादि च ब्राह्मणम् । समासबरच्च समुदायस्य रूढत्वमविरुद्धम; कथं पुनरसति प्रथमप्रयोगे रूढिः राक्याभरयितुम्? शक्या उद्धिदादिवदियाह्- प्रसिद्धाथै- संनिधाने ह्यप्रसिद्धाथेः शब्दः प्रयुज्यमानः समभिव्याहारा- तद्विषयो नियम्यते; यथा ‹ उद्भिदा यजेत ' ‹ यूपं छिनत्ति ' ' वेदिं करोति ' इति, तथा अयमपि पश्चजनकश्षब्दः समासा- न्वाख्यानाद्वगतसंज्ञाभावः संस्याकाह्री वाक्यदोषसमभि- व्याहतेषु प्राणादिषु वर्तिष्यते । कैथित्त देवाः पितरो गन्धवां असुरा रक्षांसि च पच्च पच्चजना व्याख्याताः; अन्यैश्च चसारो वर्णा निषादपजच्वमाः परिगरह्यीताः; कचिज्च ¦ यत्पाच्चजन्यया विदा ' इति प्रजापरः प्रयोगः पच्वजन- रब्दस्य हर्यते; तत्परिग्रहेऽपीह न कथिष्टेरोधः; आचा- येस्तु न पच्चवितेस्तत्वानामिह प्रतीतिरस्तीयेवंपरतया प्राणादयो वाक्यरोषात् ' इति जगाद् ॥
भवेयुस्तावस्राणादयः पच्चजना माध्यंदिनानाम्, येऽन्नं प्राणादिष्वासनन्ति; काण्वानां तु कथं प्राणादयः पञ्चजना भवेयुः, येऽन्नं॑प्राणादिषु नामनन्तीति-- अतत उन्तरं पठति--
असत्यपि काण्वानामन्ने ज्योतिषा तेषां पञ्चसंख्या पूर्य- त; तेऽपि हि "यस्मिन्पञ्च पञ्चजनाः ' इयतः पूवैस्मिन्मन्तरे ब्रह्मस्वरूपनिरूपणायेव ज्योतिरधीयते " तदेवा ज्योतिषां ञ्योतिः' इति । कथं पुनरुभयेषामपि तुस्यवदिदं ज्योतिः प- ख्यमानं समानमन्त्रगतया पश्च संख्यया केषांचिद्ु्यते केषां- चिन्नेति--अपेक्नामेदादियाह-माध्यदिनानां हि समानम- नप्रपरितप्राणादिपच्चजनटाभान्नास्मिन्मन्त्रान्तरपतिते ञ्योति- ष्यपेक्षा भवतिं; तदखाभात्तु काण्वानां भवययपेक्षा; अपेक्षा- भेदाञ्न समानेऽपि मन्त्रे ज्योतिषो ग्रहणाग्रहणे; यथा समा- नेऽप्यतिराघ्रे वचनभेदारषोडशिनो प्रहणाम्रहणे, तद्त् । त- देवं न ्ावच्छृतिप्रसिद्धिः काचिसधानविषयास्ति; स्मृति-
न्यायप्रसिद्धी त॒ परिहरिष्यते ॥ कारणत्वेन चाका्ादिषु यथाव्यप- दिष्टोक्तेः ।। १४ ॥ प्रतिपादितं बरह्मणो रक्षणम्; प्रतिपादितं ब्रह्मवि- षयं गतिसामान्यं बेदान्तवाक्यानाम्; प्रतिपादितं च प्रधा- छ, कारणत्वा- नस्यादाब्दत्वम्; तत्रेदमपरमाशङ्कयते- धिकरणम् । न जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो ब्रह्मविषयं वा
गतिसामान्यं वेदान्तवाक्यानां प्रतिपादयितुं शक्यम; क- स्मात् £ विगानदशेनात; प्रतिवेदान्तं ह्यन्यान्या सरष्टिरुपटस्य- ते, कमादिवैचिच्यात । तथा हि-- कचित् ‹ आत्मत आकाशः संभूतः” इलयाकाश्चादिका स्ृष्टिराप्नायते; कचिन्तेजआदिका ८ तत्तेजो ऽस्रजत ' इति; कचिस्प्राणादिका ‹स प्राणमस्रजत प्राणच्छुद्धाम् ` इति; कचिदक्रमेणेव लोकानामुत्पत्तिरा- म्नायते-- ‹स ॒इरमँह्ोकानसृजत । अम्भो मरीचीर्मर- मापः इति; तथा क्चिदसत्पूषिका सृष्टिः पश्यते--: असद्वा इदमग्र आसीत्ततो वै सदजायत ` इति, ‹ असदे- वेदमग्र आसीत्तत्सदासीत्ततसमभवत' इति च; क्चिदस- दादनिराकरणेन सतपू्विका प्रक्रिया प्रतिज्ञायते-- "तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत् ` इत्युपक्रम्य) ' कुतस्तु खट सो- म्येवं स्यादिति होवाच कथमसतः सलनायेतेति सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीत् इति; कचिस्स्वर्यकर्वैकेैव व्याक्रिया जगतो निगदयते-- तद्धेदं तद्यैव्याकृतमासीन्तन्नामरूपाभ्या- मेव व्याक्रियते ' इति । एवमनेकधा विभ्रतिपत्तेवेस्तुनि च विकस्पस्यानुपपत्तेने वेदान्तवाक्यानां जगत्कारणावधारण- परता न्याय्या; स्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्यां तु कारणान्तरप- सिपरहो न्याय्य इयेवं प्राप्रे
नूमः--सलयपि प्रतिवेदान्तं सञ्यमानेष्वाकाश्चादिषु क- मादिद्वारके विगाने, न क्लष्टरि किंचिद्धिगानमस्ति; कुतः? यथाव्यपदिष्टोक्तेः--यथाभूतो द्येकस्मिन्बेदान्ते सवज्ञः स- वैश्ररः स्वात्मेकोऽद्धितीयः कारणलेन व्यपदिष्टः, तथाभूत एव वेदान्तान्तरेष्वपि व्यपदिश्यते; तद्यथा-- सलं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म › इति; अत्र तावज्ज्ञानक्षव्देन परेण च तद्धिष- येण कामयित्ृत्ववचनेन चेतनं ब्रह्य न्यरूपयन्; अपरप्रयो- ज्यत्वेनेश्वरं कारणमब्रवीत्; तद्िषयेणेव परेणात्मशब्देन र- रीरादिकोशपरम्पर्या चान्तरनुप्रवेक्चनेन सर्वेषामन्तः प्रयगा- त्मानं निरधारयत्; ' बहू स्यां प्रजायेय ` इति चात्मविषयण बहुभवनानुश्चंसनेन खज्यमानानां विकाराणां खष्टुरभेदमभा- षत; तथा, इदं सवेमसरूजत । यदिदं किं च ` इति समस्तज- गत्सषिनिर्देशेन प्राक्सृष्टेरद्ितीयं सरष्टारमाचष्टे; तदत्र यद्ल- क्षणं बह्म कारणत्वेन विज्ञातम्, त्वक्षणमेवान्यत्रापि विज्ञाय- ते--“ सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ` ‹ तदक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसरजत ' इति; तथा ^ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यक्किचन मिषत् । स ईक्षत रोकाज्ु सृज ' इति च~---एवंजातीयकस्य कारणस्वरूपनिरू- पणपरस्य वाक्यजातस्य प्रतिचेदान्तमविगीताथस्वात् । काथ-
विषयं तु विगानं द शयते-कचिदाकाञशादिका सृष्टिः कचित्तेज- आदिकेयेवंजातीयकम् । न च का्यंविषयेण विगानेन कारण- मपि ब्रह्य सर्ववेदान्तेष्वविगीतमधिगस्यमानमविवशक्षितं भवि- तुम्हतीति शक्यते वक्तुम्, अतिप्रसङ्गात् । समाधास्यति चा- चार्यः कार्थविषयमपि विगानम् ‹ न वियदश्रुतेः" इयारभ्य। भ- वेदपि कार्यस्य विगीतत्वमप्रतिपादययतात् । न ह्ययं सृष्टया- दिग्रपश्चः प्रतिपिपादयिषितः। न हि तस्प्रतिबद्धः कश्चिस्पु- रुषार्थो दर्यते श्रूयते वा । न च कर्पयितुं शक्यते, उप- कमोपसंहाराभ्यां तचत्र तत्र ब्रह्मविषयर्वाक्यैः साकमेकवा- क्यताया गम्यमानत्वात् । ददोयति च सृष्टयादिप्रपच्चस्य बह्मप्रतिपत््यथतम् -- * अन्नेन सोम्य डुङ्गेनापो मूखम- न्विच्छाद्धिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मुूरुमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ ' इति । मदादिदृष्टान्तैश्च कायस्य कारणेनाभेदं वदितुं सृष्टयादिप्रपच्चः श्राव्यत इति शम्यते । तथा च संप्रदायविदो बद्न्ति-- ‹ मृघाहविस्फुलिङ्गायैः सृष्टियां चोदितान्यथा ¦ उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथचन ˆ इति । ब्रह्मप्रतिपत्तिप्रतिवद्धं तु फलं श्रूयते ब्रह्म विदाप्रोति परम् ' ‹ तरति शोकमात्मवित्" ‹ तमेव विदित्वाति मृत्युमेति इति । प्रयक्षावगमं चेदं फलम्, ‹ तत्त्वमसि
दयसंसा्यास्मत्वप्रतिपत्तौ सटां ससायौत्मत्वव्यावृत्तेः ॥
यत्पुनः कारणविषयं विगानं द्र्ितम् "असदा इदम आसीत् ' इलयादि, तत्परिहतैव्यम्; अच्रोच्यते--
अस्र इदमम्र आसीत् ` इति नाच्रासन्निरात्मक कार- णत्वेन श्राव्यते; यतः (असन्नेव स भवति । असद्रद्येति क, भे क, \ भ न्त भ # क । वेद् चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्द् । सन्तमेनं ततो विदुः यस द्रादापवादेनास्तित्वलक्षणं ब्रह्मान्नमयादिकोदापरस्परया प्र्यगास्मानं निधारय, 'सोऽकामयतः इति तमेव प्रकृतं समाछरृष्य, सप्रपच्चां सृष्टे तस्माच्छावयित्वा, ‹ तत्सयमि- ६ 9 न 1 क क, क, १ [क लयाचक्ष॒ते ` इति चोपसंह्य, ‹ तदप्येष शोको मवति ' इति तस्मिन्नेव प्रकृतेऽर्थे ऋछोकमिममुदाहरति-- ' असद्वा इदमग्र आसीत् ` इति; यदि त्वसन्निरास्मकमस्मिङश्छोकेऽभिप्रेयेत, ततो ऽन्यसमाकषेणेऽन्यस्योदाहरणादसंबद्धं वाक्यमापद्येत; तस्मान्नामरूपव्याकृतवस्तुविषयः प्रायेण सच्छब्द; प्रसिद्ध इति तव्याकरणाभावापेक्षया प्रागुत्पत्तेः सदेव ब्रह्मासदिवा- सी दिल्युपचयेते । एवैव “ असदेवेदम्र आसीत् इलयत्रापि योजना, ‹ तत्सदासीत् ' इति समाकषेणात्त; अलयन्ताभावा-
भ्युपगम हि ‹ तत्सदासीन्' इति किं समाकृष्येत? ८ तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत् ' इलयत्रापि न श्रुयन्तरा- भिग्रायेणायमेकीयमत्तोपन्यासः, क्रियायामिव वस्तुनि बि- कस्पस्यासंभवान; तस्माच्छृतिपरिगृहीत सत्पक्षदादर्याये वायं मन्दमतिपरिकस्पितस्यासत्पक्स्योपन्यस्य निरास इति द्रष्ट व्यम । ' तद्धेदं तद्यव्याकृतमासीन ` इलयत्रापिं न नि- रध्यक्षुस्य जगतो व्याकरणं कथ्यते, (स एष इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यः ' इदयध्यक्षुस्य व्याकृतकायानुभ्रवेशिस्वेन समा- कर्षात्; निरध्यक्ष ठ्याकरणामभ्युपगमे ह्यनन्तरेण प्रकृताव- छम्बिना स इयनेन सवनास्ना कः कायाोनुप्रवेशिस्वेन समा- कृष्येत १ चेतनस्य चायमात्मनः शरीरेऽचुप्रवेशाः श्रूयते, अनु- प्रविष्टस्य चेतनस्वश्रवणान्-' पद्यंश्व्चुः श्ण्वञश्रोच्रं मन्वानो मनः' इति; अपि च यादृश्मिदमद्यत्े नामरूपाभ्यां व्या- क्रियमाणं जगत्साध्यक्षं व्याक्रियते, ण्वमादिसर्गेऽपीति गम्यते, दृष्टविपरीतकस्पनानुपपत्तेः; श्रुयन्तरमपि ८अनेन जीवेनास्मनातुप्रविदय नामरूपे व्याकरवाणि ' इति साध्य- क्षामेव जगतो व्याक्रियां दशयति; “व्याक्रियते इलयपि कमैकतैरि रकारः सत्येव परमेश्वरे व्याकतैरि सौकथैमपेक््य द्र्टव्यः-- यथा लूयते केदारः स्वयमेवेति सयव प्ूणैके
खवितरि; यद्रा कर्मण्येवेष ठकारोऽथौक्षिप्त कत्रन्तरमपेक््य दरष्रव्य:-- यथा गम्यते ग्राम इति ॥
कौ परीतकिव्राह्यणे बाराक्यजातश्न्रुसंवादे श्रूयते--
्यो वै बाछाक पतेषां पुरुषाणां कता यस्य वेतत्कमं स वै ९५. बालाकय- वेदितव्यः" इति । तच्र किं जीवो वेदित- धिकरणम् । व्यत्वेनोपदिदयते, उत मुख्यः प्राणः, उत परमात्मेति विशयः । किं तावल्प्राप्रम प्राण इति । कुतः? धयस्य वैतत्कर्मः इति श्रवणात्, परिस्पन्दलक्षणस्य च कर्मणः प्राणाश्रयस्वात्; वाक्यशेषे च 'अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति" इति प्राणदाब्दश्रवणात्, प्राणशब्दस्य च मुख्ये प्राण प्रसिद्धतात्; ये चैते पुरस्ताद्राछाकिना (ञजादिये पुरुषन्- नद्रमसि पुरुषः इयेवमादयः पुरुषा निर्दिष्टाः, तेषामपि भवति प्राणः कतौ, प्राणावस्थाविरोषत्वादादिलयादिदेबतात्म- नाम -- ‹ कतम एको देव इति प्राण इति स ब्रह्म त्य- दिल्याचक्षते' इति श्रुयन्तरगप्रसिद्धेः । जीवो वायमिह वेदि- तव्यतयोपदियते; तस्यापि धमौधमैरक्षणं कम राक्यते श्रावयितुम-- ‹ यस्य वैतत्कर्म' इति; सोऽपि भोक्तृत्वाद्धो- गोपकरणभूतानामेतेषां पुरुषाणां च कतोंपपद्यते; वाक््यरोषे
जीवलिङ्कमवगम्यते-- यत्कारणं वेदितन्यतयोपन्यस्तस्य पुरुषाणां कुर्वेदनायोपेतं बालाक प्रति बुबोधयिषुरजात- दान्रुः सुप्र पुरुषमामन्त्य आमन्त्रणराब्दाश्रवणास्प्राणादीना- मभोक्तृत्वं प्रतिबोध्य यष्टिवातोत्थापनास्राणादिन्यतिरिक्तं जीवं भोक्तारं प्रतिबोधयति; तथा परस्तादपि जीवलिङ्गम- वगम्यते-- (तद्यथा श्रेष्ठी स्वैभुङ्क यथा वा स्वाः श्रेष्ठिनं मुखन्त्येवमेवैष प्रज्ञात्मैतेरात्मभिभुङ्के एवमेवैत आत्मान एतमात्मानं मुखन्ति' इति; प्राणथरत््वाज्च जीवस्योपपन्न भ्राणश्चव्दत्वम् । तस्माल्ीवमुल्यप्राणयोरन्यतर इह ग्रह णीयः, न परमेश्वरः, तदधिङ्कातवगमादिव्येवं प्रप्र--
नूमः- परमेश्वर एवायमेतेषां पुरुषाणां कतां स्थात्; क- स्मात् १ उपक्रमसामथ्यौत्। इह हि बाराकिरजातश्न्रुणा सह £ ब्रह्म ते ्रवाणि' इति संवदितुमुपचक्रमे; स च कतिचदादि- याद्यधिकरणान्पुरूषानमुख्यब्रह्मरष्टिभाज उक्त्वा तूष्णीं न- भूव; तमजातशतरुः ' यषा वै खट्ट मा संवदिष्ठा बह्म ते ब्रवाणि ' इदयमुख्यत्रह्मवादितयापोद्य, तत्कतारमन्यं बेदित- व्यतयोपचिक्षेप; यदि सोऽप्यमुख्यव्रह्मरष्टिभाक्स्यात्, उप- कमो बाध्येत; तस्मात्परमेश्वर एवायं भवितुमर्हति । कैतव चैतेषां पुरुषाणां न परमेश्चरादन्यस्य स्वातन्त्रयेणाचकस्पते ।
: यस्य वैतत्कर्मं ` इत्यपि नायं परिस्पन्दटक्षणस्य धर्माधम- टक्नणस्य वा कमणो निदंशः, तयोरन्यतरस्याप्यप्रकृतस्वात्, असंराव्दितत्वाच्च; नापि पुरुषाणामयं निर्देशः, ‹ एतेषां पु- रुषाणां कता ' इयेब तेषां निर्दटतात्, लिङ्गवचनविगाना- च; नापि पुरुषविषयस्य करोलयथेस्य क्रियाफङस्य वायं नि- देशः, कठराष्देनेव तयोरुपात्तत्वात्; पारिशेष्यास्मयक्षसंनि- हितं जगत्सवंनाम्नैतच्छब्देन निर्दिर्यते; क्रियत इति च तदेव जगत्कम; ननु जगदप्यग्रकृतमसंशब्दितं च; सलयम- तत्; तथाप्यसति विश्चेषोपादाने साधारणेनार्थेन सनिधा- नेन संनिहितवस्तुमाघ्रस्यायं निर्दृ्च इति गम्यते, न विशि- ष्टस्य कस्यचित्, विशेषसंनिधानाभावात्; पूवैत्र च ज- गदेकदेशभूतानां पुरुषाणां विशेषोपादानादविशेषितं ज- गदेवेहोपादीयत इति गम्यते । एतदुक्तं भवति--य एतेषां पुरुषाणां जगदेकदेशभूतानां कतौ-- किमनेन विशेषेण?-- यस्य वा कृत्छरमेव जगद विशेषितं कर्मेति- वा-राब्द एकरेशा- वच्छिन्नकवरेतव्यावुत््यथेः; ये बाटाकिना ब्रह्मत्वाभिमताः पुरुषाः कीर्तिताः, तेषामब्रह्मत्वख्यापनाय विशेषोपादानम । एवं ब्राह्यणपरित्राजकन्यायेन सामान्यविद्रषाभ्यां जगतः
कतां बेदितन्यतयोपदिशयते; परमेश्वरश्च सर्वजगतः कर्त 4, \\. [, 17.
सवेवेदान्तेप्ववधारितः ॥ जी वसुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेत्तद्या- ख्यातम् ॥ १७ ॥
अथ यदुक्तं वाक्यरेषगताजीवलिङ्गान्मुख्यभ्राणरिङ्गाच तयोरेवान्यतरस्येह भ्रहणं न्याय्यं न परमेन्धरस्येति, तत्प- रिहर्वव्यम्; अघ्रोच्यते--परिहतं चेतन ‹नोपासात्रेविध्याद्ा- भितस्वादिह तद्योगात् ` इलयच्र; तरिषिधं ह्यत्रोपासनमेवं सति प्रसज्येत--जीवोपासनं मुख्यप्राणोपासनं ब्रह्मोपासनं चेति; न चैतन्न्याय्यम्; उपक्रमोपसंहाराभ्यां हि ब्रह्मविषयत्व- मस्य वाक्यस्यावगम्यते; तच्रोपक्रमस्य तावद्भद्यविषयत्वं दर्दितम्; उपसंहारस्यापि निरतिङयफश्रवणाद्रह्यवि षयत्वं रृद्यते-- ‹ सवोन्पाप्मनोऽपहय सर्वेषां च भूतानां त्रैष्ठथं स्वाराञ्यमाधिपदलं पर्येति य एवं वेद ' इति । नन्वेवं सति प्रतदैनवाक्यनिर्णयेनैवेदमपि वाक्यं निर्णयित; न निर्णीयते, यस्य वैतत्क्म ` इयस्य ब्रह्मविषयत्वेन तत्र॒ अनिधौरित- त्वान्; तस्मादत्र जीवमुख्यप्राणशङ्का पुनसत्पद्यमाना निवत्य- ते प्राणशब्दोऽपि ब्रह्मविषयो दृष्टः " प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः ` इलयत्र; जीवलिङ्गमप्युपक्रमो पसंहारयो ह्यवि षयत्वाद- मेदाभिप्रायेण योजयितव्यम् ॥
अन्यां तु जैमिनिः पश्व्याख्याना- भ्यासमपि चेवमेके ॥ १८ ॥
Use the ← → keys to move between chapters.