· 13

‹ तमेव भान्तमनुभाति सव तस्य भासा सर्वमिदं विभाति: तदेवा ज्योतिषां ज्योतिरायुदहोपासतेऽगरतम इ्यादिश्रुति- भयश्च । यदप्युक्तं दयुमयादत्वं सवेगतस्य ब्रह्मणो नोपपद्यत इति, अत्रच्यते-- सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपासनाथ: प्रदेरावि- लेषपरिग्रहो न विरुध्यते । ननूक्तं निष्पदेरास्य ब्रह्मणः प्रदे बिरोषकस्पना नोपपद्यत इति; नायं दोषः, निष्प्रदेशस्यापि ब्रह्मण उपाधिविरोषसंबन्धासदेशविरोषकसत्पनोपपत्तेः । तथा हि--आदित्ये, चक्चुषि, हदये इति प्रदेशविरेषसंबन्धीनि ब्रह्मण; उपासनानि श्रयन्ते । एतेन ° विश्वतः प्ष्ठेषु * इलया- धारबहुत्वसुपपादितम । यदप्येतदुक्तम्‌ ओष्ण्यघोषाभ्यामनु-

मिते कौक्षेये कार्ये ज्योतिष्यध्यस्यमानत्वात्परमपि दिवः का-

यैज्योतिरेवेति; तदप्ययुक्तम्‌; परस्यापि ब्रह्मणो नामादि- प्रतीकत्ववत्कोक्षेयञ्योतिष्प्रतीकस्वोपपत्तेः । ' दृष्टं च श्रुतं चे- त्युपाखीत ` इति तु प्रतीकट्वारकं दृष्ट्वं श्रुतस्वं च भवष्यति । यदप्युक्तमल्पफलश्रवणाञ्च न ब्रह्मेति, तद्नुपपन्नम; न हि इयते फलाय ब्रह्माश्रयणीयम्‌, इयते न इति नियमे हेतुरस्ति । यत्र हि निरस्तसवेविशेषसंबन्धं परं ब्रह्मार्मत्वेनोपदि र्यते, तन्नैकरूपमेव फलं मोक्ष इत्यवगम्यते । यत्र तु गुणविशे- षसंवन्धं प्रतीकविक्धषसंबन्धं वा ब्रह्मोपदिश्यते, तत्र संसा-

रगोचराण्येवोच्ावचानि फडानि दर्यन्ते-- * अन्नादो वसु- दानो विन्दते वसु य णवं वेद ` इयाद्यायुं श्रुतिषु । यद्यपिन स्ववाक्ये किंचिज्ज्योतिषो बह्यत्वलिङ्गमस्ति; तथापि पूवस्मि- न्वाक्ये टरयमानं ग्रहीतव्यं भवति । तदुक्तं सूत्रकारेण~ज्यो- तिश्धरणाभिधानादिति । कथं पुनवाक्यान्तरगतेन ब्रह्मसनि- धानेन व्योतिःश्रतिः स्वविषयात शाक्या प्रच्यावयितुम ९ सैष दोषः, ‹ अथ यदतः परो दिवो ज्योतिः ` इति प्रथमतर- पठितेन यच्छब्देन सवेनाग्रा द्युसवन्धस्प्रयभिज्ञायमाने पूव॑वाक्यनिर्िष्े ब्रह्मणि स्वसामर्थ्येन पराम्रष्े सलयथौ- ञ्ज्योतिःदाव्दस्यापि ब्रह्मविषयत्वोपपत्तेः । तस्मादिह ज्यो- तिरिति ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम ॥

छन्दोभिधानाच्नेति चेन्न तथा चेतोपेण- निगदान्तथा हि द्रोनम्‌ ॥ २५ ॥

अथ यदुक्तं पू्ैस्मिन्नपि वाक्ये न ब्रह्माभिहितमंस्ति, ८ गायत्री वा इद्‌ ५ सर्वै भूतं यदिदं किंच इति गायज्या- ख्यस्य चछन्दसोऽभिंहितत्वादिति; तत्परिहंतव्यम्‌ 1 कथं पुनश्छन्दोभिधानान्न ब्रह्माभिहितमिति शक्यते वक्तुम्‌! यावता ‹ तावानस्य महिमा ` ` $्येतस्याख्चि ` च॑तुष्वाद््यं दितम्‌ । नैतदस्ति । "गायत्री वा इदै« सवैध ईति

गायच्रीुपक्रम्य, तामेव भूतप्रथिवीडरीरहृदयवाक्भराणप्रभेदै- व्यौख्याय, ‹ सैषा चतुष्पदा षड्धा गायत्री तदेतद चाभ्य- नक्तं तावानस्य महिमा इति तस्यामेव व्याख्यातरूपायां गायच्यासुदाहतो मन्त्रः कथमकस्माद्रह्य चतुष्पार्दभिद्‌- ध्यात्‌ । योऽपि तत्र "यद्व तद्भय ` इति ब्रह्मशब्दः, सोऽपि च्छन्दसः भरकृतत्वाच्छन्दोविषय एव । ‹य एतामेवं ब्रह्मो पनिषदं वेद ` इत्यत्र हि वेदोपनिषदमिति व्याचक्षते । तस्माच्छन्दोभिधानान्न ब्रह्मणः प्रकृतत्वमिति चेन्‌, नैष दोषः । तथा चेतोपंणनिगदात्‌-- तथा गायञ्याख्यच्छ- न्दोद्रारेण, तदनुगते ब्रह्मणि चेतसोऽपेणं चित्तसमाधानम्‌ अनेन ब्राह्यणवाक्येन निगद्यते-- “ गायत्री वा इद « सवम ' इति । न ह्यक्षरसंनिवेशमात्राया गायनाः सवीत्भकत्वं संभवंति । तस्माद्यद्रायन्याख्यविकारेऽसुगतं जगत्कारणं नह्य निर्दिष्टम्‌, तदिह सवैभिव्युच्यते, यथा ‹ सवै खस्विद ब्रह्म इति । कर्यं च कारणादव्यतिरिक्तिमिति वक््यामः--: तदन- न्यत्वमारभ्भणकाब्ददिभ्यः › इलयत्र । तथान्यत्रापि विकरारदा- रेणं ब्रह्मण उपासनं दृशयते-- ' एतं ह्यव वद्वा महत्यु- क्थे मीमांसन्ते एतमस्रावध्वयव एतं म॑हाघ्रेते च्छन्दोगाः इतिः । तस्मादस्ति च्छन्दोभिधानेऽपि पूतैस्मिन्वाक्ये ` चतु- त्पाद्रह्य निर्िष्टम । तदेष व्योतिवास्येऽपि पराभद्रयते

उपासनान्तरवेधानाय । अपर आह । साक्षादेव गाय- वीञ्ब्देन ब्रह्म प्रतिपाद्यते, संख्यासामान्यान्‌ । यथा गाय- ती चतुष्पदा षडक्षरैः पादैः, तथा ब्रह्म चतुष्पात्‌ | तथा- न्यत्नापि चछन्दोभिधायी शब्दो ऽथान्तरे संख्यासामान्या- सप्रयुज्यमानो रृरयते । तद्यथा-- पते वा एते पञ्चान्ये पच्चान्ये दरा सन्तस्तत्कृतम ' दइव्युपक्रम्याह ‹ सैषा विराडन्नादी" इति । अस्मिन्पक्षे ब्रह्मैवाभिहितभिति न च्छन्दोभिधानम । सवेधाप्यस्ति प्ूचेस्मिन्वाक्ये प्रकृतं रह्म इति ॥

इतश्चैवममभ्युपगन्तठ्यमस्ति पूर्वैस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्मेति; यतो "मूतादीन्पादान्ज्यपदिङति श्रुतिः । भूतप्रथिवीशरीरहद्‌- यानि हि निदिश्याह-- ‹ सैषा चतुष्पदा षड्धा गायनी " दइति। न हि ब्रह्मानाश्रयणे केवरस्य छन्दसो भूतादयः पा- दा उपपद्यन्ते । अपि च ब्रह्मानाश्रयणे नेयम्रक्‌ संबध्येत--: तावानस्य महिमा ` इति । अनया हि ऋ्ा स्वरसेन हयै वाभिधीयते, ° पादोऽस्य सवौ भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि इति सचौत्मत्वोपपत्तेः । `पुरुषसुक्तेऽपीयसृक्‌ बरह्मपरतयैव स- माम्नायते । स्मृतिश्च ब्रह्मण एवंरूपतां दर्शयति-- ‹ विष्ट-

प्याहमिदं कस्स्नमेकांरेन स्थितो जगन इति । (यद तद्भय ` इति च निर्देडाः। एवे सति मुख्याथ उपपद्यते । "ते वा पते पच्च ब्रह्मपुरुषाः इति च द्ृद्यसुषिषु ब्रह्मपुरुष- ्रुतिब्रह्यसंबन्धितायां विवक्षितायां संभवति । तस्मादस्ति पृचेस्मिन्वाक्ये बह्म ध्रकृतम । तदेव ब्रह्म अ्योतिर्वाक्ये दुसंबन्धासप्रलयभिज्ञायमानं परामृदयत इति स्थितम ॥।

उपदेराभेदान्नेति चेन्नोभयास्मिन्नप्य- विरोधात्‌ ॥ २७ ॥

यदप्येतदुक्तम-- पूवेत्र ‹ त्रिपादस्यामृतं ॑दिविः इति सप्रम्या द्यौः आधारसवेनोपदिष्टा; इह पुनः (अथ यदतः परो दिवः इति पच्म्या मयोदात्वेन; तस्मादुपदेशाभे- दान्न तस्येह प्रयभिज्ञानमस्तीति-- तत्परिहर्तव्यम्‌ । अत्रो- चयते-- नायं दोषः, उभयस्मिन्नप्यविरोधात्‌ । उभयस्मि- न्नपि सप्तम्यन्ते पच्चम्यन्ते चोपदेशे न प्रयभिज्ञानं विर्‌- ध्यते । यथा लोके बृक्षाम्रेण संवद्धोऽपि इयेन उभयथोपदि- उयमानो ददयते-- ब्रक्षाप्रे उथेनो वबृक्षाभ्रात्परतः, रयेन इति च, एवं दिव्येव सद्भह्य दिवः परमित्युपदिदयते । अपर, आह्‌-- यथा रोके व्रक्षापरेणासंबद्धोऽपि रयेन उमयथोपदिश्यमानो दरयते-- वृक्षाग्रे दयेनो ब्रक्षाम्रात्परतः

स्येन इति च, एवं दिवः परमपि सद्भह्य॒वदेवीत्युप- [^> (८५.

दिद्रयते । तस्मादस्ति पूवेनिर्दिष्ठस्य ब्रह्मण इह प्रयाभ-

ज्ञानम । अतः परमेव ब्रह्य ज्योतिःशब्दमिति सिद्धम ॥

अस्ति कौषीतकिन्राह्यणोपनिषदीन्द्रप्रतदेनाख्यायिका-- ह॒वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम

६९. प्रातदना- युद्धेन च पौरुषेण च ' इ्यारभ्या्नाता । धिकरणम्‌ । तस्यां श्रूयते-- ˆ स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्स्व ` इति । तथोत्तरत्रापि- अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शारीरं परिगरद्योत्थापयति ` इति । तथा '"न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्‌ ` दति । अन्ते च (स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दाऽजरो- ऽमृतः ` इल्यादि । तच्र संशयः-- किमिह प्राणशब्देन वायु- माच्रमभिधीयते, उतत देवतात्मा, उत॒ जीवः, अथवा परं ब्रह्मेति । ननु (अत एव प्राणः ` इयच्च वर्णितं प्राणश्च ष्टस्य ब्ह्मपरत्वम्‌; इहापि च ब्रह्मछिङ्गमस्ि-- ‹ आन- न्दोऽजरोऽग्रतः ' इलययादि; कथमिह पुनः संश्चयः संभवति? -- अनेकलिङ्गदशैनादिति ब्रूमः । न केवरूभिह्‌ बह्मरिङ्ग- मेबोपरुभ्यते । सन्ति हीतरलिङ्गान्यपि-- ‹ मामेव विजा-

नीहि ` इतीन्द्रस्य वचनं देवतात्मलिङ्गम्‌ । ‹ इदं शरीर परि- गृह्योत्थापयति ` इति प्राणलिङ्गम्‌ । ‹ न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात ' इदयादि जीवलिङ्गम्‌ । अत उपपन्नः संशयः । तत्र प्रसिद्धेर्वायुः प्राण इति प्रप्र

इद मुच्यते-- प्राणशब्द ब्रह्य विज्ञेयम । कुतः तथानु- गमान्‌ । तथाहि पौवौपर्येण पयाखोच्यमाने वाक्ये पदानां समन्वयो ब्रह्मप्रतिपादनपर उपरम्यते । उपक्रमे तावत्‌ £ घर्‌ वृणीष्व । द्‌ तीन्द्रेणो्त भ प्रतदेन ८ परम पुरुषार्थं वरमु- पचिक्षेप-- ‹ स्वमेव मे वरं वृणीष्व यं त्वं मजुष्याय हित तमं मन्यसे ' इति । तस्मै हिततमत्वेनोपदिहयमानः प्राणः कथं परमात्मा न स्यान्‌ । न दन्यत्र परमासविज्ञानाद्धित- तमप्रापिरस्ि, ° तमेव विदित्वाति भृल्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय इल्यादिश्रुतिभ्यः । तथा (स यो मां वेद नह वै तस्य केनचन कर्मणा छोको मीयते न स्तेयन न श्रणहलयया ` इलयादि च ब्रह्मपरिप्रहे घटते । ब्रह्मविज्ञानेन हि सवकमेक्षयः प्रासद्धः- ८ क्षीयन्ते चास्य कमाण तस्मिन्दृष्टे परावरे ` इद्याद्यासु श्रुतिषु । प्रज्ञात्मत्व च ब्रह्म पश्च एवोपपद्यते । न ह्यचेतनस्य वायोः प्रज्ञात्मल्वं संभवति । तथोपसंहारेऽपि ‹ आनन्दोऽजरोऽमृतः ' इदयानन्दत्वादीनि च

न ब्रह्मणोऽन्यन्न सम्यक्‌ संभवन्ति । ' स न साधुना कर्मणा भूयान्भवति नो एवासाधुना कमणा कनीयानेष ह्येव साधु कम कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते | एष उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो छोकेभ्योऽघो निनीषते

[ क| ^. (7 र भ चै त, "एष ङखाकाधपातरष खकपाठछ एष ककः इति च । सवैमेतत्परस्मिन््रह्मण्याश्रीयमाणेऽनुगन्तुं शक्यते, न मुख्ये प्राणे । तस्मास्राणो बह्म ॥

न वक्तुरात्मोपदे खादिति चेद्ध्यात्मस- वन्धन्रूमा द्यास्मन्‌ । २९ ॥

यदुक्तं प्राणो ब्रह्मेति; तदाक्षिप्यते--न परं बह्म प्राण- राब्दम्‌; कस्मात्‌ वक्तुरात्मोपदेश्चात्‌ । वक्ता हीन्द्रो नाम कथिद्धिग्रहवान्देवताविरोषः स्वमात्मानं प्रतद॑नायाचचक्षे-- ‹ मामेव विजानीहि * इत्युपक्रम्य ‹ प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा ' इय- हंकारवादेन । स एव वक्तुरात्मत्वेनापदिदइयमानः प्राणः कथं ज्रह्य स्यात्‌ £ न हि ह्मणो वक्तत्वं सेभवति, ' अवागमनाः इ्यादिश्ुतिभ्यः । तथा विग्रहसंबन्धिभिरेव ब्रह्मण्यसंभव- द्वि्र्मरिन्द्र आत्मानं तुष्टाव ‹ ्रि्ीषौणं त्वाष्ूमहनमसु- न्युखान्यतीञ्शाखावृकेभ्यः प्रायच्छम ' इलयेवमादिभिः । ्राण-

लवं चेन्द्रस्य बख्वत्त्वादुपपद्यते; प्राणो वै बम्‌ ' इति दि विज्ञायते । बस्य चेन्द्रो देवता प्रसिद्धा । या च काचिद्रलप्र- कृतिः, इन्द्रस्य कर्भैव तदिति हि वदृन्त । प्रज्ञाल्मस्वमप्य- प्रतिहतज्ञानस्वादेवतात्मनः संभवति । अप्रतिहतज्ञाना दवता इति हि वदन्ति । निश्चिते चैवं देवतात्मोपदेश्चे दिततमत्वा- दिवचनानि यथासंभवं तद्विषयाण्येव योजयितव्यानि । तस्मादरक्तरिनद्रस्यात्मोपदे शात्‌ न प्राणो ब्रह्चेयाश्षिप्य प्रतिस माधीयते-- ° अध्यात्मसंबन्धभूमा ह्यस्मिन्‌ इत । अव्याः त्मसंबन्धः प्रयगास्मसंबन्धः, तस्य भूमा बाहुल्यम्‌; ` जस्मि- न्रध्याये, उपरम्यते । ‹ यावद्धयस्मञ्शरोर प्राणा वसति तावदायुः ' इति प्राणस्यैव भरज्ञात्मनः प्रयग्भूतस्यायुष्मदानो- पसंहारयोः सखातन्त्र्यं दरयति, न द॑वतापवदावस्व पराची नस्य । तथास्तिखे च प्राणानां ननः प्रेयसमियध्यात्मभेबेन्द्रि- याश्रयं प्राणं दृक्षयति । तथा "प्राण एव प्रज्ञात्मेदं दारीरं परिगरह्योव्थापयति ' इति । ‹न वाचं विज्ञात वक्र । विद्यात्‌ इति चोपक्रम्य ‹ तद्यथा रथस्यास्तु नेमिर्िता नाभावरा आर्ता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्र्षिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञास्मानन्द्‌।न- सेऽमतः' इति विषयेन्द्रियज्यवहाारनाभिभूत प्रयग -

नमेवोपसंहरति । ‹ स म आत्मेति विद्यात्‌ ` इति चोपसंहारः प्रयगात्सपरियहे साधुः, न पराचीनपरिग्रहे | “ अयमास्मा बह्म सवानुभूः ' इति च श्रुयन्तरमर । तस्मादध्यात्मसंबन्ध- बाहुल्याद्रद्योपदे एवायम्‌, न देवतात्मोपदेशः ॥

कथं तहिं वक्तुरात्मोपदेशः -- राखटृष्य्या तुपदेरो वामदेववत्‌ ॥ ३० ॥

इन्द्रो नाम देवतात्मा स्वमात्मानं परमात्मत्वेन (अहमे- व परं ह्म ` इ्यार्षेण दशनेन यथाशास्त्रं पदयन उपदिज्ञ- ति स्म-- ८ मामेव विजानीहि" इति; यथा-- ‹तद्धैतस्प- उयज्नुषिवोमदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुरभवं सूयेश्च ` इति, तद्त्‌; ‹ तद्यो यो देवानां प्रबुध्यत स एव तदभवत्‌ ' इति श्रुतेः । यत्पुनरुक्तम--' मामेव विजानीहि ` इत्युक्त्वा, विग्रहधर्भैरि- द्रः स्वमास्मानं तुष्टाव त्वा्टवधादिभिरिति, तत्परिहतेव्यम्‌; अच्रोच्यते- न तावत्‌ स्वाष्रवधादीनां विक्ञयन्दरस्तुयथैत्वे- नोपन्यासः-- ‹यस्मादेवंक्माहम, तस्मान्मां विजानीहि " इति; कथं तर्हि? बिज्ञानस्तुखथस्वेन; यत्कारणं त्वाष्रवधादीनि साहसान्युपन्यस्य परेण-- विज्ञानस्तुतिमनुसंदधाति- ‹ तस्य मे तत्र रोम च नमीयते सयोमांवेदनहतरै

तस्य केन च कमणा छोको मीयते ' इलयादिना । एतदुक्तं भवति--- यस्मादीरृ्ान्यपि कराणि कमांणि कृतवतो मम ब्रह्मभूतस्य खछोमापि न दस्यते, स योऽन्योऽपि मां वेद्‌, न तस्य केनचिदपि कमणा खोको हिंस्यत इति । विज्ञेयं तु ब्रह्मैव ' प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा ' इति वक््यमाणम्‌ । तस्माद्रद्य- वाक्यमेतत ॥

जी वसुख्यप्राणचलिङ्ञन्नति चेन्नोपासाचैवि- ध्यादाभ्ितत्वादिह तव्योगात्‌ ॥ ३१ ॥

यद्यप्यभ्यात्मसंबन्धभूमदशंनान्न पराचीनस्य देवतार्मन उपदेशाः, तथापि न ब्रह्मवाक्यं भवितुमहति । कुतः? जीवरिङ्गान मुख्यगप्राणलिङ्गाज्चं । जीवस्य तावदस्मिन्वाक्ये विस्पष् छखिङ्कमुपरुभ्यते-- ८ न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात ` इ्यादि । अत्र हि वागादिभिः करणेन्यीप्रतस्य कायेकरणाध्यक्षुम्य जीवस्य विज्ञेयत्वमसिधीयते | तथा मुख्यप्राणलिङ्गमपि-- “अथ खट्ट प्राण एव प्रज्ञात्मेदं दारीरं परिगरद्योस्थापयति ` इति । शरीरधारणं च मुख्यप्रा- णस्य धमः; प्राणसंवादे चागादीन्प्राणान्प्रकृय-- ‹ तान्व- रिघ्ठ; प्राण उवाच मा मोहमापद्यथाहमेवैतत्पच्चधात्मानं प्रचि-