Chapter 21 of 36
· 21
किच- सबोणीन्द्रियकमोणि प्राणकमोणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जहृति ज्ञानदीपिते ॥२७॥
सबाणि इन्द्रियकमीणि इन्द्रियाणां कमोणि इन्द्रिय कमीणि, तथा प्राणकमोणि प्राणो वायु. आध्यासिमिकः तत्कमोणि आकुच्वनप्रसारणादीनि तानि च अपरे आत्म- संयमयोगाप्नो आत्मनि संयमः आत्मसंयम: स एव यो- गाभ्निः तस्मिन् आत्मसंयमयोगाम्नौ जुह्वति प्रक्षिपन्ति ज्ञान- दीपिते खेहैनेव प्रदीपे विवेकविज्ञानेन उञ्जवलमावम् आपा- दिते जुहति प्रविापयन्ति इयथः ॥
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयनज्ञास्नथापरे । खाध्यायज्ञानयज्ञा यतयः संदितवताः ॥२८॥
द्रव्ययज्ञाः तीर्थेषु द्रव्यविनियोगं यज्ञवुद्या कुवन्ति य॒ते द्रव्ययज्ञाः । तपोयज्ञाः तपः यज्ञः येषां तपस्विना ते तपोयज्ञाः योगयज्ञाः प्राणायामप्रत्याहारादिरक्षणो योगो यज्ञो येषा ते योगयज्ञाः । तथा अपरे खाध्यायज्ञान- यज्ञश्च सखाध्यायः यथाविधि ऋगाद्यभ्यासः यज्ञः येषां ते खवाध्याययज्ञाः । ज्ञानयज्ञाः ज्ञान राखाथेपरिज्ञानं यज्ञ. येषां ते ज्ञानयज्ञाश्च यतय. यतनशीराः संशितव्रताः सम्यक् शितानि तनूकृतानि तीक्ष्णीकृतानि व्रतानि येषां ते संशितव्रताः ॥
किच- अपाने जहति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्धा प्राणायामपरायणाः ॥ २९॥
अपाने अपानवृत्तौ जहति प्रक्षिपन्ति प्राणं प्राणन्त्तिम्, पूरकाख्यं प्राणायामं कवेन्तीलयथेः । प्राणे अपानं तथा अपरे जहृति, रेचकाख्यं च प्राणायामं ुवेन्तीयेतत् । प्राणापानगती मुखनासिकाभ्यां वायो निगमनं प्राणस्य
गतिः, तद्विपर्ययेण अधोगमनम अपानस्य गतिः, ते प्राणा- पानगती एते सद्धा निरुध्य प्राणायामपरायणाः प्राणाया- मत्पराः; कम्भकाख्यं प्राणायामं कुबैन्तीत्यथेः ॥
क = क क अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जहृति! सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ।॥ ३०॥
अपरे नियताहाराः नियतः परिमितः आहारः येषां ते नियताहाराः सन्तः प्राणान् वायुभेदान् प्राणेषु एव जुति यस्य यस्य वायोः जयः करियते इतरान् बायुभेदान् तस्मिन् तस्मिन् जहति, ते तल प्रविष्टा इव भवन्ति । सर्वेऽपि एते यज्ञविदः यज्ञक्षपितकस्मषाः यज्ञैः यथोक्तैः क्षपितः नाशितः कल्मषो येषां ते यज्ञक्षपितकस्मषा ॥
एवं यथोक्तान् यज्ञान् नि्वल-- यज्ञरिशछामरतश्रुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं खोकोऽस्तययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ।
यज्ञदिष्टामृतभुजः यज्ञानां रिष्टं यज्ञशिष्टं यज्ञरिष्टं च तत् अमृतं च यज्ञशिष्टामृतं तत् भु खते इति यज्ञरिष्टागृत- अजः । यथोक्तान् यज्ञान् कृत्वा तच्छिष्टेन काडेन यथावि-
$ धिचोदितम् अन्नम् असृताख्यं यु लते इति यज्ञशिष्ागतभुजः यान्ति गच्छन्ति ब्रह्म सनातनं चिरन्तनं मुमुक्षवश्धेत्, काटातिक्रमापेक्षया इति साम्यात् गम्यते । न अयं रोक सवेप्राणिसाधारणोऽपि असि यथोक्तानां यज्ञानां एकोऽपि यज्ञः यस्य नास्ति सः अयज्ञ. तस्य । कुतः अन्यो विरि्टसा- घनसाध्यः कुरुसत्तम ॥
एवं बहुविधा यज्ञा वितता बह्यणो सुखे । © (= क र $ १ कमेजान्विदि तान्सबोनेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥
एवं यथोक्ता बहुविधा बहुप्रकारा यज्ञा. वितता. वि- स्तीणाः ब्रह्मणो बेदस्य मुखे द्वारे वेदद्रारेण अवगम्यमाना. ब्रह्मणो मुखे वितता उच्यन्ते; तद्यथा वाचि हि प्राणं जुहुमः ` इवयादयः । कमेजान् कायिकवाविकमानसकर्मोद्ध- वान् विद्धि तान् सवोन् अनात्मजान्, निव्योपारो हि आत्मा । अत एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे अटयुभात् । न मद्रथा- पारा इमे, निन्योपारोऽहम् उदासीन इयेवं ज्ञात्वा अस्मात् सम्यग्ददौनात् मोक्ष्यसे संसारबन्धनात् इयथः ॥
ब्रह्माणम् ` इत्यादिष्छोकेन सम्यर्ददौनस्य यज्ञत्वं सं- पादितम् । यज्ञाश्च अनेके उपदिष्टाः । तेः सिद्धपुरुषार्थप्रयो- जनैः ज्ञानं स्तूयते । कथम् --
श्रेयान््रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परंतप । सवै कमोखिटं पाथ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥३३॥
भ्रयान् द्रव्यमयात् द्रव्यसाधनसाध्यात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः हे परतप । द्रव्यमयो हि यज्ञः फरस्यारम्भकः, ज्ञानयज्ञ. न फङारस्भकः; अत. श्रेयान् प्रशस्यतर. । कथम् यतः सवं कमं समस्तम् अखिटम् अप्रतिबद्धं पाथं ज्ञाने मोक्षसाधने सवेतःसंप्छुतोदकस्थानीये परिसमाप्यते अन्तर्भवतीलयथ, ° यथा कृताय विजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेनं सर्व॑ तदभि- समेति यत् किंचितप्रजाः साधु छ्बैन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद्! इति श्रुतेः ॥
तदेतत् विरिष्ट ज्ञानं तर्हि केन प्राप्यते इत्युच्यते-- तदिद. परणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक््यम्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वद्रिनः ॥२४॥
तत् बिद्धि विजानीहि येन विधिना प्राप्यते इति । आ- चायन् अभिगम्य, प्रणिपातेन प्रकर्षेण नीचैः पतन प्रणिपातः दीधेनमस्कारः तेन, ' कथं बन्धः? कथं मोक्षः का विद्या? का चाविद्या 2” इति परिप्रभेन, सेवया रुरुयुश्ूषया एवमादिना । प्रश्रयेण आवर्जिता आचाय उपदेक्ष्यन्ति कथयिष्यन्ति ते
ज्ञानं यथोक्त विरोषणं ज्ञानिनः। ज्ञानवन्तोऽपि केचित् यथा-
वन् तन्त्वददौनसीखाः, अपरे न, अतो विशिनष्टि तत्त्वददीन ¢ [क
इति । ये सम्यग्दृ्िन. तैः उपदिष्टं ज्ञान कार्यक्षमं भवति नेतरत् इति भगवतो मतम् ॥ तथा च सति इदमपि समथं वचनम्- यञ्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन प्रूतान्योषेण द्रह््यस्यात्पन्यथो मधि । यत् ज्ञात्वा यन् ज्ञानं तैः उपदिष्टं अधिगम्य प्राप्य पुनः भूयः मोहम् एवं यथा इदानी मोहं गतोऽसि पुनः एवं न यास्यसि हे पाण्डव । किच-- येन ज्ञानेन भूतानि अरोषेण ब्रह्मादीनि स्तम्बपयैन्तानि द्रक्ष्यसि साक्षात् आत्मनि प्रयगात्मनि ‹ मत्संस्थानि इमानि भूतानि ` इति अथो अपि मयि वासुदेवे “ परमेश्वरे च इमानि ' इति; क्षे्रजञे शधरेकत्वं सर्वोपनिषतप्रसिद्धं दरक्ष्यसि इद्य्थ- ॥ किच एतस्य ज्ञानख मादात्म्यम्- अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापक्रत्तमः | सये ज्ञानष्वेमैव वरजिनं संतरिष्यसि ॥ ३६ ॥ अपि चेत् असि पापेभ्यः पापकृद्धथः सर्वेभ्यः अति-
शयेन पापछरत् पापञृत्तमः सर्वं ज्ञान्वेनेव ज्ञानमेव पुवं करत्वा वृजिनं बृजिनाणेवं पापसमुद्रं संतरिष्यसि । धर्मोऽपि इह मुमुक्षोः पापम् उच्यते ॥
ज्ञान कथं नारायति पापमिति दृष्टान्त उच्यते-- यथेधांसि समिडोऽग्निभस्मसात्ङकरुतेऽजेन । ज्ञानाग्निः सवैकमीणि मस्मसात्छुरुते तथा ॥
यथा एधांसि काष्ठानि समिद्ध. सम्यक् इद्धः दीप्र अभ्रि. भस्मसात् भस्मीभावं कुरुते हे अजुन, ज्ञानमेव अच्रिः ज्ञानाभिः सबेकमाणि मस्मसात् कुरुते तथा निर्बीजी- करोतीदयथेः । न हि साश्चादेव ज्ञानाभ्नि. कमणि इन्धनवत् भस्मीकतु शक्रोति । तस्मात् सम्यग्दरानं सवेकमंणां निर्वा जत्वे कारणम् इत्यमिप्राय. । साम्यात् येन॒ कमणा शरीरम् आरब्धं तत् प्रवृत्तफर्त्वात् उपभोगेनैव क्षीयते । अतो यानि अप्रवृत्तफलानि ज्ञानोत्पत्ते. प्राक् कृतानि ज्ञान- सह भावीनि च अतीतानेकजन्मकृतानि च तान्येव सवोणि भस्मसात् रुते ॥
यतः एवम् अत.- न हि ज्ञानेन सदर पविन्रमिह बिद्यते । तत्खय योगससिडः कालेनात्मनि विन्दति ॥
न हि ज्ञानेन सदृशं तुल्यं पवित्रं पावनं द्युद्धिकरम् इह विद्यते । तत् ज्ञानं खयमेव योगसंसिद्ध. योगेन कर्मयोगेन समाधियोगेन च संसिद्धः संस्कृतः योग्यताम् आपन्नः सन् सुय॒श्चुः कारेन महता आत्मनि विन्दति कमते इत्यर्थ ॥
येन॒ एकान्तेन ज्ञानप्राप्नि. भवति स उपायः उपदि- इयते-
अदावांह्धमते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः । ज्ञानं कछञ्ध्वा परां चान्तिमिचिरेणापिगच्छति ॥
Use the ← → keys to move between chapters.