Chapter 20 of 36
· 20
तदेतत् कमेणि अकरमेदशेनं स्तूयते-- यस्य स्वै समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः। (= © $ * ज्ञानाभिद्ग्धकमोणं तमाहः पण्डितं बुधाः ॥
यस्य यथोक्तदददिनः सर्वे यावन्तः समारम्भाः सवौणि कर्माणि, समारभ्यन्ते इति समारम्भाः, कामसंकस्पवर्जिता. कामैः तत्कारणैश्च संकल्पः वर्जिता. सुधेव चेष्टामात्रा अनु-
छ्ठीयन्ते; प्रवृत्तेन चेत् रोक संग्रहाथम्, निवृत्तेन चेत् जीवन- मात्रा्थ॑म् । तं ज्ञानाभ्रिदग्धकमौण कमोदो अकर्मादिदर्शनं ज्ञानं तदेव अभ्रिः तेन ज्ञानाभ्निना दग्धानि श्युभाञ्युभलक्ष- णानि कमणि यस्य तम॒ आहुः परमाथेतः पण्डितं बुधा ब्रह्मविद्. ॥
यस्तु अकमोदिदर्च, सः अकमौदिदश्चेनादेव निष्कम संन्यासी जीवनमात्रार्थचेष्ठः सन् कमणि न प्रवसते, यद्यपि प्राक् विवेकतः प्रवृत्तः । यस्तु प्रारब्धकमो सन् उन्तरकालसु- त्पन्नात्मसम्यग्दशनः स्यात्, सः स्वकर्मणि प्रयोजनमपश्यन् ससाधनं क्म परियजत्येव । सः ऊुतश्चित् निमित्तात् कर्मपरिल्यागासंभवे सति कमणि तत्फठे च॒ सङ्करहिततया स्वप्रयोजनाभावात् टोकसंम्रहा्थं पूर्वैवत् कमेणि प्रवृत्तोऽपि सैव किंचित् करोति, ज्ञानान्निद्ग्धकममेत्वात् तदीयं कमे अकर्मैव संपद्यते इदयेतमर्थ दरोयिष्यन् आह-
त्यक्त्वा कभेफलासङ निवयतस्ो निराश्चयः। कमेण्यभिगप्रव्र्तोऽपि नेव किंचित्करोति सः ।
यक्त्वा कमसु अभिमानं फटासङ्गं च यथोक्तेन ज्ञानेन निलयवृप्रः निराकारो विषयेषु इयथः । निराश्रयः आश्रय-
रहितः, आश्रयो नाम यत् आश्रि पुरुषार्थं सिसाधयिषति, दृष्टादृष्टेष्टफलसाधनाश्रयरहित इयथः । विदुषा क्रियमाणं कर्म॑ परमार्थतोऽकर्मैव, तस्य निष्कियात्मदश्चेनसंपन्नत्वात् । तेन एवेभूतेन स्वभ्रयोजनाभावात् ससाधन कमे परियक्तव्य- मेव इति प्राप्रे, ततः निगंमासंभवात् छोकसम्रहविकीषेया शिष्टविगहेणापरिजिहीषेया वा पूवेवत् कमेणि अभिग्रवत्तोऽपि निष्क्रियात्मददौनसंपन्नत्वात् नेव किंचित् करोति सः ॥
यः पुनः पूर्वोक्तविपरीतः प्रागेव कमोरम्भात् ब्रह्मणि सबोन्तरे म्रयगात्मनि निष्क्रिये संजातात्मदशेनः स दष्टाटष्टे- षविषयाश्ीविबजिततया दृष्टादृष्टार्थे कमेणि भ्रयोजनमपशयन् ससाधनं कमे सन्यस रारीरयात्रामात्रचेष्टः यतिः ज्ञाननिष्ठ मुच्यते इयेतम्थं ददौयितुमाह- निरादीयेतचिन्तात्मा यक्तसवैपरिग्रहः ।
निराशीः निगेताः आशिषः यस्मात् सः निराञ्चीः, यत- चित्तात्मा चित्तम् अन्तःकरणम् आत्मा बाह्यः कार्यकरणसं- धातः तौ उभावपि यतौ संयतौ येन सः यतचित्तात्मा.
यक्तसवैपरिग्रहः यक्तः सवैः परिग्रहः येन सः दयक्तस्व- 8. 8. 9
परिग्रहः, शारीर शरीरस्थितिमात्रभ्रयोजनम्, केवरं तत्रापि अभिमानवर्जितम्, कमे कुबेन् न आप्नोति न प्राप्रोति किल्बि- षम् अनिष्टरूपं पापं धर्मं च । धर्मोऽपि युञुक्षोः किलस्विषमेव बन्धापादकत्वात् । तस्मात् ताभ्यां मुक्तः भवति, संसारात् मुक्तो भवति इयथः ॥
८ शारीरं केवरं कमं ` इदयत्र किं रारीरनिर्व्य शारीर कर्म अभिप्रेतम्, आहोस्वित् श्षरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं शारीरं कस इति किं च अतः यदि रारीरनि्वयं शारीरं कर्मं यदि वा शारीरस्थितिमात्रप्रयोजनं शारीरम् इति 2 उच्यते- यदा शरीरनिवैयं कम शारीरम् अभिप्रेतं स्यात्, तदा दृष्टादृष्टपभरयोजनं कमे प्रतिषिद्धमपि शरीरेण कुवन् नाप्नोति किल्बिषम् इति ब्रुवतो विरुद्धाभिधानं प्रसज्येत । शाख्ीयं च क्म दृष्टादृष्टप्रयोजनं शरीरेण छुवेन् नाप्नोति किल्बिषम् इय- पि नवतः अप्राप्तप्रतिषेधग्रसङ्ग. । ८ शारीरं कमे वेन् ' इति विरोषणात् केवर्शब्दप्रयोगाच्च वाड््नसनिवै्यं कमम विधि- प्रतिषेधविषयं धमोधमेशब्दवाच्यं कुबेन् प्राप्रोति किल्विषम् इत्युक्तं स्यात् । तत्रापि वबाड््नसाभ्यां विहिताुष्ठानपक्षे किस्विषभ्राप्रिवचनं विरुद्धम् आपद्येत । प्रतिषिद्धसेवापक्षेऽपि भूतार्थालुवादमात्रम् अनथकं स्यात् । यदा तु शरीरस्थिति-
माच्नप्रयोजनं शारीरं कम अभिप्रेतं भवेत्, तदा द्टादष्टभ्रयो- जनं कर्म॑विधिप्रतिषेधगम्यं शरीरवाङ््नसनिवेलयम् अन्यत् अकुर्वन् तैरेव शरीरादिभिः शगीरस्थितिमात्रप्रयोजनं केव- छश्चब्दभ्रयोगात् “ अहं करोमि ` इदयभिमानवर्जित जरीरादि- चेष्टामाघ्नं छोकदृष्टथा कुवेन् नाप्नोति किस्विषम् । एवंभूतस्य पापरब्दवाचच्यकिल्विषभ्राप्यसभवात् किल्विष संसारं न आप्नोति, ज्ञानाभ्रिदग्धसवेकमेत्वात अप्रतिबन्धेन मुच्यत एव इति पूर्वोक्तसम्यग्ददोनफछातुबाद एव एष- । एवम् ‹ शारीरं केव क्म ` इद्यस्य अथेख परिघ्रह निरवद्य भवति ॥
लयक्तस्मैपरिम्रहस्य यतेः अन्नादेः रारीरस्थितिहेतोः परिभ्र- हस्य अभावात् याचनादिना रारीरस्थितौ कतेव्यतायां भ्रा- प्रायाम् “ अयाचितमसंक्लपतमुपपन्नं यदृच्छया ` इदादिनां वचनेन अनुज्ञातं यतेः रारीरस्थितिहेतोः अन्नादेः प्रापरिद्वारम् आविष्कुवेन् आह- यदटच्छालाभसंतुष्टो दन््ातीतो विमत्सरः । समः सिडावसिडौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥
यदच्छाराभरसंतुष्टः अप्राथितोपनतो छाभो यदच्छा- छाभः तेन संतुष्टः संजातालंप्रययः । द्वन्द्वातीतः दन्दः
शीतोष्णादिभिः हन्यमानोऽपि अविषण्णचित्तः इन्द्रातीतः उच्यते । विमत्सरः विगतमत्सरः निर्वैरबुद्धिः समः तुल्यः यदच्छालाभस्य सिद्धौ असिद्धौ च। यः एवंभूतो यतिः अन्नादेः शरीरस्थितिहेतोः छखाभाटङामयोः समः हर्षनिषाद- वज्जितः कर्मादौ अकमोदिदृर्ी यथाभूतात्मदशेननिष्ठः सन्. शरीरस्थितिमात्रप्रयोजने भिक्षाटनादिकमेणि शरीरादिनिवर्ये ८ नेव किंचित् करोम्यहम्, गुणा गुणेषु बतेन्ते ' इयेवं सदा संपरिचक्षाणः आत्मनः कवैत्वाभावं परयन्नेव किंचित् भिक्षाटनादिकं कमं करोति, लोकव्यवहार सामान्यदशेमेन तु रोकिकैः आरोपितकरैतवे भिक्षाटनादौ कर्मणि कर्त भवति । स्वानुभवेन तु शाखप्रमाणादिजनितेन अकर्तेव । स एवं पराध्यारोपितकवैत्वः शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं भिक्षा- टनादिकं कम कृत्वापि न निबध्यते बन्धहेतोः कर्मणः सहेतुकस्य ज्ञानाभिना दग्धत्वात् इति उक्तानुवाद् एव एषः ॥
‹ लयक्त्वा कमैफरासङ्गम्' इत्यनेन शोकेन यः प्रारन्ध- कमौ सन् यदा निष्कियनब्रह्मात्मदशेनसंपन्नः स्यात् तदा तस्य आत्मनः कवैकरम॑प्रयोजनाभावदर्दिनः कर्मपरियागे प्राप्ने ङतश्थिन्निमित्तात् तदसंभवे सति पूववत् तस्मिन् कर्मणि अभिप्रवृत्तस्य अपि °नैव किचित् करोति सः
इति कमांभावः प्रदर्दितः | यस्य एवं कमोभावो दर्दितः तस्यैव-- गतसङ्स्य सक्तस्य ज्ञानावस्ितचेतसः। यज्ञायाचरतः कमे समग्रं प्रविटीयते ॥ २३॥ गतसङ्गस्य सवेतोनिवृत्तासक्तेः, मुक्तस्य निवत्तध्माधम- दिबन्धनस्य, ज्ञानावस्थितचेतसः ज्ञाने एव अवस्थितं चेतः यस्य सोऽयं ज्ञानावस्थितचेताः तस्य, यज्ञाय यज्ञनिवृतत्यथम् आचरतः निवेतेयतः कम॑ समग्रं सह अग्रेण फठेन वर्तवे इति समग्रं कमं तत् समग्र प्रविरीयते विनश्यति इत्यथः ॥ कस्मात् पुनः कारणात् क्रियमाणं कर्म ॒स्वकायारम्भम् अकुवेत् समप्रं प्रविरीयते इत्युच्यते यतः - ब्रह्यापेणं ब्रह्य हविब्रह्याग्नौ बरह्मणा हतम् । ब्रह्मेव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकमंसमाधिना ॥ २४ ॥ ब्रह्म अपणं येन करणेन ब्रह्मवित् हविः अग्रौ अर्पयति तत् ब्रह्येव इति पयति, तस्य आत्मन्यतिरेकेण अभावं परयति, यथा श्युक्तिकायां रजताभावं पश्यति, तदुच्यते ज्येव अर्पणमिति, यथा यद्रजतं तत् शुक्तिकैवेति । ‹ ब्रह्म
अपेणम् ' इति असमस्ते पदे । यत अपैणबुद्धथा गृह्यते छोके तत् अस्य ब्रह्मविदः बह्यैव इयथः । ब्रह्य हविः तथा यत् हविबद्धया गृह्यमाणं तत् बद्यैव अस्य । तथा ' ब्रह्माप्नौ ` इति समस्तं ॒पदम् । अभ्निरपि ब्रह्मैव यत्र हूयते ब्रह्मणा कत्री, हैव कर्तेय्थः । यत् तेन हुतं हवनक्रिया तत् ब्रह्मैव । यत् तेन गन्तव्यं फटं तद्पि ब्रह्मेव ब्रह्मक्मसमाधिना ब्रह्मैव कमं ब्रह्मकमे तस्मिन् समाधिः यस्य सः ब्रह्मक्मसमाधिः तेन बह्मकमेसमाधिना बद्मैव गन्तव्यम् ॥
एवं लोकसंग्रहं चिकीषणापि क्रियमाणं कमे परमार्थतः अकम, ब्रहमबुद्धदुपमृदितत्वात् । एवं सति निच्त्तक्मेणोऽपि सवैकमैसंन्यासिनः सम्यग्दशंनस्तुय्थं यज्ञत्वसंपादनं ज्ञानस्य सुतरामुपपद्यते, यत् अपंणादि अधियज्ञ प्रसिद्धं तत् अस्य अध्यात्मं ब्रह्मैव परमाथेदर्डिन इति । अन्यथा सर्वस्य ब्रह्मत्वे अपंणादीनामेव विशेषतो बह्यत्वाभिधानम् अनथेकं स्यात् । तस्मात् ब्रह्मैव इदं सर्वमिति अभिजानतः विदुषः कमाभावः । कारकनुद्धयभावाच्च । न हि कारकबुद्धिरहितं यज्ञाख्यं कमे दृष्टम् । सवमेव अग्निहोत्रादिकं कम ॒राब्दस- मर्पितदेवताविरेषसंम्रदानादिकारकबुदधिमन् कत्रेभिमानफटा- भिसंधिमन्च दृष्टम्, न उपमरदितक्रियाकारकफलभेदबुद्धिमत्
कठरत्वाभिमानफलाभिसंधिरहितं वा । इदं तु ब्रह्मबुद्धलयुपम्- दितापेणादिकारकक्रियाफ़रभेदवुद्धि क्म । अतः अकर्यैव तत् । तथा च दुरितम् ‹ कमेण्यकमं॑ यः परयेत्ः ८ कर्म- ण्यभिप्रबत्तोऽपि नैव किचित्करोति सः` °गुणा गुणेषु वतेन्ते' ‹ नेव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् इयादिभिः । तथा च दशेयन् तत्र तच्च क्रियाकारकफलभेद- बुद्ध्यपमदं करोति । दृष्टा च काम्याभ्निहोादौ कामोपमर्देन काम्यार्चिहीत्रादिहानिः । तथा मतिपूवैकामतिपूवेकादीनां कमणां कायेविशेषस्य आरम्भकत्वं दृष्टम्! तथा इहापि ब्रह्मवुद्धयुपसदितपेणादिकारककियाफरभेदबुद्धेः ब्यचेष्टा- मात्रेण कमपि विदुषः अकर्म संपद्यते । अतः उक्तम्: समभरं प्रविीयते ` इति ॥
अत्र॒ केचिदाहुः-- यत् जह्य तत् अपणादीनि, ब्रह्मेव किरु अर्पणादिना पजच्विधेन कारकात्मना व्यव- स्थितं सत् तदेव कम करोति । तत न अपंणादिबुद्धिः निव- त्येते, किं तु अपेणादिषु ब्रह्मबुद्धिः आधीयते; यथा प्रति- मादौ विष्ण्वादिवुद्धिः, यथा बा नामादौ नह्यवुद्धिरिति ॥
सत्यम्, एवमपि स्यात् यदि ज्ञानयज्ञस्तुखर्थं प्रकरणं न स्यात् । अत्र तु सम्यग्द्ेनं ज्ञानयज्ञराष्दितम् अनेकान्
यज्ञराब्दितान् क्रियाविशेषान् उपन्यस्य ' श्रेयान् द्रन्यमया- ज्ञात् ज्ञानयज्ञः ` इति ज्ञानं स्तौति । अत्र च समथेमिदं वचनम् ‹ ब्रह्मापैणम् ` इदयादि ज्ञानस्य यज्ञत्वसंपादने; अन्यथा सर्वस्य ब्रह्मत्वे अर्पणादीनामेव विशेषतो ब्रह्मत्वाभिधानमन- धकं स्यत् । ये तु अपणादिषु प्रतिमायां विष्णुृष्टिवत् ब्रह्मदृष्टिः क्षिप्यते नामादिष्विव चेति न्रुवते न तेषां ब्रह्म विद्या उक्ता इह बिवश्िता स्यात्, अपेणादिविषयत्वात् ज्ञानस्य । न च टृष्टिसंपादनज्ञामेन मोक्षफलं प्राप्यते । ८ ब्रह्मैव तेन गन्तव्यम् ` इति चोच्यते । विरुद्धं च सम्य- ग्दशेनम् अन्तरेण मोक्षफलं प्राप्यते इति । प्रकृतविरो- धश्च; सम्यग्दशोनं च प्रकृतम् ‹ कर्मण्यकर्म यः पयेत्" इत्यत्र, अन्ते च सम्यग्दडेनम्, तस्यैव उपसंहारात् । ^ श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञात् ज्ञानयज्ञः, ‹ ज्ञानं छन्ध्वा परां शान्तिम् इवयादिना सम्यग्दशेनस्तुतिमेव कुर्वन् उपक्षीणः अध्याय. । तत्र अकस्मात् अर्पणादौ जह्मटृष्टिः अप्रकरणे प्रतिमायाभिव विष्णुदृष्टि उच्यते इति अनुपपन्नम् । तस्मात् यथाव्याख्याताथे एव अयं छोकः ॥
तत्र अधुना सम्यग्दशेनख यज्ञत्वं संपाद्य तत्स्तुयथम् अन्येऽपि यज्ञा उपक्िप्यन्ते-
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पयुपासते । ब्रह्माग्रावपरे थज्ञं यज्ञेनेवोपजह्वति ॥ २५ ॥
दैवमेव देवा इज्यन्ते येन यज्ञेन असौ दैवो यज्ञः तमेव अपरे यज्ञं योगिन कर्मिण पयुपासते इ्वन्तीय्थैः । बद्याभ्नौ ‹ सय ज्ञानमनन्तं बह्म ` ‹ विज्ञानमानन्दं बह्म ` ‹ यत् सा- क्षादपरोक्षात् ह्म य आत्मा सवोन्तरः' इ्यादिवचनोक्तम् अदानायादिसवैसंसारधमवर्जितम् "नेति नेतिः इति निरस्ता- रोषविशेषं बह्यराब्देन उच्यते । ब्रह्म च तत् अभिश्च सः होमाधिकरणत्वविवक्षया ब्रह्माभिः । तस्मिन् ब्रह्माभ्नौ अपरे अन्ये ब्रह्मविदः यज्ञम-- यज्ञशाब्दवाच्य आत्मा, आत्म- नामसु यज्ञशब्दस्य पाठात्-- तम् आत्मानं यज्ञं परमाथेतः परमेव ब्रह्म सन्तं बुद्धथाद्युपाधिसंयुक्तम् अभ्यस्तसवाोंपाधि- धर्मकम् आहतिरूपं यज्ञेनैव आत्मनैव उक्तरक्षणेन उपजुद्धति प्रक्षिपन्ति, सोपाधिकस्य आत्मनः निरुपाधिकेन परब्रह्- खरूपेणैव यददन स तस्मिन् होमः तं कर्वन्ति ब्रह्मात्मैक- त्वदशननिष्ठाः संन्यासिनः इयथः ॥
सोऽयं सम्यग्ददोनलक्षणः यज्ञः दैवयज्ञादिषु यज्ञेषु उप- क्षिप्यते ‹ ब्रह्माणम् ` इलयादिग्ोकै' प्रस्तुतः ^ श्रेयान् द्रव्य- मयादज्ञात् ज्ञानयज्ञः परंतप ` इवयादिना स्तुयथेम्--
ओच्रादीनीन्ियाण्यन्ये संयमाभ्िषु जहति । चाञ्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाभिषु जहति ॥
श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि अन्ये योगिनः संयमाधिषु | प्रतीन्द्रियं संयमो भिद्यते इति बहुवचनम् । संयमा एव अभ्रयः तेषु जुहूति इन्द्रियसंयममेव कवैन्ति इयथः । शब्दा- दीन् विषयान् अन्ये इन्द्रियाभिषु इन्द्रियाण्येव अम्मयः तेषु इन्द्रियाग्निषु जुहति भरोत्रादिभिरविरुद्धविषयग्रहणं होमं मन्यन्ते ॥
Use the ← → keys to move between chapters.