Chapter 29 of 56
· 29
सदयम्, नास्यपराध, कितु अविद्यामान्नस्स्वपराध इति प्रागोवावोचम् ॥ ८५ ॥
यदि भगवन्, सुषुप्र इव मम विक्रिया नास्ति, कथ खप्र- जागरिते? ।॥ ८६ ॥
त शुरुरुकच--किं सवनुभूयेते त्वया सततम् ॥ ८४ ॥
शिष्य उवाच-बाढमनुमवामे, कितु विच्छिद्य विनिछिद्य, न तु सततम् ॥ ८८ ॥
गुररुवाच-- तद्योगन्तुके तेते, न तवात्मभूते । यदि तवा- प्मभूते चैतन्यस्वरूपवत् खत सिद्धे सतते एव स्याताम् किंच, स्वप्रजागरिते न तव आत्मभूते, व्यभिचारित्वात् वश्ादि वत् । न हि यस्य यत् स्वरूप तत् तद्वधभिचारि चष्टम् ।
स्वप्रजागरिते तु चैतन्यमात्रत्रात् व्यभिचरत । सुषुप्रे चेत् स्वरूप व्यभिचरेत् तत् नष्ट नास्तीति वा बाध्यमेव स्यात्, आगन्तुकानामतद्ध्माणामुभयात्मकत्वदशंनात्, यथा घनव- खादीना नाश्चो दृष्ट, स्वप्नभान्तिङन्धाना तु अभावो दृष्ट ॥ ८९॥
नयु एव भगवन्, चैतन्यस्वरूपमपि आगन्तुक प्राप्तम्, स्वप्नजागरितयोरिव सुषुप्ते अनुपर्ब्धे । अचैतन्यस्वरूपो बा स्यामहम् ॥ ९० ॥
न, पद्य, तदनुपपत्ते । चैतन्यस्वरूप चेदागन्तुक पश्यसि, पय, चैतत् वर्षशतेनापि उपपत्त्या कलयितुं हाक्लुमो वयम्, अन्यो वाचेतन्योऽपि । तस्य सहतव्वात् पारार्थ्यम् अनेकत्व नाित्वं च न केनविदुपपत्त्या वारथितु क्यम्, अस्वा- थस्य स्वत सिद्धथभावादिलयवबोचाम । चैतन्यस्वरूपस्य तु आत्मन स्वत सिद्धे अन्यानपेक्षत न केनचित् वारयित शक्यम्, अव्यभिचारात् ॥ ९१ ॥
ननु व्यभिचारो दशितो मया सुपे न पद्यामीति ॥९२॥।
न, व्याहतत्वात् । कथ व्याघात? पद्यतस्तव न पदयामीति व्याहत वचनम् । न हि कदाचित् भगवन्, सुपे मया चैत
न्यमन्यद्धा किचित् दुष्टम् । पदयन् तदहि सुष्टुप्र त्वम्, यस्मान् दृष्टमेव प्रतिषेधसि, न दृष्टिम् । या तव दृष्टि तशचैतन्यमिति मयोक्तम् । यया त्व विद्यमानया न किंचित् दृष्टमिति प्रति- बेधसि सा दृष्टि त्वश्ैतन्यम् । तरि सवेन्न अन्यभिचारात् करूटखथनियत्व सिद्ध. खत एव, न प्रमाणपिक्षम् । खत सिद्धस्य हि प्रमातु अन्यस्य प्रमेय परिच्छिन्ति प्रति प्रमाणपेक्षा । या तु अन्या निलया परिच्छित्तिरपेक्ष्यते अन्यस्य अपरिन्छि- तिरूपस्य परिच्छेदाय, सा हि निलैव कूटस्था स्वयञ्योति स्व- भावा । आत्मनि प्रमाणत प्रमातरखे वा नता प्रति प्रमाणा- पेक्षा, तत्स्वभावत्वात् । यथा प्रकारानमुष्णत्व चा रोहोदका- दिषु परत अपेक्ष्यते अगन्यादिलादिभ्य, अततस्तभाव- त्वात्, न अग्न्यादियादीना तदपेक्षा, सद्ा तस्स्व माबवत्वात् ।
अनियते एव प्रमा स्यात्, न नियत्वे इति चेत् । ९४ ॥ न, अवगतेभियत्वानियत्वयो विशेषालुपपत्ते । न हि
अवगते प्रमाते अनिलया अवगति प्रमा, न निखा इति विदहोष अवगम्यते । ९५ ।।
नियाया प्रमातु अपेक्षाभाव, अनियाया तु यतनान्तरि- तत्वात् अवगति अयेक्ष्यत इति विषोष खादिति चेत् ।*६।१
सिद्धा तदि आत्मन प्रमातु खत सिद्धि प्रमाणनिरपे क्षतयैवेति ॥ ९७ ॥
अभावेऽपि अपक्षाभाव, निदयत्वात् इति चेत् ॥ ९८ ॥
न, अवगतेरेव आत्मनि सद्भावादिति परिहृतमेतत् । म्रमा- तुभ्येत् प्रमाणपेक्षा सिद्धि कस्य प्रमित्सा स्यात् । यस्य भरमि त्सा स एव प्रमाता अभ्युपगम्यते । तदीया च प्रभित्सा प्रमे- यविषयैव, न प्रमाठृविषया, प्रमातरविषयत्वे अनवस्थाप्रसद्गात् प्रमातु तदिच्छायाश्च तस्याप्यन्य प्रमाता तस्याप्यन्य इति, एवमेव इच्छाया प्रमादरविषयत्वे । प्रमातु आत्मन अन्यव- हितत्वाचच प्रमेयत्वानुपपन्ति । छोके हि प्रमेय नाम प्रमावु इच्छास्मृतिप्रयनप्रमाणजन्मन्यवर्हित सिध्यति, नान्यथा, अवगति प्रमेयविषया दृष्टा । न च प्रमातु प्रमाता स्वस्य खयमेव केनचित् व्यवहित कल्पयितु दाक्य इच्छादीनाम न्यतमेनापि । स्प्तिश्च स्मपैव्यविषया, न स्मदेविषया । तथा- इच्छाया इष्टविषयत्वमेव, न इच्छायद्विषयत्वम् । स्मन्रिच्छाब- द्विषयत्वेऽपि हि उभयो अनवस्था पूर्ववत् अपरिहायाो स्यात् ॥
नलु प्रमाद्रविषयावगययुत्पत्तौ अनवगत एव प्रमाता स्थादिति चेत् ॥ १०० ॥
न, अवगन्तु अवगते अवगन्तन्यविषयत्वात् । अवगन्त्- विषयत्वे चानवस्था पूववत्स्यात् । अवगतिच्धात्मनि कूटसनि- ल्ात्मज्योति अन्यत अनपेक्षव सिद्धा, अग्न्यादियादुष्ण- प्रकाशावदिति पूर्वमेव प्रसाधितम् । अवगते चेतन्यात्मज्यो- तिष स्वात्मनि अनियत्वे आत्मन खाथेतानुपपत्नि । कार्यकरणसधातवत् सहतत्वात् पाराथ्यं दोषवन्त्व च अवो- चाम । कथम्? चैतन्यात्मज्योतिष स्वात्मनि अनियते स्मृलयादिव्यवधानात् सान्तरत्वम् । ततश्च तस्य वचैतन्यज्यो- तिष प्रागुखत्ते प्रध्वसाञ्चोध्वेमात्मन्येवाभावात् च्षुरादी- नामिव सहतत्वात् पाराभ्यं स्यात् 1 यदा च तत् उत्पन्नम् आत्मनि विद्यते, न तदा आत्मन स्वा्थत्वम् । तद्धावाभा- वापेक्षा हि आत्मानात्मनो स्वाथेत्वपराथत्वसिद्धि । तस्मात् आत्मन अन्यनिरपेक्षमेव नियचैतन्यज्योतिषट सिद्धम् ॥
नयु एव सति असति प्रमाश्रयत्वे, कथ प्रमातु भरमा- वत्वम् ॥ १०२ ॥ उच्यते-- प्रमाया नियत्वे अनियपवे च रूपविशेषाभा-
वात् । अवगतिहि प्रमा । तस्या स्मृतीच्छादिपू्विकाया अनिलयाया, कूटस्थनिट्याया वा, न स्वरूपतिरोषो विद्यते,
यथा धात्वर्थस्य तिष्ठलयादे फटस्य गलयादिपूवैकस्य अनिलस्य अपूर्वस्य नियस्य बा रूपविरोषो नास्तीति तुल्यो व्यपदेशो दृष्ट! तिष्ठन्ति मनुष्या ` “तिष्ठन्ति पवता ` इलयादि, तथा निलयावगतिस्वरूपेऽपि प्रमातरि प्रमावृत्वव्यपदेश्यो न विरुध्यते फटसामान्यादिति ॥ १०३॥
अत्राह शिष्य -- नियावगतिस्वरूपस्य आत्मन अवि- क्रियत्वात् कायकरणे असह तक्षादीनामिष वास्यादिभि कठव नोपपद्यते । असहतस्वभावस्य च कायैकरणोपाद्ाने अनवस्था प्रसञ्येत । तक्षादीना तु कायैकरणै नित्यमेव सहृतत्वमिति वास्याद्युपादाने नानवस्था स्यादिति ॥ १०४ ॥
इ तु असहतस्वभावस्य करणानुपादाने कवैत्व नोपपद्यत इति करणयुपादेयम्, तदुपादानमपि विक्रियैवेति तत्कदैते करणान्तरमुपदेयम्, तदुपादानेऽपि अन्यदिति प्रमातु स्वा- तन्ये अनवस्था अपरिहायां स्यादिति । न च क्रियैव आ- स्मान कारयति, अनिवेत्िताया स्वरूपाभावान् । अथ अन्यत् आत्मानसुपेय क्रिया कारयतीति चेत्, न, अन्यस्य स्वत - सिद्धत्वातिषयत्वाद्यनुपपत्ते । न हि आत्मन अन्यत् अचेतन वस्तु स्वभमाणकं दृष्टम् । शब्दादि सवमेव अवगतिफछावसा-
नप्रययप्रमित सिद्ध स्यात् । अबगतिश्चेत् आत्मनोऽन्यस्य स्यात् सोऽपि आत्मैव असहत स्वाथे स्यात्, न पराथे । न च देहेन्द्रियविषयाणा खाथंताम् अवगन्तु राक्सुम अवगलयव सानभ्रययपेक्षसिद्धिददोनात् ।॥ १०५ ॥
नतु देहस्यावगतो न कथित् प्रयक्षादिप्रययान्तरम- पेक्षते ।॥ १०६ ॥
बाढम्, जाग्रति एव स्यात् । श्रतिसुधुप्रथोस्तु देहस्यापि प्रयक्षादिप्रसाणपेकषैव सिद्धि । तथेव इन्द्रियाणाम् । बाह्या एव हि शब्दादयो देहेन्द्रियाकारपरिणता इति प्रयक्षादिप्र- माणापेक्षेव हि सिद्धि । सिद्धिरिति च प्रमाणफरमवगति-
मवोचाम, सा च अवगति कृटस्था स्वयसिद्धास्मज्योति - स्वरूपेति च ॥ १०७
अत्राह चोदक -- अवगति प्रमाणाना फल कूटस्थनि लयात्मज्योति स्वरूपेति च विप्रतिषिद्धम्!
इद्युक्तवन्तमाह-- न विप्रतिषिद्धम् । कथ तद्यैवगते फर्त्वम्? तत्त्वोपचारात्! कूटस्था निदयापि सती प्रयक्षा- दिम्रययान्ते छक््यते तादथ्यीत् । प्रयक्षादिप्रययस्य अनिय-
Use the ← → keys to move between chapters.