Chapter 23 of 26
· 23
वति, असति तद्रपप्रयभिज्ञाने; न हयश्वस्थाने गां. परयन्न- श्रो ऽयभित्यमूढोऽध्यवस्यति । प्रकरणनिरूपणायां चात्र न परपरिकल्पितं प्रधार्नं प्रतीयते, ररीररूपकविन्यस्तगृहीतेः; शारीरं द्यत्र रथरूपकविन्यस्तमन्यक्तराष्देन परिगृह्यते; कुतः £ प्रकरणात परिशेषाच्च । तथा ह्यनन्तरातीत भ्रन्थ आत्मरारीरादीनां रथिर्थादिरूपकक्ट्पिं दशयति-- ° आ- त्मानं रथिन विद्धि शरीरं स्थमेव तु । बुद्धि ठु सारथि बिद्धि मनः प्रभरहमेव च ॥ इन्द्रियाणि हयानाहूर्विषयास्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहूुमेनीषिणः ' इति; तैश्चन्द्रियादिभिरसंयतैः संसारमधिगच्छति, संयतेस्त्वध्वनः पारं तद्विष्णोः परमं पदमाप्रोति---इति दशेयित्वा, किं त- दध्वनः पारं विष्णोः परमं पदमियस्यामाकाद्भायाम › तेभ्य एव प्रकृतेभ्यः इन्द्रियादिभ्यः परत्वेन परमात्मानमध्वनः पारं तद्विष्णोः परमं पदं दश्च॑यति--८ इन्द्रियेभ्यः परा ह्यथा अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु पया बुद्धिवुद्धेरात्मा महा- न्परः ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गत्तिःः इति; तत्र य एवे- न्द्रियादयः पूर्वस्यां रथरूपककस्पनायामश्रादि भावेन भरकृताः; त.एवेह परिग्रह्यन्ते, प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियापरिहाराय । तत्र
इन्द्रियमनोबुद्धयस्तावत्यूवंत्र इह च समानशब्दा एव; अथो- सतु ये शब्दादयो विषया इन्द्रियहयगोचरत्वेन निर्दिष्टाः, तेषां चेन्द्रियेभ्यः परत्वम्, इन्द्रियाणां च ग्रहत्वं विषयाणामति- ग्रहत्वम् इति शुतिश्रसिद्धेः; विषयेभ्यश्च मनसः परत्वम्, मनोमूङत्वाद्विषयेन्द्रियव्यवहारस्य; मनसस्तु परा बुद्धिः-- बुद्धि ह्यारुद्य भोग्यजातं भोक्तारमुपस्पति; बुद्धेरात्मा महा- न्परः-- यः, सः {आत्मानं रथिनं विद्धि ' इति रथित्वेनो- पकिप्तः। कुतः १ आत्मशब्दात् › भोक्तुश्च भोगोपकरणात्परत्वो- पपत्तेः; महच्च चास्य स्वामित्वादुपपन्नम्; अथवा-- ' मनो महान्मतित्द्या पू्द्धिः ख्यातिरीश्वरः । प्रज्ञा संविचचितिश्चैव स्मृतिश्च परिपश्यते ' इति स्मृतेः; (यो ब्रह्माणं विद्- धाति पूरं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै ' इति च श्रुतेः । या प्रथमजस्य हिरण्यगभेस्य बुद्धिः; सा सवासां बुद्धीनां परमा प्रतिष्ठा; सेह महानात्मेत्युच्यते; सा च पूवर बुद्धिभ्रहणेनैव गृहीता सती हिरुगिहोपदिदयते, तस्या अप्यस्मदीयाभ्यो घु द्विभ्यः परत्वोपपत्तेः; एत्मिस्तु पक्षे परमात्मविषयेणेव परे- ण पुरुषग्रहणेन रथिन आत्मनो ग्रहणं द्रष्टव्यम्, परमार्थतस्तु परमात्मविज्ञानात्मनोर्भेदाभावात्; तदेवं शरीरमेवेकं परि- शिष्यते; तेष्वितराणीन्द्रियादीनि प्रक्रतान्येव परमपददिदक्च-
यिषया समलुक्रामन्परिशिष्यमाणेनेहान्त्येनाग्यक्तराष्देन परि- शिष्यमाणं प्रकृतं शरीरं दश्चयतीति गम्यते । शरीरेन्द्रियम- नोवुद्धिविषयवेदनासंयुक्तस्य ह्यनिद्यावतो भोक्तुः शरीरादीनां रथादिरूपककल्पनया संसारमोक्षगतिनिरूपणेन प्रयगात्म- ब्रह्मावगतिरिह विवश्िता; तथा च ‹ एष सर्वेषु भूतेषु गू- टोऽत्मा न प्रकाशते | दृदयते त्वग्र्यया बुद्धया सृष्ष्मया सू- क्मदक्षिभिः ` इति वैष्णवस्य परमपदस्य दुरवगमत्वमुक्त्वा तदवगमार्थं योगं दरोयति-- ‹ यन्छेद्राड्नसी प्राज्ञस्तद्य- च्छेज्ज्ञान आत्मनि । ज्ञानमात्मनि महति नियन्छेत्तद्च्छे- च्छान्त आत्मनि ' इति; एतदुक्तं भवति-- वाच मनसि संयच्छेत् वागादिबाद्येन्द्रियव्यापारमूत्सरञ्य मनोमात्रेणाव- तिष्ठेत; मनोऽपि विषयविकस्पाभिमुखं विकस्पदोषद शेनेन ज्ञानशब्दोदितायां बुद्धावध्यवसायखभावायां धारयेत्; ता- मपि बुद्धि महलयार्मनि भोक्तारे अग्रयायां वा बुद्धौ सृष्ष्म- तापादनेन नियच्छेत्; महान्तं त्वात्मानं शान्त आत्मनि प्र करणवति परस्मिन्पुरुषे परस्यां काषाया प्रतिष्ठापयेदिति च । तदेवं पू्ापरारोचनायां नास््यत्र परपरिकल्पितस्य प्रधान- स्यावकाराः ॥
उक्तमेतत्--प्रकरणपरिरोषाभ्यां शरीरमन्यक्तशब्दम्, न प्रधानमिति; इदभिदानीमारङ्कयते--कथमन्यक्तशब्दारहत्वं शरीरस्य, यावता स्थूरत्वात्स्पष्टतरमिदं शरीरं ज्यक्तशब्दा- हम्, अस्पश्टवचनस्त्वव्यक्तशाब्द इति; अत उत्तरमुच्यते-- सूक्ष्म ठत इह क र्मात्सना दारीर विवक््यते › सृष्ष्मस्याव्य- ्रशब्दाहत्वात्; यद्यपि स्थूखमिदं शरीरं न ॒स्वयमव्यक्तश्च- ब्दमर्हति, तथापि तस्य त्वारम्भकं भूतसूष्ष्ममव्यक्तशव्द- मर्हति; प्रकृतिराष्दश्च विकारे दृष्टः--यथा गोभिः श्री- णीत मत्सरम् ' इति; श्रुतिश्च-- ‹ तद्धेदं तद्यैव्याकृतमा- सीत्! इतीदमेव व्याकृतनामरूपविभिन्नं जगसप्रागवम्थायां परियक्तन्याकृतनामरूपं बीजशाक्लयवस्थमव्यक्तशब्दयोम्यं द्- शोयति ॥
अलाह--~ यदि जगदिदमनभिन्यक्तनामरूपं बीजात्मकं प्रागवस्थमनग्यक्तशव्दाहमभ्युपगम्येत, तदात्मना च शरीर- स्याप्यव्यक्तश्चब्दाहेत्वं प्रतिज्ञायेत, स एव तर्हि प्रधानकारण- वाद एवं सलापद्येत; अस्यैव जगतः प्रागवस्थायाः प्रधान- त्वेनाभ्युपगमादिति। अत्रोच्यते--यदि वयं स्वतन्त्रां कांचि- सरागवस्थां जगतः कारणत्वेनाभ्युपगच्छेम, प्रसखयेम
तद् प्रधानकारणवादम्; परमेश्चराधीना तवियमस्मामिः प्रा- गवस्था जगतोऽम्युपगम्यते, न स्वतन्त्रा; सा चावद्या- भ्युपगन्तव्या; अथवती हि सा; न हि तथा विना परमे- श्वरस्य खषटूतवं सिध्यति, सक्तिरहितस्य तस्य प्रवृत््यनुपपत्तेः; मुक्तानां च पुनरुत्पत्तिः; कृतः £ विद्यया तस्या बीज- शक्तदाहान्; अविद्यासिमिका हि सा बीलक्क्तिरव्यक्तराष्दनि- देदया परमेश्राश्रया मायामयी महासुषुिः, यस्यां स्वरूपप्र- तिबोधरहिताः शेरते संसारिणो जीवाः; तदेतदव्यक्तं कचिदाकादरारव्दनिरिष्टम-- ‹ एतस्मिन्न खल्वक्षरे गाग्या- कारा आतश्च प्रोतश्च ' इति श्रतेः; कचिदक्षरशब्दोदितम-- “ अक्षरात्परतः परः ' इति श्रतेः; कचिन्मायेति सूचितम् -- ° मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् इति मन्त्रवणात्; अव्यक्ता हि सा माया, तच्वान्यत्वनिरूपण- स्याजक्यत्वात्; तदिदं महतः परमव्यक्तमित्युक्तम्--अनव्य- ्तप्रभवत्वान्महतः, यदा हैरण्यगर्भ बुद्धिर्महान्; यदा तु जीवा महान; तदाप्यव्यक्ताधीनत्वाज्ीवमावस्य-- महतः परमन्यक्तमि्युक्तम; अविद्या हयन्यक्तम्; अविद्यावत्त्वेनैव जीवस्य सवं; संव्यवहारः संततो वतेते; तच्च अव्यक्तगतं महतः परत्वमभदोपनचारान्तद्धिकारे श्लरीरे परिकल्प्यते; सयपि
शारीरबदिन्द्रियादीनां तष्ठिकारत्वाविरोषे शरीरस्यैवाभेदोप- चारादव्यक्तशब्देन अहणम्, इन्द्रियादीनां खशचन्दैरेव गरही- तत्वात्, परिशशिष्टतवाञ्च शरीरस्य ॥
अन्ये तु वणयन्ति-- द्विविधं हि शरीरं स्थूलं सृष््मं च; स्थूटम्, यदिदमुपरभ्यते; सुक्ष्मम, यदुत्तरत्र वक्ष्यते- ८ तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रञनिरूपणाभ्याम् ' इति; तञ्लोभयमपि शरीरमविरोषात्पूव॑त्र रथसेन संकीति- तम; इह तु सृष्ष्ममनव्यक्तश्ब्देन परिगृंद्यते, सुष््मस्यान्यक्त- राष्दाहंसात्; तदधीनत्वाञ्च बन्धमोक्चन्यवहारस्य जीवा- त्स्य परत्वम्; यथाथोधीनत्वादिन्द्रियव्यापारस्येन्दरियेभ्यः परत्वमथौनामिति । तेस्तवेतद्रक्तन्यम-- अविशेषेण शारीर- द्यस्य पूरवंत्र रथत्वेन संकीर्तितत्वात्, समानयोः प्रकृतत परिशिष्टव्योः, कथं सृक्ष्ममेव शरीरमिह ग्यते, न पुनः स्थूलमपीति । आन्रातस्यार्थं प्रतिपत्तुं प्रभवामः, नान्नातं पयनुयोक्तुम्, आघ्रातं चाव्यक्तपदं सुक्ष्ममेव प्रतिपादयितुं श्छोति, नेतरत्, व्यक्तत्वात्तस्येति चेत्, न; एकवाक्य- ताधीनत्वादथप्रतिपत्तः; न हीमे पूर्वोत्तरे आश्नाते एकवा- क्यतामनापद्य कंचिदर्थं प्रतिपादयतः; प्रकृतहानाप्रकृत- भक्रियाभ्रसङ्गात्; न॒ चाकाहूुमन्तरेणैकवाक्यताप्रतिपत्ति-
सू. ४.] प्रथमोऽध्यायः २३३ रस्ति; तत्राविरिष्टायां शरीरद्वयस्य प्राह्यत्वाकाह्ायां यथा- काष्ुं संबन्धेऽनभ्युपगम्यमाने एकवाक्यतैव बाधिता भवति; कुत आम्रातस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः १ न चैवं मन्तन्यम--दुःशो- धत्वात्सुक््मस्यैव शरीरस्येह ग्रहणम्, स्थूरस्य तु दृष्टी मत्स- तया सुशोधत्वादग्रहणमिति; यतो नैवेह शोधनं. कस्यचि- द्विवक््यते; न द्यत्र सोधनविधायि किंचिदाख्यातमस्ति; अनन्तरनिर्दिष्टत्वात्त किं तद्विष्णोः परमं पद्मितीदामिह विवक््यत; तथाहीदृमस्मात्परमिद् मस्मात्परमिल्युक्त्वा, ° पुरू- षान्न परं किंचित ' इद्याह; सवेथापि त्वाचुमानिकनिराकर- णोपपत्तेः, तथा नामास्तु; न नः किंचिन्छिद्यत ॥
ज्ञेयत्वेन च सांख्यैः प्रधानं स्मर्यते, गुणपुरुषान्तरज्ञाना- व्कैवल्यभिति--वदद्धिः--न हि गुणस्वरूपमज्ञात्वा गुण- भ्यः पुरुषस्यान्तरं शक्यं ज्ञातुमिति; कचिच्च विभूतिविशेष- प्राप्ये प्रधानं ज्ञेयमिति स्मरन्ति; न चेदमिहाव्यक्तं ज्ञेयत्वे नोच्यते; पदमा ह्यन्यक्तराष्दः, नेहाव्यक्तं ज्ञातव्यमुपासि- तव्यं चेति वाक्यमस्ति; न चानुपदिष्टं पदार्थज्ञानं पुरुषा मिति शक्यं प्रतिपत्तुम्; तस्मादपि नान्यक्तशब्देन प्रधान- मभिधीयते; अस्माकं तु रथरूपकक्लप्तशरी रा्यनुसरणेन
विष्णोरेव परमं पदं दरयितुमयम्रुपन्थास इदयनवद्यम् ॥
वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५ ॥
अत्राह सांख्यः--ज्ञेयत्वावचनात, इयसिद्धम; कथम् ‹ श्रूयत दु्तरत्राव्यक्तशब्दोदितस्य प्रधानस्य ज्ञेयत्ववचनम~- अराव्दमस्पर्छमरूपमव्ययं तथारसं निलयमगन्धवच्च यन् । अनाद्यनन्तं महतः परं धरुवं निचाय्य तं म्त्युमुखास्रसुच्यते इति; अत्र हि यादं शष्दादिहीनं प्रधानं महतः परं स्मृतौ निरूपितम्, तादृशमेव निचाय्यत्वेन निर्दि्टम; तस्मास्रधान- मेवेदम; तदेव चान्यक्तराब्दनिदिष्टमिति! अत्र त्रूमः--नेह प्रधानं निचाय्यत्वेन निर्दिष्टम्; प्राज्ञो हीह परमात्मा निचा- य्यत्वेन निर्दट इति गम्यते; कुतः £ प्रकरणात्; प्राज्ञस्य हि प्रकरणं विततं बतेते--' पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा पररा गतिः इल्यादिनिर्देरात्, ° एष सवेषु भूतेषु गुढो- त्मा न प्रकाश्चते ` इति च दुज्ञीनत्ववचमेन तस्यैव ज्ञेयत्वा- काद्भुणात्, यच्छेद्राड््रनसी प्राज्ञः ' इति च तज्ज्ञानायेव वागादिसंयसस्य विहितत्वात्, म्रत्युमुखप्रमोक्षणफलस्वाच्च; न हि प्रधानमात्रं निचाय्य मृत्युमुखास्परसुच्यत इति सां- ख्यैरिष्यते; चेतनात्मविज्ञानाद्धि मच्युयुखासरुच्यत इति ते- षामभ्युप्रगमः; सर्वेषु वेदान्तेषु प्राज्ञस्थैवात्मनोऽराब्दादि-
ध्मत्वमभिटप्यते; तस्मान्न प्रधानस्यात्र ज्ञेयत्वमग्यक्तराब्द्- निर्दिष्व्वं वा|
इतश्च न प्रधानस्याग्यक्तसाष्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं वा; य- स्मात्रयाणामेव पदाथानामभ्चिजीवपरमास्मनामस्मिन्यन्थे क- ठवह्ीपु वरप्रदानमामश्याद्रक्तव्यतयोपन्यामो टर्यते; तद्ि- षय णव च प्रः; नातोऽस्यस्य प्रश्च उपन्यासो वास्ति; तच्र तावत् ‹स त्वमि स्वग्य॑मध्येषि मृत्यो प्रन तं श्रदधानाय मह्यम् इदयभ्रिविषयः प्रः; \येयं प्रेते विचिकित्सा मनु- प्येऽस्तीलेके नायमस्तीति चैके | पतद्वि्यामनुरिष्रस्त्वयाहं वराणामेष वरस्त्रतीयः ` इति जीव विषयः प्रच:; ‹ अन्यत्र ध- मोदन्यत्राधमादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पर्यसि तद्रद ` इति परमात्मविषयः; प्रतिवचनमपि-- ‹ छोकादिमभ्रि तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वाः इय प्रिविषयम्;! हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गृह्यं ब्रह्म सनात- नम् । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम । योनि- मन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनु संयन्ति यथाकम यथाश्रुतम् † इति व्यवहितं जीवविषयम्; ‹न जा- यते त्रियते वा विपश्चित ` इलयादिबहुप्रपश्चं परमात्मविषय-
म । नैवं प्रधानविषयः प्रभरोऽस्ति । अ्रष्टत्वाच्ानुपन्यसनी- यत्वं तस्येति ॥
अत्राह--योऽयमात्मविषयः प्रश्चः--' येयं प्रेते विचि- कित्सा मनुष्येऽस्ति ` इति, किं स॒ एवायम् ‹ अन्यत्र धमौ- द्न्यत्राधमात ' इति पुनरयुक्रष्यते, किं वा ततोऽन्योऽयम- पूवैः प्रच उत्थाप्यत इति । कं चतः १ स एवायं प्रः पुनरनुकृष्यत इति यद्युच्येत, तद् द्रयोरात्मविषययोः प्र ्यो- रेकतापत्तेरभ्रिविषय अत्मविषयश्च द्वावेव प्रधाविलयतो न व- क्त्य त्रयाणां प्र्नोपन्यासाविति; अथान्योऽयमपूवैः प्रच उ- स्थाप्यत इत्युच्येत, ततो यथैव बरग्रदानव्यतिरेकेण प्रञक-
त्पनायामदोषः; एवं प्र्जव्यतिरेकेणापि प्रधानोपन्यासकस्प- नायामदोषः स्यादिति ॥
अत्रोच्यते-- नैवं बयमिह् वरप्रदानव्यतिरेकेण प्ररं कंचित्कस्पयामः, वाक्योपकरमसामश्यात्; वरप्रदानोपक्रमा हि म॒त्युनचिकेतःसंवादरूपा वाक्यप्रवृत्तिः आ समाप्तेः कठव- हीनां रक््यते; मृत्युः किर नचिकेतसे पित्रा प्रहिताय तरीन्वरान्प्रददौ; नचिकेताः किर तेषां प्रथमेन बरेण पितुः (१. ५ कर द्विती भ (^ [क नाः १००५ सोमनस्यं बन्ने, द्वितीयेनाभ्निनिद्याम्, ततीयेनात्मविधाम---: येयं प्रेते ' इति ‹ वराणामेष वरस्तृतीयः इति लिङ्गात् ।
तत्र यदि “ अन्यत्र धमात् ' इलयन्योऽयमपू्वैः प्र॒ उत्था- प्येत, ततो वरप्रदानन्यतिरेकेणापि प्रभ्रकस्पनाद्वाक्यं बा- ध्येत । नलु प्रष्टन्यभेदादपूर्वोऽयं प्रभो भवितुमर्हति; अपूर्वो हि प्रश्रो जीवचिषयः, येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्ति नास्तीति बिचिकित्साभिघानात्; जीवश्च धमौदिगोचर- त्वात् न ‹ अन्यत्र धमोत् ' इति प्र्रमहेति; प्राज्ञस्तं धमौ- दतीतत्वातत ` अन्यत्र धमात् ` इति प्रमति; प्रभ्च्छाया च न समाना लक्ष्यते, पूवेस्यास्तित्वनाग्तित्वविषयत्वात्, उत्तरस्य धमोद्यतीतवस्तुविषयत्वाच्; तस्मास्लयभिज्ञानाभा- वातपरन्नभेद्ः; न पूवैस्येवोत्तर्रानुकषेणमिति चेत्, न; जीवप्राज्ञयोरेकत्वाभ्युपगमात्; भवेखष्टव्यभेदासप्रञ्मभेदो य- यन्यो जीवः प्राज्ञास्स्यात्; न स्वन्यत्वमस्ति, ‹ तत्वमसि इत्यादि श्रत्यन्तरेभ्यः ¦ इह च ‹ अन्यत्र घमौन् › इयस्य प्रभ्रस्य प्रतिवचनम् ‹ न जायते भ्रियते वा विपश्चित् ` इति जन्म- मरणभ्रतिषेधेन प्रतिपाद्यमानं शारीरपरमेश्वरयोरभेदं दद- यति; सति दहि प्रसङ्क प्रतिषेधो भागी भवति; प्रसङ्ग जन्म- मरणयोः शरीरसंस्पशोच्छारीरस्य भवति, न परमेश्वरस्य; तथा-- `स्वप्रान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।
महान्तं विभुमात्मानं मस्वा धीरो न शोचति इति स्वप्न
जागरितदश्षो जीवस्यैव महत्वविमुत्वविशेषणस्य मननेन रोकविन्छेदं दर्शयन्न प्राज्ञादन्यो जीव इति दशयति; प्राज्ञ- विज्ञानाद्धि योकविच्छेद इति वेदान्तसिद्धान्तः; तथाभ्रे--: यदेवेह तथुमुत्र यदमुत्र तदन्विह । म्रलयोः स मुत्युमाप्रोति य॒ इह नानेव परयति इति जीवप्राज्ञभेदटष्िमपवदति; तथा जीवविषयस्यारस्तित्वना स्तित्वप्र भस्यानन्तरम ° अन्यं वरं नचिकेतो व्रणीष्व ' इलयारमभ्य सर्युना तैस्तैः कामैः प्रखोभ्यमा- नोऽपि नचिकेता यदा न चचाल, तदैनं मृल्युरभ्युदयनिः- प्रेयसविभागप्रद्नेन विदयािद्याविभागप्रदशंनेन च ° विद्या भीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न सखा कामा वहबोऽलोद्ुपन्त ' इति प्रास्य प्रञ्चमपि तदीयं प्रशं सन्यदुबाच~“तं दुदर गूढमनु- प्रविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठ पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ' इति, तेनापि जीवप्राज्ञयोरमेद एवेह विबश्ित इति गम्यते; यस्मञभनिमित्तां च प्रशंसां महतीं मलयो: प्रयपद्यत नचिकेताः, यदि तं विहाय प्रशंसा नन्तरमन्यमेव प्रञ्रमुपक्षिपेत्, अस्थान एव सा सवां प्रशंसा प्रसारिता स्यात्; तस्मात् “येयं प्रेते" इलयस्यैव प्र्स्येतद- लुकषेणम् ‹ अन्यत्र धमोत् ' इति । यत्तु प्रभच्छायवैरक्ष- ण्यमुक्तम्,. तददूषणम्., तदीयस्येव बिरोषस्य पुनः प्रच्छय-
मानत्वात्; पूव दहि देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मनोऽस्तित्वं प्र्टम, उत्तरत्र तु तस्थैवासंसारित्वं प्रच्छ्यत इति; याव- द्वयविया न निवतेते, तावद्धमोदिगोचरत्वं जीवस्य जीवत्वं च न निबतत, तन्निवृत्तौ तु प्राज्ञ एव ‹ तत्त्वमसि इति श्रा प्रत्याय्यते; न चाविच्यावत्तमे तदपगमे च वस्तुनः कथ्िद्धिशेषाऽस्ति; यथा कथित्संतमसे पतितां कांचिद्रञ्जु- महिं मन्यमानो भीतो वेपमानः परायते, तं चापरो ब्रूयात् मा भषीः नायमहिः रज्जुरेवेति, स॒ च तदुंपश्चुलाहिकृतं भयमृत्सजेद्धेपथुं परखायनं च, न त्वहिबुद्धिकारे तदपगमकाटे च वस्तुनः कश्चिद्विशेषः स्यान्--तथेवेतदपि द्रष्टव्यम्; ततश्च “न जायते म्रियते वा" इयेवमाद्यपि भवलयस्तित्वनास्तित्वप्रञ्चस्य प्रतिवचनम् । सूत्रं तविद्याकस्पितजीवप्राज्ञमद पक्षया याज- यितन्यम- एकत्वेऽपि द्यात्मविषयस्य प्र ञ्चस्य प्रायणावस्थायां देहव्यतिरिक्तास्तित्वमा्रविचिकितव्सनात्ककैतवादिसंसारस्वभा- वानपोहनाज्र पूवस्य पयौयस्य जीवविषयत्वसुसप्क््यते, उत्त- रस्य तु धमोद्यययसंकीतनासराज्ञविषयत्वमिति । ततश्च युक्ता अग्रिजीवपरमात्मकस्पना; प्रधानकस्पनायां तुन वरप्रदानं न प्ररो न प्रतिवचनमिति वैषम्यम् ॥
यथा महच्छब्दः सांख्यैः सत्तामात्रेऽपि प्रथमजे प्रयुक्तः, न तमेव वैदिकेऽपि प्रयोगेऽभिधत्ते, ` बुद्धेरास्मा महा- नपर: ' ‹ महान्तं विभुमात्मानम् ` ‹ वेदाहमेतं पुरुषं महा- न्तम् ' इत्येवमादावात्मक्षव्दप्रयोगादिभ्यो हेतुभ्यः; तथा- व्यक्तशब्दोऽपि न वैदिके प्रयोगे प्रधानमभिधातुमहंति । अतश्च नास्याप्रुमानिकस्य शब्दवत्त्वम् ॥
पुनरपि प्रधानवादी अशब्दत्वं प्रधानस्यासिद्धमिलयाह्; क- स्मान्? मन्त्रवणात्-- ‹ अजामेकां लोदहितद्युृकृष्णां बह्वीः २. चमसाथि प्रजाः प्जमानां सरूपा; । अजो द्येको करणम् । जुषमाणोऽनुशेते जहायेनां सुक्तभोगाम- जोऽन्यः` इति; अचर हि मन्वे लोहितष्ु्धकृष्णश्ब्देः रजः- सत्वतमास्यभिधीयन्ते; रोहितं रजः, रजनात्मकत्वात्, शुदं सत्त्वम, प्रकाशात्मकत्वात्; कृष्णं तमः › आवरणात्म- कत्वात्; तेषां साम्यावस्था अवयवधर्मेव्येपदिशर्यते--रोहि- तश्ुद्धकृष्णेति; न जायत इति च अजा स्यात्, ‹ मृटप्रकृति- रविकृतिः ` इत्यभ्युपगमात्; नन्वजाशब्दरक्ठाग्यां रूढः; बाढम्; सा तु रूटिरिह नाश्रयितुं शक्या, विद्याप्रकरणात्; सा च बहीः प्रजाखेगुण्यान्विता जनयति; तां प्रहृतिमज
एकः पुरुषो जुषमाणः प्रीयमाणः सेवमानो वा अनुरोते- तामेवाविद्यया आत्मत्वेनोपगम्य सुखी दुःखी मूढोऽहमिय- विवेकितया संसरति; अन्यः पुनरजः पुरुष उत्पन्नविवेक- ज्ञानो विरक्तो जहालयेनां प्रकृतिं भुक्तभोगां कृतभोगापवगौ परियजति-- सुच्यत इयथः; तस्माच्छतिमूटेव प्रधाना- दिकल्पना कापिलानामियेवं प्रप्ते-- `
त्रूभः---नानेन मन्त्रेण श्रुतिमत्त्वं सांख्यवादस्य शक्य- माश्रवितुम्; न ह्ययं मन्त्रः स्वातन्तव्येण कंचिदपि वादं सम- थयितुसुत्सहते, सवैत्रापि यया कयाचित्कल्पनया अजात्वादि- संपादनोापपत्तेः, सांस्यवाद एवेहाभिप्रेत इति विशेषावधारण- कारणाभावात् । चमसवत्--यथा हि 'अवौग्विरुश्चमस ॐ- ध्ववुप्रः › इत्यस्मिन्मन्त्रे खातन्त्येणायं नामासौ चमसोऽभि- परेत इति न शक्यते नियन्तुम्, सवेत्रापि यथाकथंचिद्- वांग्बिरत्वादिकर्पनोपपत्तेः, एवमिहाप्य विशेषः 'अजामेकाम् ' इद्यस्य मन्त्रस्य; नास्मिन्मन्तरे प्रधानमेवाजाभिप्रेतेति शक्य- ते नियन्तुम् ॥
तत्र तु ‹ इदं तच्छिर एष हवोग्निख्शमस उ्वैवुध्रः ' इति वाक्यरेषाचमसविरोषप्रतिपत्तिभेवति; इह पुनः केय- मजा प्रतिपत्तव्येलनत्र व्रूमः--
परमश्रादुत्पन्ना ज्योतिःग्रसुखा तेजावन्नलक्षणा चतुर्धि- धस्य भूतप्रामख प्रकृतिभूतेयमजा प्रतिपत्तव्या । तु-कशब्दो- ऽवधारणार्थ--मूतत्रयलक्षणेषेयमजा विज्ञेया, न गुणत्रयल- क्षणा । कस्मात् १ तथा ह्येके शाखिनस्तेजोबन्नानां परमेग्ररा- दुत्पत्तिमाञ्नाय तेषामेव रोहितादिरूपतामामनन्ति--; यदग्र रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छ्ुष्ं तदपां यच्छृष्णे तदन्नस्य ' इति; तान्येवेह तेजोबन्नानि प्रयभिज्ञायन्त, रोहितादिश- व्दसामान्यात् › रोहितादीनां च शब्दानां रूपविशेषेषु मुख्य- त्वाद्धाक्तत्वाच्च गुणविषयत्वस्य; असं दिग्धेन च संदरिग्धस्य निगमनं न्याय्यं मन्यन्ते । तथेहापि ‹ ब्रह्मवादिनो वदन्ति | किंकारणं ब्रह्म ' इत्युपक्रम्य ८ ते ध्यानयोगानुगत। अपश्य न्देवात्मशक्ति स्वगुणेनिगूढाम › इति परमेश्वर्याः शक्तेः स- मस्तजगद्विधायिन्या वाक्योपक्रमेऽवगमात, बाक्यशेषेऽपि मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम इति पयो योनिं योनिमधितिष्ठलयेकः ` इति च तस्या एवावगमान्न स्वत- चरा काचितप्रकृतिः प्रधानं नामाजामन्त्रेणाग्नायत इति शक्यते चक्तुम् । प्रकरणात्तु सेव दैवी हाक्तिरव्याकरृतनामरूपा ना-
मरूपयोः; प्रागवस्था अनेनापि मन्तञेणान्नायत इत्युच्यते; (क {~ _ भ { न ह तस्याश्च स्वविकारविषयेण त्रैरूप्येण त्रेरूप्यसुक्तम् ॥
Use the ← → keys to move between chapters.