अथ द्वितीयोऽध्यायः॥

बालस्य वा विषयभोगरतस्य वापि मूर्खस्य सेवकजनस्य गृहस्थितस्य। एतद्गुरोः किमपि नैव न चिन्तनीयं रत्नं कथं त्यजति कोऽप्यशुचौ प्रविष्टम्॥१॥ नैवात्र काव्यगुण एव तु चिन्तनीयो ग्राह्यः परं गुणवता खलु सार एव। सिन्दूरचित्ररहिता भुवि रूपशून्या पारं न किं नयति नौरिह गन्तुकामान्॥२॥ प्रयत्नेन विना येन निश्चलेन चलाचलम्। ग्रस्तं स्वभावतः शान्तं चैतन्यं गगनोपमम्॥३॥ अयत्नाछालयेद्यस्तु एकमेव चराचरम्। सर्वगं तत्कथं भिन्नमद्वैतं वर्तते मम॥४॥ अहमेव परं यस्मात्सारात्सारतरं शिवम्। गमागमविनिर्मुक्तं निर्विकल्पं निराकुलम्॥५॥ सर्वावयवनिर्मुक्तं तथाहं त्रिदशार्चितम्। संपूर्णत्वान्न गृह्णामि विभागं त्रिदशादिकम्॥६॥ प्रमादेन न सन्देहः किं करिष्यामि वृत्तिमान्। उत्पद्यन्ते विलीयन्ते बुद्बुदाश्च यथा जले॥७॥ महदादीनि भूतानि समाप्यैवं सदैव हि। मृदुद्रव्येषु तीक्ष्णेषु गुडेषु कटुकेषु च॥८॥ कटुत्वं चैव शैत्यत्वं मृदुत्वं च यथा जले। प्रकृतिः पुरुषस्तद्वदभिन्नं प्रतिभाति मे॥९॥ सर्वाख्यारहितं यद्यत्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम्। मनोबुद्धीन्द्रियातीतमकलङ्कं जगत्पतिम्॥१०॥ ईदृशं सहजं यत्र अहं तत्र कथं भवेत्। त्वमेव हि कथं तत्र कथं तत्र चराचरम्॥११॥ गगनोपमं तु यत्प्रोक्तं तदेव गगनोपमम्। चैतन्यं दोषहीनं च सर्वज्ञं पूर्णमेव च॥१२॥ पृथिव्यां चरितं नैव मारुतेन च वाहितम्। वरिणा पिहितं नैव तेजोमध्ये व्यवस्थितम्॥१३॥ आकाशं तेन संव्याप्तं न तद्व्याप्तं च केनचित्। स बाह्याभ्यन्तरं तिष्ठत्यवच्छिन्नं निरन्तरम्॥१४॥ सूक्ष्मत्वात्तददृश्यत्वान्निर्गुणत्वाच्च योगिभिः। आलम्बनादि यत्प्रोक्तं क्रमादालम्बनं भवेत्॥१५॥ सतताऽभ्यासयुक्तस्तु निरालम्बो यदा भवेत्। तल्लयाल्लीयते नान्तर्गुणदोषविवर्जितः॥१६॥ विषविश्वस्य रौद्रस्य मोहमूर्च्छाप्रदस्य च। एकमेव विनाशाय ह्यमोघं सहजामृतम्॥१७॥ भावगम्यं निराकारं साकारं दृष्टिगोचरम्। भावाभावविनिर्मुक्तमन्तरालं तदुच्यते॥१८॥ बाह्यभावं भवेद्विश्वमन्तः प्रकृतिरुच्यते। अन्तरादन्तरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत्॥१९॥ भ्रान्तिज्ञानं स्थितं बाह्यं सम्यग्ज्ञानं च मध्यगम्। मध्यान्मध्यतरं ज्ञेयं नारिकेलफलाम्बुवत्॥२०॥ पौर्णमास्यां यथा चन्द्र एक एवातिनिर्मलः। तेन तत्सदृशं पश्येद्द्विधादृष्टिर्विपर्ययः॥२१॥ अनेनैव प्रकारेण बुद्धिभेदो न सर्वगः। दाता च धीरतामेति गीयते नामकोटिभिः॥२२॥ गुरुप्रज्ञाप्रसादेन मूर्खो वा यदि पण्डितः। यस्तु संबुध्यते तत्त्वं विरक्तो भवसागरात्॥२३॥ रागद्वेषविनिर्मुक्तः सर्वभूतहिते रतः। दृढबोधश्च धीरश्च स गच्छेत्परमं पदम्॥२४॥ घटे भिन्ने घटाकाश आकाशे लीयते यथा। देहाभावे तथा योगी स्वरूपे परमात्मनि॥२५॥ उक्तेयं कर्मयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः। न चोक्ता योगयुक्तानां मतिर्यान्तेऽपि सा गतिः॥२६॥ या गतिः कर्मयुक्तानां सा च वागिन्द्रियाद्वदेत्। योगिनां या गतिः क्वापि ह्यकथ्या भवतोर्जिता॥२७॥ एवं ज्ञात्वा त्वमुं मार्गं योगिनां नैव कल्पितम्। विकल्पवर्जनं तेषां स्वयं सिद्धिः प्रवर्तते॥२८॥ तीर्थे वान्त्यजगेहे वा यत्र कुत्र मृतोऽपि वा। न योगी पश्यते गर्भं परे ब्रह्मणि लीयते॥२९॥ सहजमजमचिन्त्यं यस्तु पश्येत्स्वरूपं घटति यदि यथेष्टं लिप्यते नैव दोषैः। सकृदपि तदभावात्कर्म किंचिन्नकुर्यात् तदपि न च विबद्धः संयमी वा तपस्वी॥३०॥ निरामयं निष्प्रतिमं निराकृतिं निराश्रयं निर्वपुषं निराशिषम्। निर्द्वन्द्वनिर्मोहमलुप्तशक्तिकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्॥३१॥ वेदो न दीक्षा न च मुण्डनक्रिया गुरुर्न शिष्यो न च यन्त्रसम्पदः। मुद्रादिकं चापि न यत्र भासते तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्॥३२॥ न शाम्भवं शाक्तिकमानवं न वा पिण्डं च रूपं च पदादिकं न वा। आरम्भनिष्पत्तिघटादिकं च नो तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्॥३३॥ यस्य स्वरूपात्सचराचरं जग- दुत्पद्यते तिष्ठति लीयतेऽपि वा। पयोविकारादिव फेनबुद्बुदा- स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्॥३४॥ नासानिरोधो न च दृष्टिरासनं बोधोऽप्यबोधोऽपि न यत्र भासते। नाडीप्रचारोऽपि न यत्र किञ्चि- त्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्॥३५॥ नानात्वमेकत्वमुभत्वमन्यता अणुत्वदीर्घत्वमहत्त्वशून्यता। मानत्वमेयत्वसमत्ववर्जितं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्॥३६॥ सुसंयमी वा यदि वा न संयमी सुसंग्रही वा यदि वा न संग्रही। निष्कर्मको वा यदि वा सकर्मक- स्तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्॥३७॥ मनो न बुद्धिर्न शरीरमिन्द्रियं तन्मात्रभूतानि न भूतपञ्चकम्। अहंकृतिश्चापि वियत्स्वरूपकं तमीशमात्मानमुपैति शाश्वतम्॥३८॥ विधौ निरोधे परमात्मतां गते न योगिनश्चेतसि भेदवर्जिते। शौचं न वाशौचमलिङ्गभावना सर्वं विधेयं यदि वा निषिध्यते॥३९॥ मनो वचो यत्र न शक्तमीरितुं नूनं कथं तत्र गुरूपदेशता। इमां कथामुक्तवतो गुरोस्त- द्युक्तस्य तत्त्वं हि समं प्रकाशते॥४०॥ इति द्वितीयोऽध्यायः॥२॥