Chapter 14 of 36
· 14
सञ्नायेत ` इति असतः सल्नन्मासंभवश्रुनेः । यदि विदहिता- करणात् असंभाव्यमपि प्रयवायं न्रूयात् वेदः, तदा अनथ- करः वेदः अप्रमाणमित्युक्तं स्यात्, विहितस्य करणाकर- णयोः दुःखमाच्रफलत्वात् । तथा च कारकं शाखं न ज्ञाप- कम् इयनुपपन्ना्थ कल्पितं स्यात् । न चैतदिष्टम् । तस्मात् न संन्यासिनां कर्माणि । अतो ज्ञानकर्मणोः सयुश्चयानुप- पत्तिः; “ ज्यायसी चेत् कमेणस्ते मता बुद्धि ` इति अजु नस्य प्रश्राजुपपत्तेश्च ॥
यदि हि भगवता द्वितीयेऽध्याये ज्ञानं कमे च समुश्िलय त्वया अनुष्ठेयम् इत्युक्तं स्यात्, ततः अ्युनस्य प्रन: अयु- पपन्नः ‹ ज्यायसी वचेत्कमेणस्ते मता बुद्धिः ' इति । अजु नाय चेत् बुद्धिकमेणी त्वया अनुष्ठेये इत्युक्ते, या कमेणो ज्यायसी बुद्धिः सापि उक्तैव इति ‹ तत् किं कमेणि घोरे मां नियोजयसि केश्वः इति उपारम्भः प्रश्नो वा न कथचन उपपद्यते । न च अञ्जैनस्यैव अ्यायसी बुद्धिः न अनुष्ठेया इति भगवता उक्त पूरवैम् इति कल्पयितुं युक्तम् › येन ‹ ज्या- यसी चेत्” इति विवेकतः प्रभः स्यात् ॥
यदि पुनः एकस्य पुरुषस्य ज्ञानकमेणोर्विरोधात् युगपद- नु्ठानं न संभवतीति भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्वं भगवता पूवमुक्तं
स्यात्, ततोऽयं प्रच उपपन्न ‹ उ्यायसी चेत् ` इ्यादिः । अविवेकत. प्रभकस्पनायामपि भिन्नपुरुषानुष्ठेयत्वेन ज्ञान- कमेनिष्ठयोः भगवतः प्रतिवचन नोपपद्यते । न च अज्ञान- निमित्तं भगवस्पतिवचनं कल्पनीयम् । अस्माच्च भिन्नपुरुषा- नुष्ठेयतेन ज्ञानकमेनिष्ठयाः भगवतः प्रतिवचनद्ौनात् ज्ञानकमेणोः समुञ्चयानुपपत्तिः । तस्मात् केवखादेव ज्ञानान् मोक्ष इत्येषोऽर्थो निश्चितो गीतासु सर्वोपनिषत्सु च ॥
ज्ञानकर्मणोः “ एक वद् निश्चि इति च एकविषयैव प्राथेना अनुपपन्ना, उभयो ससुञ्चयसभवे । " कुरु कर्मैव तस्मात्त्वम् ' इति च ज्ञाननिष्ठासंमवम् अजनस्य अवधारणेन दशे यिष्यति ॥
अञ्जन उवाच-- ज्यायसी चेत्कमेणस्ते मता वुदिजेनार्दन । तत्कि कमणि घोरे मां नियोजयसि केराव ॥१॥
ज्यायसी श्रेयसी चेतत् यदि कमेण. सकाशात् ते तव मता अभिप्रेता बुद्धिः ज्ञानं हे जनादन । यदि बुद्धिकर्मणी समुच्चिते इष्टे तदा एकं श्रेयःसाधनमिति कर्मणो ज्या यसी बुद्धिः इति कमणः अतिरिक्तकरणं वबुद्धेरयुपपन्ञम्
अञ्जनेन छृतं स्यात्, न हि तदेव तस्मात् फरतोऽतिरिक्तं स्यात् । तथा च; कर्मणः श्रेयस्करी भगवतोक्ता बुद्धिः, अश्रेयस्करं च कमं कुर्विति मां प्रतिपादयति, तत् किल कारणमिति भगवत उपालम्भमिव कुर्वन् तत् कि कस्मात् कमणि घोरे क्रूरे हिसाखक्षणे मां नियोजयसि केशव इति च यदाह, तञ्च नोपपद्यते ¡ अथ स्मर्ते्ैव कर्मणा समुच्चयः सर्वेषां भगवता उक्त. अञ्जनेन च अवधारितग्धेत्, ' तक्कि कमेणि घोरे मां नियोजयसि › इत्यादि कथ युक्तं वचनम् ॥ किच- त्यामिभ्रेणेव वाक्येन वुद्धि मोहयसीव मे, तदेकं वद् निश्िल्य येन श्रेयोऽहमाप्ठुयाम् ॥२॥ व्यामिश्रेणेव, यद्यपि विविक्ताभिधायी भगवान्, तथापि मम मन्दबुद्धेः व्यामिश्रमिव भगवद्वाक्यं प्रतिभाति । तेन मम वुद्धि मोहयसि इव, मम बुद्धिन्यामोहापनयाय हि प्रवृत्तः त्वं तु कथं मोहयसि अतः बरवीमि बुद्धि मोहयसि इव मे मम इति। त्व तु भिन्नकवेकयोः ज्ञानकर्मणोः एकपुरुषानुष्ठानासंभवं यदि मन्यसे, तत्रैवं सति तत् तयोः एकं बुद्धि कमे वा इदमेव अद्जुनसखय योग्यं बुद्धिशक्यव- स्थालुरूपभिति निश्चि वदं ब्रूहि, येन ज्ञानेन कमेणा वा 8 8 6
अन्यतरेण श्रेयः अहम् आघ्रुयां प्राष्नुयाम्, इति यदुक्तं तदपि नोपपद्यते ॥
यदि हि कमेनिष्ठायां गुणभूतमपि ज्ञानं भगवता उक्त स्यात्, तत् कथं तयोः ‹ एकं बद् ` इति एकविषयैव अञ्ज नस्य शुश्रूषा स्यात् । न हि भगवता पूवेुक्तम् ^ अन्यतरदेव ज्ञानकमैणोः वक्ष्यामि; नैव द्वयम् ` इति, येन उभयप्राप्यसं- भवम् आत्मनो मन्यमानः एकमेव प्राथयेत् ॥
प्रभ्ातुरूपमे प्रतिवचनं श्रीभगवाुवाच-- श्रीभगवायुवाच-
रखोकेऽस्िन्दिविधा निष्टा पुरा पोक्ता मयानघ | ज्ञानयोगेन सांख्यानां कमेयोगेन योगिनाम् ॥
छोके अस्मिन् शाल्ञार्थानुष्ठानाधिकृतानां त्रैवर्णिकानां द्विवि न = (५ के, र्य [४ धा द्विप्रकारा निष्ठा स्थितिः अनुष्ठेयतात्पर्य पुरा पूवं सगीदौ प्रजाः खषा तासाम् अभ्युदयनिःश्रेयसप्राप्तिसाधनं 1, धसं विष्कुवैत णे स्वेज्ञे £ क क, वेदाथेसंप्रदायमाविष्छुवैता प्रोक्ता मया न इ्धरेण दहे अनघ अपाप । तत्र का सा दिविधा निष्ठा इलयाह-- तत्र ज्ञानयोगेन ज्ञानमेव योगः तेन सांख्यानाम् अत्मानात्मविष- यविवेकविज्ञानवतां बह्यचयीश्रमादेव कृतसंन्यासानां बेदान्त-
विज्ञनसुनिध्िताथानां परमहंसपरित्राजकानां ब्रह्मण्येव अव-
स्थितानां निष्ठा प्रोक्ता । कममयोगेन कर्व योगः कर्मयोगः तेन कमेयोगेन योगिनां कर्मिणां निष्ठा प्रोक्ता इयर्थः । यदि च एकेन पुरुषेण एकस्मै पुरुषाथौय ज्ञान कम च समुच्चि अनुष्ठेयं भगवता इष्टम् उक्त वक्ष्यमाणं वा गीतासु वेदेषु चोक्तम्, कथमिह अजँनाय उपसन्नाय प्रियाय विशिष्टभिन्न- युरुषकटेके एव ज्ञानकमनिग्रे व्रूयात्? यदि पुनः (अजनः ज्ञानं कमे च द्वयं श्रुत्वा स्वयमेवाुष्ठास्यति अन्येषां तु भि- त्रपुरुषानुष्ठेयतां वक्ष्यामि इति ` मतं भगवतः कस्प्येत, तदा रागद्वेषवान् अप्रमाणभूतो भगवान् कल्पितः स्यात् । तच्चायुक्तम् । तस्मात् कयापि युक्तया न समुच्चयो ज्ञान- कमेणोः ॥
यन् अजजैनेन उक्तं कमणो ञ्यायस्तवं बुद्धेः, तच्च स्थितम्, अनिराकरणात् । तस्याश्च ज्ञाननिष्ठायाः संन्यासिनामेवानुषठे- यत्वम्, भिन्नपुरुषानुष्टेयत्ववचनात् । भगवतः एवमेव अनु- मतमिति गम्यते ॥
८ मां च बन्धकारणे कर्मण्येव नियोजयसि ` इति विषण्ण- मनसमज्जैनम् ‹ कम नारम ' इयेवं मन्वानमाङक्य आह् भग- वान्-- न कमंणामनारम्मात् इति । अथमा-- ज्ञानकमं-
निष्ठयोः परस्परविरोधात् एकेन पुरुषेण युगपत् अनुष्ठातुम- राक्यत्वे सति इतरेतरानपेक्षयोरेव पुरुषाथहेतुत्वे प्राप्रे क्- निष्ठाया ज्ञाननिष्ठा्रा्निहेतुत्वेन पुरुषाथेहेतुत्वम्, न स्वात- न्त्येण, ज्ञाननिष्ठ तु कमनिष्ठोपायर्ब्धास्मिका सती स्वात- न्त्येण पुरुषार्थहेतुः अन्यानपेक्षा, इ्यतमर्थ प्रद्ैयिष्यन् आह भगवान्-
न कमेणामनारम्भान्नैषकम्य पुरुषोऽदनुते । न च सैन्यसनादेव सिदडि समधिगच्छति ॥
न कर्मणां क्रियाणां यज्ञादीनाम् इह जन्मनि जन्मान्तरे वा अनुष्ठितानाम् उपात्तदुरितक्षयहे तुत्वेन सन्त्वद्युद्धिकार- णानां तत्कारणत्वेन च ज्ञानोत्पत्तिद्रारेण ज्ञाननिष्ठाहेतूनाम्; ‹ज्ञानमुस्पद्यते पुसां क्षयात्पापस्य कमणः । यथादृदौतल- प्रख्ये पर्यलयात्मानमात्मनि ` इदयादिस्मरणात्, अनारम्भात् अननुष्ठानात् नैष्कम्यं निष्कमैभावं कर्मशुन्यतां ज्ञानयोगेन निष्ठां निष्कियात्मस्वरूपेणेव अवस्थानमिति यावत् । पुरुष न अदुते न प्राप्रोतीयर्थ. ॥
क्मैणामनारम्भान्नेष्करम्यं नादनुते इति वचनात् तद्धिप्य- यात् तेषामारम्भात् नैष्कम्यमदनुते इति गम्यते । कस्मात् पुनः कारणात् कभेणामनारम्भात्नैष्कर्म्य नारदनुते इति?
उच्यते, कर्मारम्भस्येव नैसकरम्योपायत्वात् । न ह्युपायमन्तरेण उपेयप्रापिरस्ति । कर्मयोगो पायत्वं च नेष्कम्यछक्षणस्य ज्ञानयोगस्य, श्रुतो इह च, प्रतिपादनात् । श्रुतो तावन् प्रकृतस्य आत्मखोकस्य वेद्यस्य वेदनोपायत्वेन ‹ तमेतं बेदा- सुवचनेन ब्राह्यणा विविदिषन्ति यज्ञेन ` इयादिना कमेयो- गस्य ज्ञानयोगोपायत्वं प्रतिपादितम् । इद्ापि च- ‹ संन्यासस्तु महाबाहो दु खमाप्रुमयोगत. ' ‹ योगिनः कमं कुर्वन्ति सङ्गं यक्त्वात्म्युद्धये ' ‹ यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ` इलयादि प्रतिपादयिष्यति ॥
नलु च “अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्तवा नैष्कम्यैमाचरेन् ' इव्या- दौ क्व्यकरभसंन्यासादपि नैष्कम्यंप्राप्नि दशयति । छोके च कर्मणामनारम्भाग्रैष्कम्यैमिति प्रसिद्धवरम् । अतश्च नेष्कम्यो- धिनः किं कर्मीरम्भेण 2 इति प्राप्रम् । अत आह-न च संन्यसनादेवेति । नापि संन्यसनादेव केवरात् कमेपरिदयाग- मा्नादेव ज्ञानरहितात् सिद्धि नैष्कस्यैटक्षणां ज्ञानयोगेन निष्ठां समधिगच्छति न प्राप्रोति ॥
कस्मात् पुनः कारणात् क्मसंन्यासमालादेव केवत ज्ञानरदितात् सिद्धि नैष्कर््यलक्षणां पुरुषो नाधिगच्छति इति हेत्वाकाह्रायामाह--
न हि कथितक्षणमपि जातु ति्ठल्यकमेक्रत् । कायते दवराः कमे सवैः प्रकरतिजैयेणः ॥ ५ ॥
न हि यस्मात् क्षणमपि कारं जातु कदाचिन् कथित् तिष्ठति अकर्मकृत् सन् । कस्मात्? कायते प्रवय यस्मात् अवश्च एव अस्वतन्न एव कमं सवैः प्राणी प्रकर प्रकृतितो जातिः सनवरजस्तमोभिः गुणैः । अज्ञ॒ इति बाक्यजेषः, यतो वक्ष्यति ' गुणैर्यो न विचाल्यते: इति । सांख्यानां प्रथक्षरणात् अज्ञानमेव हि कमयोगः, न ज्ञानि- नाम् । ज्ञानिनां तु गुणैरचाल्यमानानां खतश्च ङनाभावात् कमेयोगो नोपपद्यते । तथा च व्याख्यातम् ‹ वेदाविना- शिनम् ` इलयत्र ॥
न्वनात्मज्ञ. चोदित कमे नारभते इति तदसदेवेदयाह- कर्मद्दियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् इन्द्रियाथीन्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ कर्मेन्द्रियाणि हस्तादीनि संयम्य संहृटय यः: आस्ते तिष्ठति मनसा स्मरन् चिन्तयन् इन्द्रियाथान् विषयान् विमूढासा विमूढान्त.करणः मिथ्याचारा गृषाचार पापाचारः स उच्यते ॥
यर्त्विन्दियाणि मनसा नियम्यारभतेऽजैन । कमेन्दिथेः कममयोगमसक्तः स विदिष्यते ॥ ६॥
यस्तु पुन. कमैण्यधिकृतः अज्ञः बुद्धीन्द्रियाणि मनसा नियम्य आरभते अञ्जन कर्मेन्द्रिय. वाक्पाण्यादिभिः | किमारभते इत्याह-- कमेयोगम् असक्तः सन् एराभिसंधि- वर्जितः सः विशिष्यते इतरस्मात् भिथ्याचारात् ॥
यतः एवम् अतः-- नियतं कुरु कम त्वं कम ज्यायो दयकमेणः। ल सैरयाच्ापि चते न प्रसिष्येदकमेणः ।॥ ८ ॥
Use the ← → keys to move between chapters.