Chapter 7 of 36
· 7
श्रेयो भोक्त भैक्षमपीद लोके । हत्वाथेकामांस्तु ग॒रूनिरैव
न चेतद्धिद्यः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः। यानेव हत्वा न जिजीविषाम- सेऽवस्थिताः भरखुखे धातैराष्टाः ॥ ६ ॥
कापेण्यदोषोपदतस्व भावः पृच्छामि त्वां धमैसंमूटचेताः | यच्छूयः स्थाश्निरिचतं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् | ७॥ न हि परपरयामि ममापनुद्या व्च्छोकसुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपलखरदधं राज्य सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ८ ॥
सजय उवाच- पवसुक्त्वा हषीकेरां गुडकेराः परंतपः । न योत्स्य इति गोविन्दसुक्त्वा तूष्णी बभूव ह ॥
तसुवाच हषीकेराः पहसल्िव भारत! सेनयोरुभयोमेध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ १० ॥
अत्र ‹ दृष्टा तु पाण्डवानीकम् ` इद्यारभ्य यावतत् “न योत्सख इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णी बभूव ह इलयेतदन्तः प्राणिनां शोकमोहादिसंसारबीजभूतदोषोद्धवकारणप्रदक्शनाथंत्वेन व्या- ख्येयो भ्रन्थः । तथाहि-- अयनेन राञ्यगुरुपुत्रमित्रसुहत्स्व- जनसंबन्धिवान्धवेषु “ अहमेतेषाम् ` ‹ ममैते" इयेवंभरयय- निभित्तसेहविच्छेदादिनिमित्तौ आत्मन. शोकमोहौ प्रद्ितौ ‹ कथं भीष्ममहं संख्ये ` इत्यादिना । रोकमोहाभ्यां ह्यभिभूत- विवेकलिज्ञानः स्वत एव श्त्रधमे युद्ध प्तरृततोऽपि तस्मादयुद्धा- दुपरराम, परधम च भिक्षाजीवनादिकं कुँ अवघरते। तथा च सवप्राणिनां चोकमोदहादिदोषाविष्टचेतसां स्वभावत एव खध- मेपरियाग. प्रतिषिद्धसेवा च स्यात् । स्वधर्मे प्रबत्तानामपि तेषां बाङ्न.कायादीनां प्रवृत्तिः फलाभिसधिपूविकेव साहं- कारा च भवति । तत्रैवं सति धर्माधर्मोपचयात् इष्टानिष्टज-
न्मसुखदुःखादिप्राप्रिखक्षणः संसारः अनुपरतो भवति । इयतः ससारबीजभूतौ शोकमोहौ । तयोश्च सवेकमेसंन्यासपूवैका- दास्मज्ञानात् नान्यतो निवृत्तिरिति तदुपदिदिक्षुः सवेखोका- नुग्रहाथेम् अजुनं निमित्तीकृल् आह भगवान्वासुदेवः-- ° अशोच्यान् ' इत्यादि ॥
अत्र॒ केचिदाहुः--सर्वंकमेसंन्यासपूवेकादात्मज्ञाननिष्ठा- मा्नदेव केवछात् कैवल्यं न प्राप्यत एव । कि तरि? अन्नि- होत्रादिश्रौतस्मार्वकर्मसहितात् ज्ञानात् कैवल्यप्राप्निरिति स- वीसु गीतासु निश्चितोऽयै इति । ज्ञापकं च आहूरस्याथंख--, अथ चेत्त्वमिमं धर्म्य संभ्रामं न करिष्यसि ` ‹ कभेण्येवा- धिकारस्ते ` (कुरु कर्मैव तस्मात्त्वम् इदयादि । रहिंसादि- युक्तत्वात् वैदिकं कमे अधमय इतीयमप्याशङ्का न कायो । कथम्? क्षात्रं कमं युद्धलक्षणं रुरुभ्रातृपुत्रादिहिसाटक्षण- मलयन्त क्रूरमपि स्वधमे इति छृत्वा न अधमोय; तदकरणे च “तत. स्वधर्म कीर्सि च हित्वा पापमवाप्स्यसि ` इति ब्र॒व- ता यावल्नीवादिश्रतिचोदितानां पन्वादिहिसारक्षणानां च क- मणां भ्रारोव नाधर्मैत्वमिति सुनिश्चितमुक्तं भवति-- इति
तदसत्; ज्ञानकमेनिष्ठयोविभागवचनाद्ुद्धिद्धयाश्रययोः । -अश्चोच्यान्' इसयादिना भगवता यावत् 'स्वधमेमपि चावेश््यः
द्वितीयोऽध्यायः । १९ इत्येतदन्तेन मन्थेन यत्परमाथौत्मतन्त्वानिरूपण कृतम्, तत्सा- ख्यम् । तद्विषया बुद्धिः आत्मनो जन्मादिषदक्रियाभावाद्क- तो आत्मेति प्रकरणाथेनिरूपणात् या जायते, सा सांख्यबुद्धिः । सा येषां ज्ञानिनासुचिता भवति, ते सांख्या. । एतस्या बुद्धः जन्मन प्राक् आत्मनो देदहादिव्यतिरिक्तत्वकवैत्व मोक्तृत्वा- पेक्ष धमोधमविषेकपूर्वको मोश्चसाधनावुष्ठानलक्षणो योगः। तद्विषया बुद्धिः योगवुद्धिः । सा येषां कर्मिणामुचिता भवति त योगिनः । तथा च मगवता विभक्ते दे बुद्धी निर्दिष्टे ‹ एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धियागि विमां शणु ` इति । तयोश्च साख्यबुद्धथाश्रयां ज्ञानयोगेन निष्ठां सांख्यानां विभक्तां वक्ष्यति ‹ पुरा वेदात्मना मया प्रोक्ता ` इति । तथा च योग- बुद्धथाश्रयां कमेयोगेन निष्ठां विभक्तां वक्ष्यति--“ कमयो- गेन योगिनाम् ` इति । एव सांख्यवुद्धि योगवुद्धि च आश्रित द्रे निष्ठे चिभक्ते भगवतैव उक्ते ज्ञानकर्मणोः कठैत्वाकरै- त्वैकत्वानेकत्ववुद्धयाश्रययोः युगपदेकपुरुषाश्रयत्वासभवं प- इयता । यथा एतद्विभागवचनम्, तथेव दर्दितं शातपथीये न्राह्मणे-- ' एतमेव प्रत्राजिनो छोकमिच्छन्तो बाह्मणाः प्रत्र जन्ति इति स्वंक्मसन्यास विधाय तच्छेषेण ‹ कि प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माय रोक. इति । तत्र च
प्राक् दारपरिमरहत् पुरुष. आसा प्राकृतो धमंजिज्ञासोत्तर- कारं रोकत्रयसाधनम्--~ पुत्रम्; द्धिभरकार च वित्तं मानुष दैवं च, तत्र मानुष कर्मरूपं पितृखकम्रापिसराधनं विद्यां च दैवं वित्तं देवलोकप्राप्निसाधनम्-- ‹ सोऽकामयत ` इति अविद्याकामवत एव सर्वाणि कर्माणि श्रौतादीनि दर्दितानि । तेभ्य. "° व्युत्थाय, प्रव्रजन्ति इति व्युस्थानमात्मानमेव खोकभिच्छतोऽकामस्य विहितम् । तदेतद्धिभागवचनमनुपपन्न स्याद्यदि श्रोतकर्मज्ञानयोः समुच्चयोऽभिप्रेतः स्याद्भगवतः ॥
न च अञ्जनस्य प्रच उपपन्नो भवति ‹ अ्यायसी चेत्कम- णस्ते ` इत्यादिः । एकपुरुषालुष्ेयत्वासंभव बुद्धिकमणो. भग- वता पूर्वैमनुक्त कथमञुन. अश्वं बुद्धेश्च कमणो ज्यायस्त्व भगवल्यध्यासोपयेन्ग्रषैव * ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धि. ' इति ॥
किच-- यदि बुद्धिकर्मणो. सर्वेषां समुच्चय उक्त. स्यात् अयुनस्यापि स उक्तं एवेति, ' यच्छेय एतयोरेकं तन्मे ब्रुहि सुनिश्चितम् ' इति कथमुभयोरुपदेरो सति अन्यतरविषय एव प्रश्नः स्यात्? न हि पित्तप्रश्मना्थिनः वैद्येन मधुरं शीतलं च भोक्तव्यम् इत्युपदिष्टे तयोरन्यतरपपित्तप्रहमनका- रण बरहि इति प्रभ्नः संभवति ॥
अथ अञ्जनस्य भगवदुक्तवचनार्थविवेकानवधारणनिमित्त प्रभः कल्प्येत, तथापि भगवता प्रभाुरूपं प्रतिवचनं देयम्-- मया बुद्धिकर्मणोः समुच्चय उक्तः, किमथंमित्थ त्व भ्रान्तोऽसि-- इति । न तु पुन प्रतिवचनमनचुरूपं पृष्टा- दन्यदेव ^ दवे निष्ठे मया पुरा प्रोक्तं ' इति वक्तु युक्तम् ।।
नापि स्मार्तेनैव कर्मणा बुद्धे. समुच्चये अभिप्रेते विभाग- वचनादि सवेमुपपन्नम् । किंच-- क्षत्रियस्य युद्धं॑स्मातं कम खधमं इति जानतः ¦ तकि कमणि घोरे मां नियो- जयसि इति उपारम्मोऽनुपपन्नः ॥
तस्माद्रीताश्ाख्े इंषन्मात्रेणापि श्रतेन स्मार्तेन वा कर्मणा आसज्ञानस्य समुच्चयो न केनचिदशंयितु रक्यः । यस्य तु अज्ञानात् रागादिदोषतो वा कमणि प्रवृत्तस्य यज्ञेन दानेन तपसा वा विङ्ुद्धसन््वस्य ज्ञानसुसखन्न परमार्थतत्त्व- विषयम् ‹ एकमेवेदं सवं ब्रह्म अकै च ` इति, तस्य कमणि कमेप्रयोजने च निवृत्तेऽपि रोकसंग्रहाथं यन्नपूवे यथा प्रवृत्ति, तथैव प्रवृत्तस्य यस्रवृत्तिरूपं दश्यते न तत्कम येन बुद्धेः समुच्चयः स्यात्; यथा भगवतो वासुदेवस्य क्षत्रधम- चेष्टितं न ज्ञानेन सथुच्ीयते पुरुषाथेसिद्धये, तत् तत्फकाभि- सध्यहंकाराभावस्य तुस्यत्वाद्विदुषः । तन्त्वविन्नाहं करोमीति
मन्यते, न च तत्फटमभिसंधत्ते। यथा च स्वर्गादिकामाथिनः अब्निदोत्रादिकमेलक्षणधमोनुष्ठानाय आहिताग्नेः काम्ये एव अम्निोत्रादौ प्रवृत्तस्य सामि कृते विनष्टेऽपि कामे तदेव अम्रिहोत्राद्यनुतिष्ठतोऽपि न तत्कास्यमञ्चिदोत्रादि भवति । तथा च दकश्ेयति भगवान्-- ' कुववैन्नपि न छिप्यते' न करोति न छिप्यते` इति तत्र तत्र ॥ यञ्च “पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ` ‹ कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः इति, तन्तु प्रविभज्य विज्ञेयम् । तत्कथम्? यदि तावत् पूर्वे जनकादय तत्त्वविदोऽपि प्रदृत्तकमाण. स्यु. ते खोकसंम्रहाथम् ‹ गुणा गुणेषु वतैन्ते ' इति ज्ञानेनैव संसिद्धिमाधिताः, कर्मसंन्यासे प्राप्रेऽपि कर्मणा सहेव संसि- द्विमास्थिताः, न कर्मसंन्यासं कृतवन्त इत्यथे: । अथ नते तत्त्वविद्., इश्वरसमर्षितन कमणा साधनभूतेन ससिद्धि सन्त्वश्ुद्धिम्; ज्ञानोत्पत्तिलक्षणां वा संसिद्धिम्, आस्थिता जन- कादय इति व्याख्येयम् । एतमेवार्थं वक्ष्यति भगवान् ‹ सत्त्व- जुद्धये कमं कुर्वन्ति इति । ‹ स्वकमेणा तमभ्यच्यं सिद्धि विन्दति मानवः" इत्युक्ता सिद्धि प्राप्तस्य पुनज्ञाननिषठां वक््यति--° सिद्धि प्राप्नो यथा ब्रह्म ` इत्यादिना ॥
तस्माद्रीताक्षाख्रे केवलादेव तच्त्वज्ञानान्मोक्षप्राप्निः न
कमंसमु्ितात्, इति निश्ितोऽथः । यथा चायमर्थः, तथा प्रकरणशो विभज्य तत्र तत्र दञ्चयिष्यामः ॥
तेवं धर्मसंमूढचेतसो भिथ्याज्ञानवतो महति शोकसागरे निमप्रस्य अजनस्य अन्यत्रात्मज्ञानादुद्धरणमपदयन् भगवा- न्वासुदेवः तत॒ कृपया अजजैनसुदिधारयिषुः आत्मज्ञानाया- वतारयन्नाह--
श्रीमगवायुवाच- अहोच्यानन्वरोचस्त्वं पज्ञावादांथ नाषसे। गतासूनगतासंञ नाजुरोचन्ति पण्डिताः ॥
अशोच्यान् इयादि । न शोच्या अच्चोच्या. मीष्मद्रो- णादयः, सदवुत्तत्वात् परमाथंस्वरूपेण च निखयत्वात्; तान् अशोच्यान् अन्वशोचः अयुशोचितवानसि ते भ्रियन्ते मन्निमित्तम्, अह ॒ते्विनाभूत किं करिष्यामि राज्यसुखा- दिनाः इति । त्वं प्रज्ञावादान् प्रज्ञावतां बुद्धिमतां वादांश्च वचनानि च भाषसे । तदेतत् मौढ्यं पाण्डित्यं च विरुद्धम् आत्मनि दरयसि उन्मत्त इव इत्यभिप्रायः । यस्मात् गता- सून् गतप्राणान् भृतान्, अगतासून् अगतप्राणान् जीवतश्च न अनुशोचन्ति पण्डिताः आत्मज्ञा- । पण्डा आर्मति-
षया बुद्धि येषां ते हि पण्डिताः, ' पाण्डियं निर्विद्य ' इति रतेः । परमाथेतस्तु तान् नियान् अदोच्यान् अनुशोचसि; अतो मूढोऽसि इत्यभिप्रायः ॥
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः, न चेव न भविष्यामः स्व वयमलः परम् ॥
न तु एव जातु कदाचित् अहं नासम्, किं तु आसमेव । अतीतेषु देहोत्पत्तिविनारषु घटादिषु बवियदिव निय एव अहमसमियभिप्रायः । तथा न त्वं न आसी., कि तु आसीरेव । तथा न इमे जनाधिपाः न आसन्, कितु आसन्नेव । तथा न च एवे त भविष्याम., के तु भविष्याम एवे, सर्वे वयम् अत. अस्मात् देहविनाश्चात् परम् उत्तरकाठे अपि। त्रिष्वपि काङेषु निया आत्मस्वरूपेण इयथः । देहमे- दानुच्त्त्या बहुवचनम्, नात्ममेदाभिप्रायेण ॥।
तत्र कथमिव निलय आत्मेति टष्टान्तमाद- देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देदान्तरपािधींरस्तच्र न सुद्यति ॥ १३॥
देह* अस्य अस्तीति देही, तस्य देहिनो देहवतः अत्मन. अस्मिन् वतमाने देहे यथा येन प्रकरेण कौमारं कुमारभावो बाल्यावखा, यौवनं यनो भावो मध्यमावस्था, जरा वयो- हानि. जीणौवस्था, इवयेता. तिखः अवस्थाः अन्योन्यविख- क्षणा- । तासां प्रथमावस्थानाश्े न नाश्चः, द्वितीयावस्थोप- जने न उपजन आत्मनः । किं तर्हि 2 अविक्रियस्यैव द्विती. यदृतीयावस्थाप्राप्रिः आत्मनो दृष्टा । तथा तद्देव देहान् अन्यो देहो देहान्तरम्, तस्य प्राप्तिः देहान्तरभाप्निः अविक्रिय- स्यैव आत्मनः इयथः । धीरो धीमान्, तत्र एवं सति न मुद्यति न मोहमापद्यते
यद्यपि आत्मविनाशनिमित्तो मोहो न सभवति निय आत्मा इति विजानत.; तथापि शछीतोष्णसुखदुःखग्रापिनि- मित्तो मोद्दो छौकिको दशयते, सुखवियोगनिमित्तो मोहः दुःखसंयोगनिमित्तश्च शोक. । इयेतदञ्ुनस्य वचनमाशङ्कय भगवानाह-- माच्रास्परास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षख भारत ॥
माला, आभि. मीयन्ते राब्दादय इति श्रोचादीनि इन्द्रि
याणि । मात्राणां स्पक्चोः शब्दादिभिः संयोगाः । ते शीतो- ष्णसुखदुःखदाः शीतम् उष्णं सुख दुःखं च प्रयच्छन्तीति । अथवा स्पृ्यन्त इति स्पशः विषयाः» शब्दादयः । मावराओ्च सपरोञ क्ीतोष्णसुखदुःखदाः । शीतं कदाचित् सुखं कदा- चित् दुःखम् । तथा उष्णमपि अनियतस्वरूपम् । सुंखदु खे पुनः नियतरूपे यतो न व्यभिचरत । अतः ताभ्यां प्रथक् शीतोष्णयोः ग्रहणम् । यस्मात् ते मात्रास्पश्ीद्यः आगमा- पायिनः आगमापायक्चीखा. तस्मात् अनिलाः । अतः तान् शीतोष्णादीन् तितिक्षसख प्रसहस्व । तेषु हर्ष विषादं वा मा कार्षीः इत्यथः ॥
Use the ← → keys to move between chapters.