Chapter 16 of 36
· 16
अकृतेन इह रोके कश्चन कञ्चिदपि प्रयवायम्राधिरूपः आ- त्महानिखक्षणो वा नैव अस्ति। न च अस्य सर्वभूतेषु
बह्मादिस्थावरान्तेषु मूतेषु कथित् अथे्यपाश्रयः प्रयोजन- निमित्तक्रियासाध्य. व्यपाश्रयः व्यपाश्रयणम् आछम्बनं कं- चिन् भूतविकशेषमश्रिल् न साध्यः कथचिदथेः अस्ति, येन तदथौ क्रिया अनुष्ठेया स्यात् । न त्वम् एतस्मिन् सवेत. संग्ुतोदकस्थानीये सम्यग्ददने वतसे ॥
$ $€ € तस्मादसक्तः सततं कायं कमे समाचर । ©
तस्मात् असक्तः सङ्गवर्जितः सततं सवेदा कायं कर्तव्यं नित्यं कम समाचर निवैतैय । असक्तो हि यस्मात् समा- चरन् ईश्वरार्थं कमे कु्वेन् परं मोक्षम् आप्नोति पुरूषः सन्त्वरद्धि्रारेण इयथः ॥
यस्माज्च- कमेणेव दि संसिदिमास्थिता जनकादयः ।
कमैणेव हि यस्मात् पूर्वे क्षत्रियाः विद्वांसः संसिद्धि मोक्षं गन्तुम् आस्थिताः प्रवृत्ताः । के १ जनकादयः जनका-
चपतिप्रभृतयः । यदि ते प्राप्रसम्यग्दरीना.) ततः टोक- संग्रहाथं प्रारूधकसैत्वात् कर्मणा सहैव असेन्यस्मैव कम॑ संसिद्धिमास्थिता इव्यथः । अथ अप्राप्रसम्यग्दशेना जनका- द्य"; तदा कमणा सत््वञुद्धिसाधनभूतेन कमेण संसिद्धि- मास्थिता इति व्याख्येय शोक । अथ मन्यसे पूर्वैरपि जनकादिभि अजानद्धिरेव कतंव्यं कर्मं॑कृतम्, तावता नावरयमन्येन कतव्य सम्यग्दहंनवता कृतार्थेनेति; तथापि प्रारब्धकमोयत्तः त्वं खोकसं्रहम् एव अपि छोकस्य उन्मामै- प्बृत्तिनिवारणं खोकसंम्रह., तमेवापि प्रयोजनं संपदयन् कुम् अर्हसि ॥
खोकसंग्रहः किमर्थं कर्तव्य इत्युच्यते-- यद्यदाचरति शओ्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः | स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तद्नुवतेते ॥ २१ ॥
यद्यत् कमे आचरति करोति श्रेष्ठः प्रधानः तत्तदेव कमं आचरति इतरः अन्यः जन. तदचुगतः । किच सः श्रेष्ठः यतत प्रमाणं कुरुते रोकिकं वैदिकं वा छोकः तन् अनुबतेते तदेव प्रमाणीकरोति इयथः ॥
यदि अत्र ते ठोकसंम्रहकतैव्यतायां विप्रतिपत्तिः तर्हि मां कि न पश्यसि ~
न मे पाथोसिि कलेव्यं विषु लोकेषु किंचन नानवास्षमवासव्यं बते एव च कमणि ॥ २२॥ न मे मम पाथं न अस्ति न विद्यते कतव्य त्रिषु अपि लोकेषु किंचन किचिदपि । कस्मात् न अनवाप्तम् अप्राप्तम् अवाप्तव्यं प्रापणीयम्; तथापि वर्ते एव च कर्मणि अहम् ॥
८ $ © (न यदि ह्यहं न वतय जातु कमेण्यतन्दितः | ¢ ¢ मम वत्मोनुवतेन्ते मनुष्याः पाथ सर्बदाः ॥२३॥
यदि हि पुनः अहं न वर्तेय जातु कदाचित् कर्मणि अत- न्द्रित अनस. सन् मम श्रेष्ठस्य सतः वत्मे मार्गम् अनु- € भ ¢ € ५०५ वतेन्ते मनुष्या हे पाथ, सवशः सवैप्रकारैः ॥
उत्सीदेयुरिमे रोका न कयौ कमे चेदहम् । संकरस्थ च कतो स्थासुपहन्यामिमाः परजाः ।
उत्सीदेयुः विनश्येयु. इमे स्वे खोकाः खोकस्थितिनि- मित्तस्य कमेण अभावात् न इयौ कमे चेत् अहम् । किंच, संकरस्य च कता स्याम् । तेन कारणेन उपहन्याम् इमा. प्रजा । प्रजानामनुम्रहाय प्रवृत्त. उपहतिम् उपहननं छयाम् इत्यथः । मम ईश्वरस्य अननुरूपमापदयेत ॥
यदि पुनः अहमिव त्वं कृताथेबुद्धिः, आत्मवित् अन्यो वा, तस्यापि आत्मन. कतेव्याभावेऽपि पराह एव कतव्य इल्याह--
सक्ताः कभेण्यविद्ांसो यथा कुवेन्ति भारत । कुयीदिद्वांस्तथासक्तञ्चिकीषर्लोक संग्रहम् ॥२५॥
सक्ताः कमणि (अस्य कमणः फलं मम भविष्यति इति केचित् अविद्वांसः यथा ुबैन्ति भारत, कुयात् विद्धान् आत्मवित् तथा असक्त. सन् । तदत् किमर्थं करोति? तत् शणु-- चिकीषुः कतुमिच्छर. रोकसंभ्रहम् ॥
एव ठोकसंम्रहं चिकीर्षो; न मम आत्मविद्. कतेव्यमस्ति अन्यस्य वा खोकसं्रहं मुक्त्वा । तत तस्य आत्माषेदः इदयुपदिच्यते-
न बुडि.भेदं जनयेदज्ञानां कमेसङ्गिनाम् । जोषयेत्सवेकमोणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥
बुदधेभेदिः बुद्धिभेदः " मया इद कतव्य भोक्तव्यं चास्य
कर्मणः फलम् इति निश्वयरूपाया बुद्धेः भेदनं चाख्नं
बुद्धिभेदः तं न जनयेत् न उत्पादयेत् अज्ञानाम् अविवेकिनां 8. ८. ‡
कर्मसङ्गिनां कमेणि आसक्तानां आसङ्कवताम् । किं नु कुर्यात् £ जोषयेत् कारयेन् स्वकर्माणि विद्धान् खयं तेदेव अविदुषां कमं युक्त. अभियुक्तः समाचरन् ॥ अविद्धानज्ञः कथं कर्मन सज्नते इवयाद-- धकरतेः कियमाणानि गुणैः कमौणि सर्वद्ाः | अहंकारविमूढात्मा कतोहमिति मन्यते । २७॥ प्रकृतेः प्रकृतिः प्रधानं सत्त्वरजस्तमसां गुणानां साम्या- वस्था तस्याः प्रकृतेः गुणैः विकारैः कार्यकरणरूपैः करिय- माणानि कमणि छोकिकानि इख्मीयाणि च सर्वशः सर्वै- प्रकारः अहंकारविमूढासा का्यैकरणसंघातात्मप्रलययः अह- कारः तेन विविधं नानाविधं मूढः आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयं कायेकरणधमां कार्यकरणाभिमानी अविद्यया कमाणि आसनि मन्यमानः तत्तत्कर्मणाम् अहं कतौ इति मन्यते ॥ यः पुनर्विद्रान्-- तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकमेविभागयोः। गुणा गुणेषु बतेन्त इति मत्वा न सल्नते ॥ २८॥ तत्त्ववित् तु महाबाहो । कस्य तत्त्ववित्? गुणक्मवि-
४५३ कर्मवि (^ € भागयोः गुणविभागस्य भागस्य च तत्त्ववित् इयथः । गुणाः करणासकाः गुणेषु विषयात्मकेषु वतन्ते न आत्मा इति मत्वा न सज्ते सक्तिं न करोति ॥
परकृतेरोणसं मूढाः स्लन्ते युणकमेसु । तानक्त्लविदो मन्दान्करत्लविन्न विचालयेत् ॥
प्रकृतेः गुणैः सम्यक् मूढाः संमोहिताः सन्त॒ सजन्त गुणानां कमसु गुणकमेु “ वयं कर्म कुमः फलाय ' इति । तान् क्मसद्धिनः अक्त्छविदः कर्मफलमात्रदरिनः मन्दान् मन्दुप्रज्ञान् इृत्ल्रवित् आत्मवित् स्वयं न विचाख्येत् बुद्धि- भेदकरणमेव चालनं तत् न कयान् इयथः ॥
कथं पुनः क्मेण्यधिकतेन अज्ञेन युञुष्चणा कम कतैव्य-
मपि स कमोणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । ९ च्ीर्जिमे निरारीर्निमेमो श्रूत्वा युध्यख विगतज्वरः ॥
मयि वासुदेवे परमेश्वरे सवेज्ञे सवोत्मनि सवोणि कमो- णि संन्यस्य निक्षिप्य अध्यासचेतसा विवेकबुद्धथा अहं
Use the ← → keys to move between chapters.