Chapter 20 of 26
· 20
यी । कथम्? संप्रसादशब्दोदितो जीवी जागरितव्यवहार देहेन्द्रियपराध्यक्षो भूत्वा, तद्वासनानिर्भितांश्च स्वप्रान्नाडी- चरोऽनुभूय, श्रान्तः शरणं प्रप्ुरुभयरूपादपि शरीराभि- मानात्समुत्थाय, सुषुप्रावस्थायां परं ज्योतिराकाराशन्दितं परं ब्रह्मोपसंपद्य, विश्ोषविज्ञानवत्तवं च परियस्य, स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते; यदस्योपसंपत्तव्यं प्ररं अयोतिः, येन स्वेन रूपेणायमभिनिष्पद्यते, स एष आत्मापहतपाप्मत्वादि- गुण उपास्यः-- इयेवमर्थोऽयं जीवपरामशेः परमेश्ररवा- दिनोऽप्युपपद्यते ॥ अल्पश्चुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१॥
यदप्युक्तम--' दहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशः' इलयाकारास्यास्प- तं श्रूयमाणं परमेश्वरे नोपपद्यते, जीवस्य तु आसग्रोपमि- तस्याह्पत्वमवकरुपत इति; तस्य परिहारो वक्तव्यः । उक्तो ह्यस्य परिहारः--परमेश्वरे ऽप्यापेक्षिकमस्पत्वमवकस्पत इति, ‹ अर्मकौकस्त्वान्तन्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्यो- मवच्च `. इयत्र; स एवेह परिहारोऽनुसंधातव्य इति सुच- यति । श्रुलैव च इदमस्पत्वं प्रत्युक्तं प्रसिद्धेनाकाोनोपमि- मानया < यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तद्दय आकाञ्चः,. इति ॥.
न तत्र सुर्यो माति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमभ्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं॑तस्य भासा ६. अनुङृल- सवेमिदं विभाति ' इति समामनन्ति । धिकरणम् । तन्न यं भान्तमनुभाति सवं यस्य च भा- सा सवैमिदं विभाति, स किं तेजाधातुः कथित्; उत प्राज्ञ आत्मेति विचिकित्सायां तेजोघातुरिति तावद्प्राप्रम् । कुतः? तेजोधातूनामेव सूयोदीनां भानप्रतिषेधात् । तेजःस्वभावक हि चन्द्रतारकादि तेजःस्वेभावक एव सूर्ये भासमाने अहनि न भासत इति प्रसिद्धम । तथा सह् सूर्येण सवंमिदं चन्द्र तारकादि यस्मिन्न भासते, सोऽपि तेजःस्भाव एव कथि- दिल्यवगस्यते । अनुमानमपि तेजःस्वभावक एवोपपद्यते, समानस्वभावकेष्वनुकारद श्नात्; "गच्छन्तमनुगच्छति! इति- वन॒ । तस्मात्तेजोधातुः कथ्िदित्येवं प्राप्र-
नरूमः-- प्राज्ञ॒ एवायमात्मा भवितुमहंति । कस्मात् अनुकृतेः; अनुकरणमनुकृतिः; यदेतत `° तमेव भान्तम- नुभाति स्वेमः इदयनुभानम, तत्पराज्ञपरिग्रहेऽवकस्पत; भारूपः सलयसकस्पः ` इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति; न तु तेजोधातुं कचित्सूयादयोऽनुभान्तीति प्रसिद्धम्;
समत्वाच्च तेजोधातूनां सुयादीनां न तेजोधातुमन्यं प्रय- पेक्षास्ति, यं भान्तमनुभायुः; न हि प्रदीपः प्रदीपान्त- रमञुभाति । यदप्युक्तं समानस्वमावकेष्वनुकारो र्यत इति-- नायमेकान्तो नियमः; भिन्नस्वमावकेष्वपि द्यनु- कारो टृर्यते; यथा सुतप्नोऽयःपिण्डोऽगन्यनुकरृतिरभ्चि दह न्तमनुदहति, भौमं बा रजो वायुं वहन्तमलुबहतीति । ‹अ- नुकृतेः ' इत्यु भानमसुसूचत.; ‹ तस्य च ' इति चतुथ पाद्- मस्य शोकस्य सूचयति । ‹ तस्य भासा सवमिदं विभाति इति च तद्धेतुकं भानं सुयादेरुच्यमानं प्राज्ञमात्मानं गम- यति । ‹ तदेवा ज्योतिषां 'उ्योतिरायुर्हपासतेऽमृतम् ' इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति । तेजोन्तरेण तु सूयीदितेजो विभातीलयप्रसिद्धम ›, विरुद्धं च; तेजोन्तरेण तेजोन्तरस्य प्र तिघातात् । अथवा न सूयादीनामेव शछोकपरिपरितानामिदं तद्धेतुकं विभानसुच्यते; किं तर्हि, ' सवेभिदम ` इदयविशे- पश्चुतेः सर्वस्थैवास्य नामरूपक्रियाकारकफठजातस्य या अ- भिव्यक्तिः, सा बह्मज्योतिःसत्तानिभमित्ता; यथा सूयज्योतिः- सन्तानिभमित्ता सवेस्य रूपजातस्याभिव्यक्तिः, तदत् । * न तत्र सूर्यो भातिः इति च तच्र-शब्दमाह्रन्प्रकृतग्रहणं दशेयति; परकृतं च ब्रह्म ‹ यस्मिन्द्यौः प्रथिवी चान्तारिक्षमोतम् ` इया-
दिना; अनन्तरं च ` हिरण्मये परे कोर विरजं नह्य नि- कटम् । तच्छुभ्रं ञ्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः ' इति; कथं तज्ज्योतिषां ज्यातिरियत इदमुत्थितम-- `न तत्र सूर्यो भाति ` इति । यदप्युक्तम् सुयादीनां तेजसां भान- प्रतिषधस्तजाधातावेवान्यस्मिन्नवकस्पते, सूर्यं इवेतरेषाभिति; तत्र तु ल ण्व तेजोघातुरन्यो न संमवतीद्युपपादितम् | ब्रह्मण्यपि चेषां भानप्रतिषेधोऽवकल्पते; यतः-- यदुप रम्यते तत्सर्वं ब्रह्मणैव ज्योतिषो परभ्यते; ब्रह्म तु नान्येन ज्योतिषोपलभ्यते, स्वयं ज्योतिःस्वरूपव्वान्, येन सू्यादय- म्तस्मिन्भायुः; ब्रह्म हि अन्यद्रवनक्ति, न तु ब्रह्मान्येन ठ्यञ्यते,: आत्मनैवायं ज्योतिषास्ते ' "अगृह्यो न हि गू- ह्यते ` इलयादिशरुतिभ्यः ॥ अपि च स्मयेने ॥ २६॥
अपि चेद्टमूपत्वं प्राज्ञस्यैवात्मनः स्मयते मगवद्रीतासु-- न तद्भासयते सूर्यो न राश्चाङ्को न पावकः । यद्रत्वा न निवतेन्त तद्धाम परमं ममः इति । ' यदादिलयगतं तेजो जगद्धासयतेऽखिर्म । यचन्द्रमसि यच्चा्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् इति च ॥
‹ अङ्कुष्ठमालः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठेति ' इति श्रूयते; तथा “ अङ्कुष्ठमात्रः पुरूषो उयोतिरिवाधूमकः । इंशानो भूत- ७. प्रमिताधि- भव्यस्य स एवाद्य स उ श्र पतद्वै ततः करणम् । इति च । तत्र योऽयमङ्कुष्ठमात्नः पुरुषः श्रयते, स किं विज्ञानात्मा, किंवा परमास्मेति संशयः । तच्च परिमाणोपदेशाद्विज्ञानात्मेति ताबस्प्रापरम । न दहयनन्ता- यामविस्तारस्य परमार्मनोऽङ्कष्टपरिमाणत्वमुपपद्यते; विज्ञा- नात्मनस्तूपाधिमत््वत्संभवति कयाचित्कल्पनयाङ्खुष्ठमाच्र- त्वम । स्रतेश्च-- “अथ सलयवतः कायात्पारावद्धं वश्च गतम॒ । अङ्कृष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकपे यमो वरान् ` इति. न हि परमेश्वरो बलात् यमेन ` निष्कष्ं शाक्यः; तेन तत्र संसारी अङ्कष्ठमात्रो निश्चितः; स पवेहापीव्येवं प्रत्न-- ब्रूमः ---परमात्मेवायमङ्क्ठमात्रपरिमित: पुरुषो भवितुम- हेति । कस्मात् £ रब्दान्-- ' इंशानो भूतभव्यस्य ' इति । न न्यः परमेश्रराद्भूतभव्यस्य निरङ्कुशषमीशिता । ° एतद्वै तत् इति च भ्रकृतं प्रष्टमिदानुसंदधाति; एतद्र तत्, यस्रष्टं ब्रहयेत्यथेः; प्रष्टं चेह ब्रह्म-- ‹ अन्यत्र धमीदन्यत्रा- धमादन्यत्रास्माक्छृताछरतान् । अन्यत्र भूताच भव्याच्च यत्त- त्पश्यसि तद्द्र ` इति । शब्दादेवेति-- अभिधानश्रुतेरेब-
कथं पुनः सवेगतस्य परमात्मनः परिमाणोपदेञख्च इत्यत नूमः-- हृ दपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥
स्वेगतस्यापि परमात्मनो हदयेऽवस्थानमपेक््याङ्गुष्ठमा- चअस्वभिदमुच्यते; आकाशस्येव वंरापवौपेक्षुमरल्लिमात्रल्म । न हयखसा अत्तिमात्रस्य परमात्मनोऽङ्कुष्ठमाचरत्वम्ुपपद्यते । न चान्यः परमात्मन इह प्रहणमहेति इश्चानखब्दादिभ्य इत्यु - त्तम | नलु प्रतिभ्राणिभेदं ृदयानामनवस्थितत्वात्तदपेक्षम- प्यङ्ग्ठमाच्रत्वं नोपपद्यत इत्यत उत्तरमुच्यते--मनुष्याधि- कारत्वादिति; शाख ह्यविरेषप्रवृत्तमपि मुष्यानेवाधिकरा- ति; शक्तत्वात्, अथिष्ान, अपयुदस्तत्वान उपनयनादि- शाखाच--इति वर्णितमेतदधिकारखक्षणे । मनुष्याणां च नि- यत्तपस्मिाणः कायः; ओौचिव्येन नियतपरिमाणमेव चैषाम- ङ्छमात्रं हृदयम्; अतो मनुष्याधिकारत्वाच्छाखस्य मनुष्य- दृदयावस्थानपेक्षमङ्कघ्ठमात्रसमुपपन्नं परमाटमनः । यदप्यु- ्म---परिमाणोपदेरान् स्मृतेश्च संसार्येवायमङ्खष्ठमात्रः प्रये- तव्य इति; तसरद्युच्यते--° स आत्मा तत्त्वमसि ' इत्यादि- वत् संसारिण णव सतोऽङ्कष्ठमात्नस्य ब्रह्मत्वमिदेमुपदिङयत
इति । द्विरूपा हि वेदान्तवाक्यानां प्रव्र्तिः---कचित्परमा- त्म्वूपनिरूपणपरा; कचिद्विज्ञानात्मनं; पर मात्मैकत्वो पदे- रपरा । तदन्न विज्ञानात्मनः परमात्मनैकत्वसुपदिदयते; ना- ङ्ष्ठमात्रत्वं कस्यचित् । एतमेवार्थं परेण स्फुटीकरिष्यति-- ¦ अङ्ुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिवि- ष्टः । तं स्वान्छररीरातपरवृहेन्मुखादिवेषीकां वै्येण; तं विदया- च्छुकममृतम ` इति ॥
© (~ $ तड् पाच बादरायणः समवात् || २९ ||
अङ्कुष्ठमात्रश्रुतिमेनुष्यहृदय पेक्षा मनुष्याधिकारत्वाच्छा- खस्येत्युक्तम; तस्प्रसङ्गनेदसुच्यते । बाढम, मनुष्यानधिकरो- ८, देवता- ति शाखम्; न तु मनुष्यानेवेति इह ब्रह्मज्ञाने धिकरणम् । नियमोऽस्ति । तेषां मलुप्याणाम उपरिष्टा-
से देवादयः, तानप्यधिकरोति शाखमिति बादरायण आचा- यो मन्यते; कस्मात् सं मवात् । संभवति हि तेषामप्यर्थि- त्वाद्यधिकारकारणम्; तत्राधित्वं ताचन्मोक्षविषयं देवादी- नामपि संभवति विकारविषयविभूत्यनियत्वालोचनादिनिमि- त्तम्; तथा सामभ्यमपि तेषां संभवति, मन्राथवादेतिदहास- पुराणलोकेभ्यो विग्रहुवत्त्वाद्यवगमात्; न च तेषां कथ्िसरति- षरेधोऽस्ति; न चोपनयनशचासखेणेषामधिकारो निवर्त्येत, उप-
नयनस्य वेदाध्ययनाथस्वान्, तेषां च स्वय॑प्रततिभात्वेदत्वातः; अपि चैषां विद्याप्रहणाथं ब्रह्मचयोदि दरंयति--“ एकरातं ह बै वषांणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचयैमुवासः' ‹ मर्वे वारुणिः वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्म ` इलयादि ।. यदपि कमेसवनधिकारकारणमुक्तम-- ८ न देवानां देवतान्त- राभावान ' इति,: न कषीणाम्, आर्षेयान्तगाभावात् ` इतिः; न तद्वि्यासु असि । न दीन्द्रादीनां विद्यास्वेधिक्रियमा- णानामिन्द्राथुदेरोन किचित्कृयमस्ति; न च भुग्वादीनां श्ग्वादिसगोत्रतया । तस्सादेवादीनामपि विद्याखधिकारः केन वार्यते? देवाद्यधिकारेऽप्यङ्कुष्ठमात्रश्रतिः म्बाङ्कुष्ठापेश्चया न विरुध्येत ॥
[ने £ (+ $ भ ॥ च विरोधः कमणीनिं चेन्नानेकप्रति- । ¢ | पन्तदेशोनात् ॥ २७ ॥
स्यादेतत्-- यदि विग्रहवच्वाद्यभ्युपगमेन देवादीनां विद्यास्वधिकारो वर्ण्येत, विग्रहवच्वात् ऋहत्विगादिवदिन्द्रा- दीनासपि स्वरूपसंनिधानेन कमाङ्गमावोऽभ्युपगम्येत; तदा व विरोधः क्मेणि स्यात्; न दीन्द्रादीनां स्वरूपसंनिघा- नेन यागाङ्गभावो दृरयते; न च संभवति, बहुषु यागेषु युमपदेकस्येन्द्रस्य स्वरूपसंनिधानानज्ुपपत्तरिति चेत्, ना-
यमस्ति विरोधः; कस्मात्? अनेकप्रतिपत्तेः । एकस्यापि देवतात्मनो युगपदनेकस्वरूपभ्रतिपत्तिः संभवति । कथमे- तदवगम्यते £ दशेनात् । तथाहि-- ‹ कति देवाः ' इल्युप- कम्य ‹त्रयश्च ल्ली च इता तयश्च त्री च सहस्राः इति निरुच्य ‹ कतमे ते" इयस्यां प्रच्छायाम॒“ महिमान तै पामेते त्रयसिशत््वेव देवाः ' इति ब्रुवती श्रुतिः एकैकस्य देवतात्मनो युगपदनेकरूपतां ददीयत्ति । तथा त्रयञ्चिदयतो- ऽपि षडाद्यन्तभौवक्रमेण ‹ कतम एको देव इति प्राणः ` इति प्राणैकरूपतां देवानां दक्षयन्ती तस्यैव एकस्य प्राणस्य युगपदनेकरूपतां दशेयति । तथा स्प्रतिरपि-- ‹ आत्मना वे शरीराणि बहूनि भरतर्षभ । योगी कुर्याद्र प्राप्य तैश्च सर्वमहं चरेत् ॥ प्राप्लुयाद्विषयान्केश्चिक्केश्चिदुभ्रं तपश्चरेत् । संक्षिपेच्च पुनस्तानि सूर्यो रदिमिगणानिवः इत्येवजाती- यका प्राप्राणिमाद्ैश्रयीणां योगिनामपि युगपदनेकशरीर्योगं दशेयति; किमु वक्तव्यमाजानसिद्धानां देवानाम् १ अनेक- ख्पप्रतिपत्तिसंभवा्च एकैका देवता बहुभी स्येरात्मानं प्रविभज्य बहुषु यागेश्ु युगपदङ्गभावं गच्छतीति । परैश्च न द्रद्यते, अन्तधोनादिश्चक्तियोगात्--इत्युपपद्यते । ‹ अनेकप्र- तिपत्तेदंशेनात् ` इयस्यापरा व्याख्या--विग्रहवतामपि क-
माङ्गभावचोदनासु अनेका प्रतिपत्तिरर्यते; कचिदेकोऽपि विग्रहवानेकनत्र युगपदङ्गभावं न गच्छति, यथा बहुभिर्मोज- यद्धिर्नैको बाद्यणो युगपद्धोज्यते; कचिचैकोऽपि विग्रहवान- नेक युगपदङ्गभावं गच्छति, यथा बहुमिनैमस्छुबौणिरेको ब्राह्यणो युगपन्नमस्रियते; तद्वदिह देशपरित्यागात्मकत्वान् यागस्य विग्रहवतीमप्येकां देवतामुदिदरय बहवः स्वं स्वं द्रव्यं युगपरपरिखयक््यन्तीति विग्रहवन्त्वेऽपि देवानां न रकिचित्क- मणि विरुभ्यते ॥ राञ्द् इति चेन्नातः प्रनवात्प्रयक्षानु- मानाभ्याम् ॥ २८ ॥
मा नाम विग्रहवत् देवादीनामभ्युपगस्यमाने कमणि
कश्चिद्विरोधः प्रसखि; शब्दे तु विसोधः प्रसव्येत। कथम् 2
ओत्पत्तिकं हि शब्दस्यार्थेन संबन्धमाभ्रिलय ‹ अनपेक्षत्वात
इति वेदस्य प्रामाण्यं स्थापितम् । इदानीं तु विग्रहवती देव- ताभ्युपगम्यमाना यद्यप्येश्रयैयोगाद्युगपदनेककर्मसंबन्धीनि हवींषि सुखीत, तथापि विग्रहयोगादस्मदादिवज्ननमरण- वतीं सेति, नित्यस्य शब्दस्य निव्येनार्थेन नित्ये संवन्े प्रतीयमाने यदरैदिके शब्दे प्रामाण्यं स्थितम्, तस्य विरोधः स्यादिति चेन, नायमप्यस्ति विरोधः; कस्मात् £ अतः
प्रभवात् । अत एव हि त्रैदिकाच्छब्दादेवादिकं जगत्मभ- वति ॥
नज्ु ` जन्माद्यस्य यततः ' इयत्र ब्रह्मप्रभवत्वं जगतोऽ - धारितम्, कथमिह शब्दप्रभवत्वमुच्यते! अपि च यदि नाम बरैदिकाच्छन्दादस्य प्रभवोऽभ्युपगतः, कथमेतावता विरोधः शब्दे परिहृतः £ यावता वसवो मद्रा आदित्या विश्रेदेवा मरुत इसयेतेऽथा अनित्या एव, `उत्पत्तिमनत्वात; तदनिलय- त्व च तद्वाचिनां वैदिकानां वस्तादिश्ब्दानामनित्यत्वं केन निवायंते? प्रसिद्धं हि टोके देवदत्तस्य पुत्र उत्पन्न यज्ञदत्त इति तस्य नाम क्रियत इति; तम्माद्विरोध ण्व शब्द इति चेत्, न; गवादिङ्ञब्दार्थसंबन्धनिदयत्वद्नात । न॒हि गवादित्रयक्तानामुतपत्तिमत्व तदाकृतीनामप्युत्पत्ति- मत्त्वं स्यान । द्रव्यगुणकमेणां हि व्यक्तय गणवोत्पद्यन्त, नाकृतयः । आछृतिभिश्च शब्दानां संबन्धः, न व्यक्तिभिः. व्यक्तीनामानन्यात्सबन्धग्रहुणान्चुपपत्तः । ठ्यक्तेषूत्पदयमा- नास्वप्याकृतीनां नियस्वात् न गवादिशब्देषु कथिद्धिसेधो टृइ्यते । तथा देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमेऽप्याकृतिनिय- त्वात् न कथचिद्रस्वादिशष्देषु बिरोध इति द्रष्टव्यम् । आकृतिवि्ेषस्तु देवादीनां मन्तरा्थवादादिभ्यो बिमरहवस्-
दवगमाद्वगन्तत्यः । स्थानविकीषसंबन्धनिमिन्ता वा इन्द्रा दिशब्दाः सेनापलयादिश्चब्दवन । ततश्च यो यस्तत्तत्स्थानम- धितिष्ठति, स स इन्द्रादिक्षच्डैरभिधीयत इति न दोषो भवति । न चेदं शब्दप्रमवत्वं ब्रह्मप्रभवत्ववदुपादानकार- णत्वामिप्रायेणोन्यत । कथं तद्दि, स्थित वाचकात्मना निये शब्दे निव्या्थसंबन्धिनि शब्दव्यवहारयोग्याथैव्यक्तिनिष्प- त्ति: * अतः प्रभवः ` इ्युच्यते । कथं पुनरवगम्यते दाब्दा- समभवत्ति जगदिति १--- प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्; प्रत्यक्षं रहि श्रुतिः; प्रामाण्यं प्रयनपेक्षलखात; अनुमानं स्मरतिः, प्रामाण्यं प्रति सपेश्रत्वान्; ते हि शच्दपूर्वा प्रष्टि दशयतः; ‹ एत दति वरै प्रजापतिर्देवानसजतास्रमिति मनुष्यानिन्द्व इति पितुस्तिरःपवित्रमिति ग्रहानाङाव इति स्तोत्र विश्रानीति शख्रमभिसौ भगेलयन्याः प्रजाः ' इति श्रुतिः; तथान्यत्रापि म मनसा वाचं मिथुनं समभवत् ' इत्यादिना तत्र तत्र दाब्दपूविका सृष्टिः श्राव्यते; स्मृतिरपि-- ‹ अनादिनि- धना निलया बारत्छष्टा स्वयंभुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सवौ: प्रवृत्तयः ` इति; उत्सर्गोऽप्ययं वाचः संप्रदा- यभ्रवतनात्मको द्रष्टव्यः, अनादिनिधनाया अन्यारशस्यो- त्सगैस्यासरं भवान्; तथा (नाम रूपं च भूतानां कमणां च
प्रव्तनम । वेदशब्देभ्य पवाद निर्मम स महेश्वरः' इति । "स्वेषां तु स नामानि कमाणि च प्रथक् प्रथक् | वेदराब्देभ्य एवादौ प्रथक् संस्थाश्च निमे" इति च; अपिच चिकीर्षितमथमनुतिष्ठन तम्य वाचकं शाब्दं पूर्व स्मृत्वा पश्चात्तमथमनुतिष्ठतीति सवेषां नः प्रयक्षमेतत्;. तथः प्रजापतेरपि सष्टुः सृष्टेः पूवे वैदिकाः शब्दा मनसि प्रादुबभूवुः, पश्चात्तद्नुगतानथीन्ससर्जेति गम्यते; तथा च श्रतिः ` स भूरिति व्याहरत् स॒ भूमिमस्जत' इलेवमा- दिका भूरादिशब्देभ्य एव मनि प्रादुभूतेभ्यो भूरादिलो- कान्सष्टान्दशयति ॥
किमात्मकं पुनः हशब्दमभिप्रत्येद्ं सब्दप्रभवत्वमुच्यते स्फोरम् इव्याह् । वणेपक्षे हि तेषासुत्पन्नप्रध्वंसित्वाननित्ये- भ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इयज्ुपपन्न स्थात्; उत्पन्नध्वं सिनश्च बण, प्रव्युञ्चारणमन्यथा चान्यथा च प्र तीयमानत्वात्; तथा ह्यद रयमानोऽपि पुरुषविकेषोऽध्ययनध्व- निश्रवणादेव विशेषतो निधौर्यते--, देवदन्तोऽय मधीते, यज्ञ- दन्तोऽयमधीते ' इति; न चायं वणेविषयोऽन्यथात्वप्रययो मिथ्याज्ञानम्, बाधकम्रययाभावात् । न च वर्णेभ्योऽथी्रग- तियुक्ता; न श्येकेको वर्णो ऽर्थ प्रयाययेत्, व्यभिचारात्; न
च वर्णंसमुदायप्रययोऽस्ति, कमवरित्वाद्रणानाम; पूवेपूबेव- प्ा्ुभवजनितसंस्कारसदहितोऽन््यो वर्णोऽय प्रयाययिष्यतीति यद्युच्येत, तन्न; संबन्धग्रहणापेक्षो हि शब्द्; स्वयं प्रतीय- मानोऽयं प्रलयायये्, धूमादिवन्; न च पवेपूवेवणानुभवज- नितसंस्कारसदहितस्यान्यवणेम्य प्रतीतिरस्ति, अप्रलयक्षत्वात्सं- स्काराणाम्; कार्यप्रयायिततैः संस्कारैः सहितो ऽन्त्यो वर्णोऽभ प्रयाययिष्यतीति चेन्, न; संम्कारकायेखापि स्मरणस्य कम- वर्तित्वात्; तस्मार्स्फोट एव शष्द्ः । स चैकैकवणंप्रयया- हितसेस्कारवीजेऽन्त्यवणेप्रययजनितपरिपाके प्रययिन्यकग्र- तययविषयतया इटिति प्रयवभासतः; न चायमेकप्रययो व~ णेविषया स्मृतिः, वणोनामनेकत्वादेकभ्रययविषयत्वानुपपत्तः; तस्य च प्रत्युञ्चारणं प्रयभिज्ञायमानत्वान्नित्यस्वम, भेदप्रय- यस्य वणेविषयत्वान् । तस्मानित्याच्छब्दात्स्फीटरूपादभिधा- यकाच्कियाकारकफकूलक्षणं जगदभिधेयभूतं प्रभवतीति ॥
' वणां एव तु शब्दः ` इति भगवानुपवषैः | ननूसन्न- प्रश्वंसित्वं बणोनामुक्तम्; तन्न, त एवेति प्रयभिज्ञानात्; सा- ररयास्मयभिज्ञानं केशादिष्िवेति चेत्, न; प्रत्यसिज्ञानस्य प्रमाणान्तरेण बाधानुपपत्तः; प्रत्यभिज्ञानमाकृतिनिमित्त- भिति चेत्; न; व्यक्तिप्रव्यभिज्ञानान्; यदि हि प्रद्युञ्चारणं
Use the ← → keys to move between chapters.